Właściwości farmakodynamiczne
Metyloprednizolon

Właściwości farmakodynamiczne metyloprednizolonu

Metyloprednizolon jest niefluorowanym glikokortykosteroidem o silnym działaniu przeciwzapalnym. Substancja ta należy do grupy farmakoterapeutycznej kortykosteroidów do stosowania ogólnego, glikokortykosteroidów (kod ATC: H02AB04). Wykazuje on silniejsze właściwości przeciwzapalne niż prednizolon oraz powoduje mniejsze zatrzymanie sodu i wody w organizmie.¹²

Stosunek siły działania

Metyloprednizolon charakteryzuje się wysoką siłą działania w porównaniu do innych kortykosteroidów. Dawka 4 mg metyloprednizolonu wywiera takie samo działanie przeciwzapalne jak 20 mg hydrokortyzonu.³⁴ W przypadku metyloprednizolonu octanu, dawka 4,4 mg wykazuje działanie przeciwzapalne równoważne 20 mg hydrokortyzonu.⁵ W kontekście preparatu Meprelon, stosunek siły działania jest jeszcze bardziej wyraźny – 8 mg metyloprednizolonu odpowiada 40 mg hydrokortyzonu.⁶

Istotną cechą metyloprednizolonu jest jego minimalne działanie mineralokortykoidowe. Dawka 200 mg metyloprednizolonu jest równoważna jedynie 1 mg dezoksykortykosteronu.⁷⁸

Mechanizm działania na poziomie komórkowym

Glikokortykosteroidy, w tym metyloprednizolon, działają poprzez złożony mechanizm molekularny. Przechodzą one przez błony komórkowe i wiążą się ze specyficznymi receptorami zlokalizowanymi w cytoplazmie komórek.⁹¹⁰ W przypadku metyloprednizolonu aceponianu, związanie następuje w szczególności poprzez jego główny metabolit, 17-propionan 6α-metyloprednizolonu, który powstaje po rozpadzie grupy estrowej w skórze.¹¹¹²

Po utworzeniu kompleksu steroid-receptor następuje przemieszczenie do jądra komórkowego, gdzie kompleks wiąże się z określonymi fragmentami DNA (chromatyną).¹³ To wiązanie stymuluje transkrypcję mRNA i dalszą syntezę różnych enzymów, które są odpowiedzialne za liczne efekty biologiczne glikokortykosteroidów.¹⁴

Interesującym aspektem farmakodynamiki metyloprednizolonu jest fakt, że maksymalna aktywność farmakologiczna występuje później niż osiągnięcie szczytowego stężenia we krwi, co sugeruje, że większość efektów działania wynika raczej z modyfikacji aktywności enzymów niż z bezpośredniego działania substancji.¹⁵¹⁶

Indukcja makrokortyny

Przyłączenie kompleksu steroid-receptor indukuje syntezę makrokortyny (lipokorytyny-1). Makrokortyna hamuje uwalnianie kwasu arachidonowego, a tym samym powstawanie mediatorów reakcji zapalnej, takich jak prostaglandyny i leukotrieny.¹⁷¹⁸

Efekty farmakodynamiczne

Działanie przeciwzapalne i immunosupresyjne

Metyloprednizolon wykazuje silne działanie przeciwzapalne, które stanowi podstawę większości wskazań terapeutycznych. Jego działanie przeciwzapalne, immunosupresyjne i przeciwalergiczne odpowiada za następujące efekty:¹⁹

• Lokalne zmniejszenie liczby komórek aktywnych immunologicznie w okolicy ogniska zapalnego
• Zmniejszenie światła naczyń krwionośnych
• Stabilizacja błon lizosomalnych
• Zahamowanie fagocytozy
• Zmniejszenie produkcji prostaglandyn i ich pochodnych

²⁰

Po zastosowaniu miejscowym, np. w postaci kremu (Advantan), metyloprednizolon łagodzi zapalne i alergiczne reakcje skóry oraz reakcje związane z hiperproliferacją, prowadząc do ustąpienia objawów przedmiotowych (rumień, obrzęk, wysięk) oraz objawów podmiotowych (świąd, pieczenie, ból).²¹

Działanie immunosupresyjne metyloprednizolonu można wytłumaczyć inhibicją syntezy cytokin oraz efektem antymitotycznym, który dotychczas nie został do końca zbadany.²²²³

