Wpływ na płodność, ciążę i laktację
Nikotyna

Wpływ nikotyny na płodność

Nikotyna wywiera znaczący wpływ na płodność zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. U kobiet palenie tytoniu opóźnia czas do zapłodnienia, powoduje zmniejszenie wskaźnika udanych prób zapłodnienia in vitro i istotnie zwiększa ryzyko bezpłodności.^{1 2}

U mężczyzn natomiast nikotyna prowadzi do zmniejszenia produkcji nasienia, zwiększenia stresu oksydacyjnego i uszkodzenia DNA. Badania wykazały, że plemniki osób palących charakteryzują się zmniejszoną zdolnością zapładniającą.^{3 4}

W badaniach in vitro wykazano, że nikotyna może niekorzystnie wpływać na jakość nasienia ludzkiego. U szczurów wykazano obniżoną jakość spermy i zmniejszenie płodności. Badania przeprowadzone na samcach szczurów wykazały, że nikotyna może zmniejszać masę jąder, powodować przemijające zmniejszenie liczby komórek Sertoliego oraz zaburzenia spermatogenezy, prowadząc do różnych zmian w najądrzach i nasieniowodach.^{5 6}

Warto jednak podkreślić, że nie ma jednoznacznych dowodów na występowanie podobnych skutków u ludzi jak zaobserwowane u szczurów. Nie wiadomo również w jakim dokładnie stopniu sama nikotyna przyczynia się do obserwowanych zaburzeń płodności u osób palących.^{7 8}

Antykoncepcja u osób stosujących nikotynę

W przeciwieństwie do dobrze znanych działań niepożądanych palenia tytoniu na zapłodnienie i ciążę, skutki terapeutycznego stosowania nikotyny (np. w formie nikotynowej terapii zastępczej – NTZ) nie są w pełni poznane. Mimo że dotychczas nie opracowano szczególnych zaleceń dotyczących konieczności stosowania antykoncepcji przez kobiety używające produktów zawierających nikotynę, najbardziej pożądanym stanem u kobiet planujących zajście w ciążę jest zarówno niepalenie tytoniu, jak i niestosowanie nikotynowej terapii zastępczej.^{9 10}

Chociaż palenie tytoniu może mieć niekorzystny wpływ na płodność u mężczyzn, nie ma dowodów wskazujących na konieczność stosowania szczególnych środków antykoncepcyjnych podczas nikotynowej terapii zastępczej u mężczyzn.^{11 12}

Nikotyna w czasie ciąży

Palenie tytoniu w trakcie ciąży wiąże się z szeregiem poważnych zagrożeń, takich jak opóźnienie wzrostu wewnątrzmacicznego, przedwczesny poród lub poród martwego płodu. Zaprzestanie palenia jest najskuteczniejszą, pojedynczą interwencją, poprawiającą zdrowie zarówno palącej kobiety w ciąży, jak i jej dziecka. Im wcześniej kobieta ciężarna zerwie z nałogiem, tym lepiej dla rozwoju płodu.^{13 14}

Przenikanie nikotyny przez łożysko

Nikotyna przenika przez łożysko i wpływa na oddychanie oraz krążenie płodu. Wpływ na krążenie płodu jest zależny od dawki, co oznacza, że im większa dawka nikotyny, tym silniejszy wpływ na funkcje życiowe płodu.^{15 16}

Badania na zwierzętach wykazały toksyczny wpływ nikotyny na reprodukcję. W organizmie człowieka nikotyna bez przeszkód przenika przez łożysko, gromadzi się we krwi płodu i płynie owodniowym oraz zwiększa częstość akcji serca płodu w sposób zależny od dawki.¹⁷

Zalecenia dla kobiet w ciąży

Palącej kobiecie w ciąży należy bezwzględnie zalecić, aby zaprzestała palenia bez stosowania leków zawierających nikotynę. Preferowanym podejściem terapeutycznym jest całkowite zaprzestanie palenia bez stosowania nikotynowej terapii zastępczej.^{18 19}

