Właściwości farmakodynamiczne
Oksybutynina

Właściwości farmakodynamiczne oksybutyniny

Oksybutynina, substancja należąca do grupy farmakoterapeutycznej leków urologicznych stosowanych w leczeniu częstego oddawania moczu i nietrzymania moczu (kod ATC: G04BD04), charakteryzuje się złożonym mechanizmem działania na układ moczowy.^{1 2}

Mechanizm działania

Oksybutynina jest substancją o wielokierunkowym działaniu na mięśnie pęcherza moczowego. Wykazuje ona właściwości przeciwcholinergiczne (antycholinergiczne), działając jako kompetycyjny antagonista acetylocholiny na receptory muskarynowe. Blokując zazwojowe receptory muskarynowe, oksybutynina wywołuje zmniejszenie napięcia mięśni gładkich pęcherza moczowego.³ Substancja ta działa rozkurczająco na mięśnie gładkie, zmniejszając kurczliwość mięśnia wypieracza pęcherza moczowego, częstość skurczów pęcherza moczowego oraz obniżając ciśnienie wewnątrzpęcherzowe.⁴

Chlorowodorek oksybutyniny, będący syntetyczną aminą trzeciorzędową, wykazuje nie tylko działanie antycholinergiczne, ale również bezpośrednie działanie spazmolityczne na mięśnie gładkie, w tym na mięśnie pęcherza moczowego.⁵ Mechanizm działania obejmuje zarówno bezpośredni efekt spazmolityczny na mięśniówkę gładką wypieracza, jak i cholinolityczne hamowanie działania acetylocholiny na receptory muskarynowe w mięśniach gładkich.⁶

Dodatkowym mechanizmem działania oksybutyniny jest rozluźnienie mięśni gładkich wynikające z antagonistycznego działania na procesy odległe od połączeń nerwowo-mięśniowych, podobnego do działania papaweryny. Co więcej, chlorowodorek oksybutyniny wykazuje również miejscowe działanie znieczulające.⁷

Efekty kliniczne

Efekt kliniczny oksybutyniny polega przede wszystkim na zwiększeniu pojemności pęcherza moczowego poprzez zmniejszenie częstotliwości niekontrolowanych skurczów niestabilnego (nadpobudliwego) mięśnia wypierającego pęcherza, co w rezultacie prowadzi do zmniejszenia nietrzymania moczu.⁸ U pacjentów z niestabilnością pęcherza moczowego, oksybutynina zwiększa objętość pęcherza moczowego i zmniejsza incydenty spontanicznego skurczu wypieracza.⁹

Hamowanie skurczów pęcherza oraz łagodzenie skurczów wywołanych różnymi bodźcami prowadzi do zwiększenia objętości pęcherza, zmniejszenia częstotliwości skurczów i opóźnienia chęci opróżnienia pęcherza w zaburzeniu neurogennym pęcherza.¹⁰

Badania farmakodynamiczne i skuteczność kliniczna

Właściwości farmakodynamiczne oksybutyniny były badane po podaniu do pęcherza moczowego u dzieci z neurogenną nadreaktywnością wypieracza. Zaobserwowano wyraźny wpływ na nietrzymanie moczu i parametry urodynamiczne. W większości przypadków odnotowano poprawę kliniczną, charakteryzującą się znacznym zmniejszeniem liczby nadreaktywnych skurczów. Wykazano istotny wzrost średniej pojemności cystometrycznej pęcherza oraz średniej pojemności pęcherza w stosunku do oczekiwanej objętości, przy jednoczesnym zmniejszeniu końcowego ciśnienia napełniania pęcherza.¹¹

Skuteczność kliniczna dopęcherzowego stosowania oksybutyniny w leczeniu neurogennej dysfunkcji pęcherza moczowego została potwierdzona w wielu badaniach klinicznych, zarówno krótko- jak i długoterminowych. Badania wykazały dobrą tolerancję i skuteczność chlorowodorku oksybutyniny podawanego do pęcherza moczowego u pacjentów (dorosłych i dzieci) z neurogenną nadreaktywnością wypieracza. Zaburzenia te występowały głównie w wyniku uszkodzenia rdzenia kręgowego lub przepukliny oponowo-rdzeniowej, choć badania obejmowały również pacjentów z tetraplegią, paraplegią, stwardnieniem rozsianym i chorobą Parkinsona.¹²

