Właściwości farmakodynamiczne
Wirus kleszczowego zapalenia mózgu

Wirus kleszczowego zapalenia mózgu – charakterystyka

Wirus kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) jest czynnikiem etiologicznym stosowanym w szczepionkach przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu. Występuje w kilku postaciach, w zależności od producenta szczepionki – jako inaktywowany wirus szczepu K23 (szczepionki Encepur) lub szczepu Neudörfl (szczepionki FSME-IMMUN), który jest namnażany w fibroblastach zarodków kurzych (CEF) i następnie inaktywowany oraz adsorbowany na wodorotlenku glinu w celu wzmocnienia odpowiedzi immunologicznej.¹²

Mechanizm działania wirusa KZM w szczepionkach

Głównym działaniem farmakodynamicznym wirusa kleszczowego zapalenia mózgu jako składnika szczepionek jest indukcja wytwarzania swoistych przeciwciał przeciwko wirusowi KZM o dostatecznie wysokim mianie, aby zapewnić ochronę przed zakażeniem tym wirusem. Odpowiedź immunologiczna organizmu obejmuje wytwarzanie przeciwciał neutralizujących, które są kluczowe dla uzyskania ochrony przed infekcją.³⁴

Metody oceny odpowiedzi immunologicznej

W badaniach klinicznych do oceny skuteczności immunologicznej szczepionek zawierających wirus KZM stosowane są dwie główne metody laboratoryjne:

• Test neutralizacji (NT) – gdzie wartość NT > 2 jest wskaźnikiem seropozytywności, a NT ≥ 10 jest uznawana za najbardziej konserwatywny próg dla poziomu przeciwciał, który może być uznany za istotny klinicznie. ^{2 była wskaźnikiem seropozytywności, a wartość NT ≥ 10 wyznaczono jako najbardziej konserwatywny próg dla poziomu przeciwciał, który może być uznany za istotny klinicznie.”>5 2 była wskaźnikiem seropozytywności, a wartość NT ≥ 10 wyznaczono jako najbardziej konserwatywny próg dla poziomu przeciwciał, który może być uznany za istotny klinicznie.”>6}
• Test ELISA – w przypadku szczepionek FSME-IMMUN za seropozytywność przyjmuje się wartość >126 VIE j/ml. ^{126 VIE j/ml lub jako miano NT ≥ 10.”>7 126 VIE j/ml lub miano NT ≥ 10.”>8}

Skuteczność immunologiczna wirusa KZM

Odpowiedź immunologiczna na szczepienie podstawowe

Badania kliniczne wykazały wysoką skuteczność immunologiczną inaktywowanego wirusa KZM po zastosowaniu schematów szczepienia podstawowego. Poniżej przedstawiono kluczowe dane dotyczące odpowiedzi immunologicznej dla poszczególnych produktów leczniczych.

Szczepionki Encepur (dorośli i dzieci)

Dla szczepionki Encepur Adults przeprowadzono 12 badań klinicznych od I do IV fazy z udziałem ponad 2600 osób (młodzieży i dorosłych), które oceniały immunogenność i bezpieczeństwo stosowania według różnych schematów szczepienia.⁹

Dla szczepionki Encepur K przeprowadzono 9 badań klinicznych z udziałem około 3200 dzieci, które oceniały immunogenność i bezpieczeństwo stosowania szczepionki według różnych schematów szczepienia.¹⁰

Wyniki badań dla szczepionki Encepur Adults wykazały wysoki odsetek serokonwersji po zastosowaniu różnych schematów szczepienia:

* Schemat klasyczny przyspieszony jest zgodny ze schematem klasycznym, ale 2. dawka szczepionki podawana jest 14 dni po pierwszej.

¹¹

Dla szczepionki Encepur K (pediatrycznej) wyniki badań również wykazały wysoką immunogenność:

* Schemat klasyczny przyspieszony jest zgodny ze schematem klasycznym, ale 2. dawka szczepionki podawana jest 14 dni po pierwszej.

¹²

Szczepionki FSME-IMMUN

Dla szczepionek FSME-IMMUN (Junior 0,25 ml i dla dorosłych 0,5 ml) skuteczność immunologiczna została potwierdzona w badaniach klinicznych oraz w wieloletnich obserwacjach klinicznych całej populacji Austrii od 1984 roku.¹³

Dla FSME-IMMUN 0,25 ml Junior, w trakcie badań klinicznych obserwowano wysokie wskaźniki seropozytywności:

^{126 VIE j/ml; NT ≥ 1:10″>14}

Dla FSME-IMMUN 0,5 ml, wskaźniki seropozytywności dla standardowego i przyspieszonego schematu szczepienia wynosiły:

¹⁵

Trwałość odpowiedzi immunologicznej

Długotrwałe badania obserwacyjne wykazały, że wirus KZM w szczepionkach indukuje odpowiedź immunologiczną utrzymującą się przez wiele lat, choć konieczne są dawki przypominające.

