Ból gardła
Etiologia i przyczyny
Ból gardła (pharyngitis) jest częstym objawem zgłaszanym w podstawowej opiece zdrowotnej, stanowiącym około 2% wizyt u dorosłych. Etiologia bólu gardła jest zróżnicowana, z dominującą rolą infekcji wirusowych (40-80% przypadków), wśród których najczęściej występują rinowirusy i adenowirusy (6-20% przypadków każdy), a także wirusy grypy, koronawirusy (w tym SARS-CoV-2), paragrypy i inne. Infekcje bakteryjne odpowiadają za 5-30% przypadków, z paciorkowcem ropotwórczym grupy A (Streptococcus pyogenes) jako głównym patogenem, szczególnie u dzieci (30-37%) i w mniejszym stopniu u dorosłych (5-15%). Patogeneza obejmuje aktywację receptorów bólowych przez mediatory zapalne, takie jak prostaglandyny. Inne czynniki etiologiczne to alergie, choroba refluksowa przełyku (GERD), czynniki środowiskowe (suchość powietrza, dym tytoniowy), przeciążenie strun głosowych oraz rzadkie, ale poważne stany jak ropień okołomigdałkowy czy zapalenie nagłośni.
Ból gardła – etiologia, przyczyny i czynniki wywołujące
Ból gardła (łac. pharyngitis) to dolegliwość charakteryzująca się bólem, podrażnieniem lub uczuciem drapania w gardle, które często nasila się podczas przełykania. Jest to jeden z najczęstszych objawów, odpowiadający za około 2% wszystkich wizyt w podstawowej opiece zdrowotnej u dorosłych1. Ból gardła nie jest chorobą samą w sobie, ale objawem różnych schorzeń2. Patomechanizm bólu gardła związany jest z aktywacją receptorów bólowych przez cząsteczki zapalne, takie jak prostaglandyny, które są częścią odpowiedzi immunologicznej3.
Przyczyny infekcyjne
Infekcje są najczęstszą przyczyną bólu gardła, przy czym zakażenia wirusowe dominują nad bakteryjnymi45.
Infekcje wirusowe
Infekcje wirusowe są odpowiedzialne za 40-80% wszystkich przypadków bólu gardła6. W przypadku zakażeń wirusowych bakterie lub wirusy mogą bezpośrednio atakować błonę śluzową gardła, powodując lokalną reakcję zapalną. Inne wirusy, takie jak rinowirusy i koronawirusy, mogą powodować podrażnienie błony śluzowej gardła w wyniku wydzieliny z nosa7. Do najczęstszych wirusów powodujących ból gardła należą:
- Rinowirusy (przeziębienie) – najczęstsza przyczyna, stanowiąca 6-20% przypadków8
- Adenowirusy – również odpowiedzialne za 6-20% przypadków9
- Wirusy grypy (influenza)10
- Koronawirusy, w tym SARS-CoV-2 (COVID-19)11
- Wirusy paragrypy12
Rzadziej występujące wirusy powodujące ból gardła to:13
- Wirus Epsteina-Barr (mononukleoza)14
- Wirus opryszczki (HSV)15
- Wirus syncytialny (RSV)16
- Enterowirusy (poliowirusy, wirusy Coxsackie, echowirusy)17
- Wirus ospy wietrznej18
- Wirus odry19
- Wirus HIV – może powodować ból gardła w początkowej fazie zakażenia lub przewlekły/nawracający ból gardła u osób zakażonych20
Infekcje bakteryjne
Bakterie są przyczyną około 5-30% przypadków bólu gardła, w zależności od wieku pacjenta2122. Najczęstszą bakteryjną przyczyną bólu gardła jest paciorkowiec ropotwórczy grupy A (Streptococcus pyogenes), powodujący anginę paciorkowcową (strep throat)23. U dzieci bakterie te odpowiadają za 30-37% przypadków bólu gardła, podczas gdy u dorosłych za około 5-15%2425.