Jednak w przypadku kobiet, które nie są w stanie samodzielnie zaprzestać palenia, lekarz może rozważyć zastosowanie nikotynowej terapii zastępczej jako elementu wsparcia dla próby rzucenia palenia. Należy podkreślić, że ryzyko kontynuowania palenia może powodować większe zagrożenie dla płodu niż stosowanie produktów NTZ w ramach kontrolowanego programu zaprzestania palenia.^{20 21}

Każdy produkt zawierający nikotynę powinien być stosowany u kobiet w ciąży wyłącznie po konsultacji z lekarzem i starannej ocenie stosunku korzyści do ryzyka. Dotyczy to szczególnie kobiet silnie uzależnionych od nikotyny.^{22 23}

Wskazówki dotyczące stosowania NTZ w ciąży

Jeśli lekarz zdecyduje o zastosowaniu nikotynowej terapii zastępczej u kobiety w ciąży, powinna być ona stosowana jak najkrócej, optymalnie nie dłużej niż przez 2-3 miesiące.²⁴

Preferowane mogą być produkty o przerywanym sposobie dawkowania (np. gumy do żucia, tabletki do ssania), ponieważ zazwyczaj zapewniają one niższą dobową dawkę nikotyny niż plastry. Jednakże dla kobiet, u których podczas ciąży występują nudności i/lub wymioty, bardziej właściwe mogą okazać się plastry z nikotyną.^{25 26}

Ze względu na brak swoistych badań, terapia skojarzona (łączona) plastrami i postaciami doustnymi nie jest zalecana w czasie ciąży, chyba że lekarz uzna, że jest to konieczne dla zapewnienia abstynencji.²⁷

Nikotyna w okresie karmienia piersią

Nikotyna swobodnie przenika do mleka matki w ilościach mogących oddziaływać na dziecko, nawet gdy stosuje się ją w dawkach terapeutycznych. Dlatego generalnie należy unikać stosowania produktów zawierających nikotynę w okresie karmienia piersią.^{28 29}

Zalecenia dla kobiet karmiących piersią

Najlepszym rozwiązaniem dla kobiet karmiących piersią jest całkowite zaprzestanie palenia bez stosowania nikotynowej terapii zastępczej. Jeśli jednak kobieta karmiąca piersią nie jest w stanie samodzielnie rzucić palenia, stosowanie produktów zawierających nikotynę można rozpocząć wyłącznie po konsultacji z lekarzem.^{30 31}

Warto podkreślić, że ilość nikotyny pochodząca z nikotynowej terapii zastępczej, na którą narażone jest dziecko karmione piersią, jest stosunkowo mała i mniej szkodliwa niż bierne palenie, na które byłoby ono narażone w przypadku kontynuowania palenia przez matkę.^{32 33}

Wskazówki dotyczące stosowania NTZ w okresie karmienia piersią

Aby zminimalizować ilość nikotyny w mleku matki, zaleca się stosowanie produktów o przerywanym sposobie dawkowania (np. gumy do żucia, tabletki do ssania, aerozole) zamiast plastrów nikotynowych. Umożliwia to wydłużenie odstępu czasowego między zastosowaniem preparatu a karmieniem piersią.^{34 35}

Kobiety karmiące piersią powinny stosować produkty zawierające nikotynę bezpośrednio po karmieniu piersią, aby maksymalnie wydłużyć czas między przyjęciem preparatu a kolejnym karmieniem. Zaleca się zachowanie jak najdłuższej przerwy między zastosowaniem preparatu a karmieniem, optymalnie co najmniej 2 godziny.^{36 37 38}

Podobnie jak w przypadku ciąży, ze względu na brak swoistych badań, terapia łączona plastrami i postaciami doustnymi nie jest zalecana w okresie karmienia piersią, chyba że lekarz uzna, że jest to konieczne dla zapewnienia abstynencji.³⁹