Szczepionki Encepur – utrzymywanie się odpowiedzi

Dla szczepionki Encepur Adults, badania potwierdziły, że 10 lat po podaniu dawki przypominającej odsetek osób z mianami przeciwciał NT ≥ 10 wynosił ponad 97%, bez względu na zastosowany schemat szczepienia podstawowego. Wartości średnich geometrycznych miana (GMT) wynosiły 260-301. ^{97% bez względu na to, który schemat szczepienia podstawowego zastosowano NT GMT: 260-301 Wartości NT i GMT wynosiły tyle samo niezależnie od zastosowanego schematu szczepienia podstawowego.”>16}

Dla szczepionki Encepur K, utrzymywanie się odpowiedzi immunologicznej przedstawiało się następująco:

¹⁷

Szczepionki FSME-IMMUN – utrzymywanie się odpowiedzi

Dla szczepionki FSME-IMMUN 0,25 ml Junior, długotrwałe badania obserwacyjne wykazały wysoki odsetek seropozytywności w teście NT, który utrzymywał się do 58 miesięcy po pierwszej dawce przypominającej: 96,6% u dzieci w wieku 1-2 lata, 100% u dzieci w wieku 3-6 lat i 98,1% u dzieci w wieku 7-15 lat.¹⁸

Dla szczepionki FSME-IMMUN 0,5 ml, wyniki badania obserwacyjnego dotyczącego utrzymywania się przeciwciał przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu potwierdzają potrzebę podania pierwszej dawki przypominającej nie później niż trzy lata po szczepieniu podstawowym. W grupie dorosłych w wieku do 50 lat, wskaźnik seropozytywności oznaczany testem NT pozostawał wysoki do 5 lat po pierwszym szczepieniu przypominającym (94,3%); jedynie nieznacznie niższe wartości wskaźnika (>90,2%) były obserwowane u osób w wieku 50-60 lat.^{90,2%) były obserwowane u osób w wieku 50-60 lat, potwierdzając zachowanie pięcioletniego odstępu pomiędzy pierwszą a kolejną dawką przypominającą u osób w wieku poniżej 60 lat.”>19}

Reaktywność krzyżowa wirusa KZM

Wirus kleszczowego zapalenia mózgu obecny w szczepionkach indukuje nie tylko odpowiedź immunologiczną przeciwko europejskim szczepom wirusa, ale wykazuje również znaczącą reaktywność krzyżową. Zarówno szczepionki Encepur jak i FSME-IMMUN indukują wytwarzanie przeciwciał neutralizujących, które działają przeciwko różnym podtypom wirusa KZM:

• Europejskie szczepy wirusa KZM – pełna ochrona immunologiczna²⁰²¹
• Syberyjskie szczepy wirusa KZM – statystycznie równoważny poziom przeciwciał neutralizujących²²
• Dalekowschodnie szczepy wirusa KZM – statystycznie równoważny poziom przeciwciał neutralizujących²³²⁴
• Wirus omskiej gorączki krwotocznej – znaczący poziom przeciwciał neutralizujących reagujących krzyżowo, choć niższy niż miano przeciwciał przeciw podtypom wirusa KZM²⁵²⁶

Odnowienie pamięci immunologicznej po przerwie w szczepieniach

Badania dotyczące utrzymywania się pamięci immunologicznej u osób, u których odstępy pomiędzy szczepieniami były dłuższe niż zalecane (≤12 lat dla FSME-IMMUN, ≤20 lat dla FSME-IMMUN 0,5 ml) wykazały, że podanie jednej dawki uzupełniającej szczepionki było w stanie wywołać silną odpowiedź anamnestyczną (odpowiedź pamięci immunologicznej):

• FSME-IMMUN 0,25 ml Junior – jedna dawka uzupełniająca indukowała odpowiedź anamnestyczną u 99% dzieci, pomiar przeprowadzany za pomocą testu ELISA²⁷
• FSME-IMMUN 0,5 ml – jedna dawka przypominająca była w stanie wywołać odpowiedź anamnestyczną u 99% osób dorosłych w wieku 16 do poniżej 60 lat oraz u 96% osób dorosłych w wieku 60 i więcej lat, niezależnie od czasu, jaki upłynął od ostatniego szczepienia (≤20 lat)²⁸

Skuteczność populacyjna wirusa KZM w szczepieniach

Wieloletnie obserwacje kliniczne całej populacji Austrii prowadzone od 1984 roku wykazały bardzo wysoką skuteczność szczepień przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu:

• Dla szczepionek FSME-IMMUN – w latach 2000-2006 obliczono, że wśród osób poddanych regularnemu szczepieniu, 99% pozostawało uodpornionych, bez znamiennych statystycznie różnic pomiędzy grupami wiekowymi²⁹³⁰
• Dla szczepionki FSME-IMMUN 0,25 ml Junior – obserwacje przeprowadzone w latach 1994-2003 wykazały, że ponad 98% dzieci zaszczepionych zostało uodpornionych po ukończeniu podstawowego schematu szczepień, tj. po 3 dawkach³¹

Ważne jest, że odsetek uodpornionych jest także co najmniej tak wysoki po dwóch pierwszych dawkach szczepionki w następstwie standardowego i przyspieszonego schematu szczepienia, tj. przed ukończeniem podstawowego cyklu szczepienia, przed trzecią dawką. Natomiast u osób szczepionych nieregularnie stopień ochrony jest znacząco niższy.³²³³

Podsumowując, wirus kleszczowego zapalenia mózgu jako składnik aktywny szczepionek wykazuje bardzo wysoką skuteczność immunologiczną, co potwierdzają zarówno badania kliniczne, jak i długoterminowe obserwacje populacyjne. Prawidłowe zastosowanie szczepionki, zgodnie z zalecanymi schematami, zapewnia wysoki poziom ochrony przed kleszczowym zapaleniem mózgu, niezależnie od stosowanego preparatu. Pełna odpowiedź immunologiczna wymaga ukończenia podstawowego schematu szczepienia składającego się z trzech dawek, a następnie podawania dawek przypominających zgodnie z zaleceniami producenta.