Paciorkowcowe zakażenia charakteryzują się lokalną inwazją i uwalnianiem toksyn zewnątrzkomórkowych oraz proteaz. Co istotne, fragmenty białka M niektórych serotypów paciorkowców grupy A są podobne do antygenów sarkolemmy mięśnia sercowego i są powiązane z gorączką reumatyczną i późniejszym uszkodzeniem zastawek serca26.
Inne bakterie mogące wywoływać ból gardła to:272829
- Paciorkowce grupy B i C
- Streptococcus pneumoniae (pneumokok)
- Chlamydophila pneumoniae
- Mycoplasma pneumoniae
- Haemophilus influenzae
- Moraxella catarrhalis
- Neisseria meningitidis
- Neisseria gonorrhoeae – rzadka przyczyna, najczęściej przebiega bezobjawowo30
- Arcanobacterium haemolyticum
- Fusobacterium necrophorum – powoduje około 10% przypadków bólu gardła u młodych dorosłych i nastolatków, z ryzykiem zespołu Lemierrea (o wysokiej chorobowości i śmiertelności)31
- Corynebacterium diphtheriae
- Staphylococcus aureus
- Klebsiella
Infekcje grzybicze
Infekcje grzybicze rzadziej powodują ból gardła. Najczęstszą przyczyną jest Candida albicans, powodująca pleśniawki jamy ustnej32. U osób z obniżoną odpornością, np. zakażonych HIV, pleśniawki mogą być przyczyną przewlekłego bólu gardła33.
Przyczyny nieinfekcyjne
Poza infekcjami istnieje wiele innych czynników, które mogą powodować ból gardła34.
Alergie
Alergie są częstą przyczyną przewlekłego lub nawracającego bólu gardła35. Reakcje alergiczne na alergeny takie jak:
- Pyłki roślin
- Roztocza kurzu domowego
- Pleśń
- Sierść zwierząt (tzw. alergeny zwierzęce)
mogą prowadzić do spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła (post-nasal drip), co może powodować podrażnienie i ból gardła36. Gdy układ odpornościowy reaguje agresywnie na nieszkodliwe cząsteczki, wydzielana jest nadmierna ilość śluzu, który spływa do gardła, powodując przewlekły stan zapalny37.
Refluks żołądkowo-przełykowy
Choroba refluksowa przełyku (GERD) może być istotną przyczyną bólu gardła38. Występuje, gdy kwas żołądkowy cofa się do przełyku i czasami do gardła. Pacjenci z GERD mogą odczuwać pieczenie i ból w gardle, a także chrypkę, uczucie cofania się treści żołądkowej oraz uczucie obecności guza w gardle39.
Refluks krtaniowo-gardłowy (LPR) jest zaburzeniem związanym z GERD, w którym refluks kwasów trawiennych z żołądka dociera do tylnej części gardła i dróg nosowych40.
Czynniki środowiskowe
Różne czynniki środowiskowe mogą prowadzić do podrażnienia gardła:41
- Suche powietrze – może wysuszać błony śluzowe nosa i gardła, powodując uczucie drapania i bólu42
- Oddychanie przez usta – często związane z przewlekłą niedrożnością nosa, może prowadzić do wysuszenia gardła43
- Zanieczyszczenie powietrza – dym tytoniowy, spaliny, chemikalia, smog i inne zanieczyszczenia mogą podrażniać gardło44
- Palenie tytoniu – zarówno aktywne, jak i bierne, może prowadzić do przewlekłego podrażnienia gardła45
- Alkohol i pikantne potrawy – mogą podrażniać błonę śluzową gardła46
Inne przyczyny nieinfekcyjne
Do innych nieinfekcyjnych przyczyn bólu gardła należą:
- Przeciążenie strun głosowych – krzyk, długotrwałe głośne mówienie lub śpiewanie może nadwyrężać mięśnie gardła, powodując ból47
- Kamienie migdałkowe (tonsilloliths) – złogi tworzące się w zagłębieniach migdałków, mogące powodować stan zapalny i podrażnienie48
- Eozynofilowe zapalenie przełyku – zaburzenie, w którym reakcje alergiczne powodują podrażnienie przełyku i czasami jego zwężenie49
- Uraz gardła – może być spowodowany przez gorące płyny, substancje chemiczne lub inne urazy mechaniczne50