Informacje, które lekarz musi przekazać kobiecie w ciąży lub karmiącej piersią

Kluczowe informacje dla kobiet w ciąży

• Palenie tytoniu w trakcie ciąży wiąże się z poważnym ryzykiem dla zdrowia zarówno matki, jak i dziecka, w tym z opóźnieniem wzrostu wewnątrzmacicznego, przedwczesnym porodem i zwiększonym ryzykiem porodu martwego płodu.⁴⁰
• Najlepszym rozwiązaniem jest całkowite zaprzestanie palenia bez stosowania nikotynowej terapii zastępczej.⁴¹
• Im wcześniej kobieta przestanie palić, tym lepiej dla rozwoju płodu.⁴²
• Nikotyna przenika przez łożysko i wpływa na oddychanie oraz krążenie płodu w sposób zależny od dawki.⁴³
• Stosowanie nikotynowej terapii zastępczej możliwe jest wyłącznie po konsultacji z lekarzem i tylko w przypadku kobiet silnie uzależnionych od nikotyny, które nie są w stanie samodzielnie zaprzestać palenia.⁴⁴
• Ryzyko kontynuowania palenia może być większe dla płodu niż stosowanie kontrolowanej nikotynowej terapii zastępczej.⁴⁵
• W przypadku stosowania NTZ w ciąży, preferowane są produkty o przerywanym sposobie dawkowania (gumy do żucia, tabletki, aerozole), chyba że występują nasilone nudności i wymioty – wtedy można rozważyć plastry.⁴⁶
• Nikotynowa terapia zastępcza w ciąży nie powinna być stosowana dłużej niż przez 2-3 miesiące.⁴⁷

^{48 49}

Kluczowe informacje dla kobiet karmiących piersią

• Najlepszym rozwiązaniem jest całkowite zaprzestanie palenia bez stosowania nikotynowej terapii zastępczej.⁵⁰
• Nikotyna swobodnie przenika do mleka matki w ilościach mogących oddziaływać na dziecko, nawet gdy stosuje się ją w dawkach terapeutycznych.⁵¹
• Stosowanie nikotynowej terapii zastępczej możliwe jest wyłącznie po konsultacji z lekarzem i tylko w przypadku kobiet, które nie są w stanie samodzielnie zaprzestać palenia.⁵²
• Ilość nikotyny pochodząca z nikotynowej terapii zastępczej jest mniejsza i mniej szkodliwa dla dziecka niż narażenie na bierne palenie w przypadku kontynuowania palenia przez matkę.⁵³
• Produkty o przerywanym sposobie dawkowania (gumy do żucia, tabletki, aerozole) są preferowane w porównaniu z plastrami nikotynowymi, ponieważ umożliwiają zmniejszenie ekspozycji dziecka na nikotynę.⁵⁴
• Produkty zawierające nikotynę należy stosować bezpośrednio po karmieniu piersią, aby maksymalnie wydłużyć czas do następnego karmienia.⁵⁵
• Zaleca się zachowanie co najmniej 2-godzinnej przerwy między zastosowaniem preparatu nikotynowego a kolejnym karmieniem piersią.^{56 57}

^{58 59}

Informacje dotyczące płodności

• Palenie tytoniu zwiększa ryzyko bezpłodności zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.⁶⁰
• U kobiet palenie opóźnia czas do zapłodnienia, zmniejsza wskaźnik udanych prób zapłodnienia in vitro i istotnie zwiększa ryzyko bezpłodności.⁶¹
• U mężczyzn palenie zmniejsza produkcję nasienia, zwiększa stres oksydacyjny i uszkodzenie DNA. Plemniki osób palących mają zmniejszoną zdolność zapładniającą.⁶²
• Badania in vitro wykazały, że nikotyna może niekorzystnie wpływać na jakość nasienia ludzkiego.⁶³
• Kobietom planującym ciążę zaleca się zarówno niepalenie tytoniu, jak i niestosowanie nikotynowej terapii zastępczej.⁶⁴

^{65 66}