Badania kliniczne u dzieci

W prospektywnym badaniu klinicznym z udziałem 15 dzieci z neurogenną nadreaktywnością wypieracza, średnia pojemność pęcherza moczowego uległa znaczącemu zwiększeniu. Na początku badania wynosiła 114,2 ml, następnie wzrosła do 127,4 ml (p>0,05) po 1,5 godziny od podania oksybutyniny, a po 4 miesiącach leczenia dopęcherzowego osiągnęła 161,1 ml (p=0,0091). Średnia podatność pęcherza również uległa istotnemu zwiększeniu z początkowej wartości 2,5 ml/cm H₂O do 11,495 ml/cm H₂O (p=0,0114) po 4 miesiącach terapii. ^{0,05) po 1,5 godziny i 161,1 ml (p = 0,0091) po 4 miesiącach leczenia dopęcherzowego (Buyse i in. 1995). Średnia podatność pęcherza była znacznie zwiększona z 2,5 ml/cm H2O na początku badania do 11,495 ml/cm H2O (p = 0,0114) po 4 miesiącach terapii.”>13}

W innym prospektywnym badaniu obejmującym 13 dzieci, u 12 z nich stwierdzono wyraźną poprawę w zakresie nietrzymania moczu po zastosowaniu leczenia dopęcherzowego. Natomiast w retrospektywnym badaniu długoterminowym przeprowadzonym wśród 13 dzieci odnotowano znaczące zmniejszenie średniego ciśnienia napełniania pęcherza z 52,5 ± 24 do 24,5 ± 14,4 cm H₂O.¹⁴

Badania kliniczne u dorosłych

Skuteczność dopęcherzowego podawania oksybutyniny w porównaniu do podawania doustnego została potwierdzona w prospektywnym wieloośrodkowym badaniu klinicznym przeprowadzonym u 35 pacjentów (w wieku od 18 do 70 lat) cierpiących na neurogenną nadreaktywność wypieracza, potwierdzoną w badaniach urodynamicznych i stosujących przez co najmniej 6 tygodni czystą przerywaną cewnikację (CIC). Badanie wykazało, że maksymalna pojemność pęcherza zwiększyła się znacząco po podaniu dopęcherzowym – z 18,1 ml przy podaniu doustnym do 116,6 ml przy podaniu dopęcherzowym.¹⁵

W dodatkowym badaniu trwającym 6 miesięcy, obejmującym 25 dorosłych pacjentów (w wieku od 18 do 64 lat) z uszkodzeniem rdzenia kręgowego, u których standardowe doustne leczenie oksybutyniną było nieskuteczne, zastosowano dopęcherzowe podanie substancji. Leczenie dopęcherzowe spowodowało zwiększenie pojemności pęcherza z 349 do 420 ml. Średnie maksymalne ciśnienie moczu w pęcherzu uległo znacznemu obniżeniu z 54 do 26,5 cm H₂O. W trakcie badania u 21 z 25 pacjentów ciśnienie wypieracza powróciło do wartości poniżej 40 cm H₂O.¹⁶

Podsumowanie właściwości farmakodynamicznych

Oksybutynina jako substancja o złożonym mechanizmie działania charakteryzuje się:

• Działaniem przeciwcholinergicznym – blokującym receptory muskarynowe w mięśniach gładkich pęcherza moczowego
• Bezpośrednim działaniem spazmolitycznym na mięśniówkę gładką wypieracza
• Działaniem antagonistycznym na procesy odległe od połączeń nerwowo-mięśniowych
• Miejscowym działaniem znieczulającym

¹⁷

Efekty kliniczne stosowania oksybutyniny obejmują:

• Zwiększenie pojemności pęcherza moczowego
• Zmniejszenie częstotliwości skurczów pęcherza
• Zmniejszenie ciśnienia wewnątrzpęcherzowego
• Redukcję niekontrolowanych skurczów wypieracza
• Poprawę w zakresie nietrzymania moczu

^{18 19 20}