Rzadkie, ale poważne przyczyny
Niektóre rzadkie, ale potencjalnie poważne przyczyny bólu gardła wymagają szczególnej uwagi medycznej51:
- Ropień okołomigdałkowy (quinsy) – zbiornik ropy rozwijający się obok migdałka, powodujący silny ból gardła i trudności w otwieraniu ust52
- Zapalenie nagłośni (epiglottitis) – zapalenie klapki chroniącej drogi oddechowe podczas przełykania, które może prowadzić do obrzęku zagrażającego życiu53
- Nowotwory gardła, języka lub krtani – rzadka przyczyna przewlekłego bólu gardła, której mogą towarzyszyć chrypka, trudności w przełykaniu, hałaśliwy oddech, guzek na szyi i krwawa wydzielina54
Powikłania nieleczonych infekcji
Niektóre infekcje gardła, zwłaszcza spowodowane przez paciorkowce grupy A, jeśli nie są leczone, mogą prowadzić do poważnych powikłań55:
- Gorączka reumatyczna – może prowadzić do uszkodzenia zastawek serca56
- Ostre kłębuszkowe zapalenie nerek – forma zapalenia nerek57
- Ropień okołomigdałkowy – zbiornik ropy wymagający drenażu58
- Zespół wstrząsu toksycznego59
Czynniki ryzyka bólu gardła
Istnieje kilka czynników ryzyka, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia bólu gardła60:
- Bliski kontakt z osobą chorą – najczęstszy czynnik ryzyka, szczególnie w przypadku infekcji paciorkowcowej61
- Wiek – dzieci i nastolatki są bardziej podatne na niektóre infekcje, np. anginę paciorkowcową62
- Pora roku – większość przypadków bólu gardła występuje w chłodniejszych miesiącach63
- Osłabiony układ odpornościowy – osoby z obniżoną odpornością mogą być bardziej narażone na infekcje powodujące ból gardła64
- Przebywanie w zatłoczonych miejscach – zwiększa ryzyko przenoszenia infekcji drogą kropelkową65
- Palenie tytoniu i narażenie na dym
- Alergie – osoby z chorobami alergicznymi częściej doświadczają bólu gardła
- Przewlekły refluks – GERD może prowadzić do nawracającego bólu gardła
Epidemiologia bólu gardła
Ból gardła jest jedną z najczęstszych przyczyn wizyt u lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, stanowiąc około 6% wszystkich wizyt66. Dzieci doświadczają średnio ponad 5 infekcji górnych dróg oddechowych rocznie i średnio jednej infekcji paciorkowcowej co 4 lata. U dorosłych częstość występowania jest około dwukrotnie niższa67.
Występowanie bakteryjnych przyczyn bólu gardła jest większe w klimacie umiarkowanym w okresie zimowym i wczesną wiosną68. Spośród pacjentów zgłaszających się z bólem gardła, tylko około 20-30% dzieci i 5-15% dorosłych ma anginę paciorkowcową6970.
Złożoność etiologii bólu gardła
Ból gardła może być spowodowany szerokim spektrum czynników – od powszechnych infekcji wirusowych i bakteryjnych po alergie, refleks żołądkowo-przełykowy, czynniki środowiskowe, a nawet rzadziej występujące poważne schorzenia. Identyfikacja przyczyny jest kluczowa dla właściwego leczenia i zapobiegania potencjalnym powikłaniom71.
Wirusy pozostają najczęstszą przyczyną bólu gardła (40-80% przypadków), z dominującą rolą rinowirusów i adenowirusów. Wśród przyczyn bakteryjnych paciorkowiec grupy A jest najczęstszym patogenem, odpowiedzialnym za około 10-25% przypadków bólu gardła u dorosłych i nieco więcej u dzieci72.
Chociaż większość przypadków bólu gardła ustępuje samoistnie w ciągu 3-7 dni7374, niektóre wymagają interwencji medycznej, szczególnie te spowodowane przez bakterie, które mogą prowadzić do poważnych powikłań, jeśli nie są właściwie leczone75.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.