Działanie naczyniowe

Metyloprednizolon wywiera działanie wazokonstrykcyjne, które wynika z hamowania syntezy prostaglandyn o działaniu wazodylatacyjnym lub stymulowania wazokonstrykcyjnego działania adrenaliny.²⁴²⁵

Wpływ na metabolizm węglowodanów i białek

Glikokortykosteroidy, w tym metyloprednizolon, wykazują istotny wpływ na metabolizm węglowodanów i białek. Wywołują one katabolizm białek, w wyniku którego uwolnione aminokwasy są przekształcane w procesie glukoneogenezy w wątrobie w glukozę i glikogen.²⁶

Na skutek zmniejszonego wchłaniania glukozy w tkankach obwodowych może dojść do hiperglikemii i glukozurii, szczególnie u pacjentów ze skłonnością do cukrzycy.²⁷

Wpływ na metabolizm tłuszczów

Metyloprednizolon, podobnie jak inne glikokortykosteroidy, wywiera złożony wpływ na metabolizm tłuszczów. Z jednej strony powoduje lipolizę, której aktywność dotyczy głównie kończyn, z drugiej strony wykazuje efekt lipogenny, najwyraźniej widoczny w okolicy klatki piersiowej, szyi i głowy.²⁸

Te przeciwstawne procesy prowadzą do charakterystycznej redystrybucji tkanki tłuszczowej w organizmie.²⁹

Działanie w poszczególnych postaciach leku

Metyloprednizolonu octan

Metyloprednizolonu octan (stosowany np. w preparacie Depo-Medrol) jest steroidem o silnym działaniu przeciwzapalnym i ma ogólne właściwości, takie jak glikokortykosteroid metyloprednizolon, jednak jest od niego słabiej rozpuszczalny i wolniej metabolizowany, dzięki czemu działa dłużej.³⁰

Metyloprednizolonu aceponian

W przypadku postaci do stosowania miejscowego, metyloprednizolonu aceponian wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwświądowe i naczyniozwężające. Po zastosowaniu miejscowym produktów zawierających tę substancję (np. Advantan, Skinatan), dochodzi do łagodzenia zapalnych i alergicznych reakcji skóry oraz reakcji związanych z hiperproliferacją.³¹

Badania kliniczne wykazały wysoką skuteczność metyloprednizolonu aceponianu w leczeniu różnych typów egzemy. Całkowity efekt terapeutyczny (całkowite wyleczenie i wyraźna poprawa) w badaniach klinicznych z zastosowaniem tej substancji w postaci mleczka, stosowanego raz na dobę u pacjentów z różnymi typami egzemy, wahał się od 82,5% do 88,9% (średnio 85%).³²

Metyloprednizolonu sodu bursztynian

Metyloprednizolonu sodu bursztynian (stosowany w preparatach takich jak Solu-Medrol) został przebadany w leczeniu ostrego uszkodzenia rdzenia kręgowego w dwóch randomizowanych badaniach klinicznych (NASCIS 2 i 3). Wykazano, że duża dawka tej substancji podawana dożylnie miała istotny wpływ na regenerację neurologiczną, jeśli została podana pacjentom w ciągu 8 godzin od urazu.³³

Porównanie siły działania i właściwości metyloprednizolonu

Działanie w układzie oddechowym

Przy zwężeniu dróg oddechowych działanie metyloprednizolonu polega zasadniczo na:³⁴

• zahamowaniu procesów zapalnych
• łagodzeniu lub zapobieganiu obrzękowi błony śluzowej
• hamowaniu skurczu oskrzeli
• hamowaniu lub ograniczeniu wytwarzania śluzu
• obniżeniu lepkości śluzu

³⁵

Działania te wynikają z następujących mechanizmów: uszczelnienie naczyń, stabilizacja błon, normalizacja wrażliwości mięśni gładkich oskrzeli na beta-2-adrenomimetyki (obniżonej wskutek stałego stosowania) oraz zahamowanie reakcji typu I od drugiego tygodnia leczenia.³⁶ Przy zwężeniu oskrzeli metyloprednizolon zwiększa działanie beta-adrenomimetyków rozszerzających oskrzela (tzw. efekt permisywny).³⁷

Działanie fizjologiczne i zastępowanie hormonów kory nadnerczy

W zakresie fizjologicznym działanie metyloprednizolonu jest niezbędne dla życia, polega na utrzymaniu homeostazy organizmu w spoczynku i po obciążeniu oraz regulowaniu aktywności układu immunologicznego.³⁸

W przypadku braku czynności lub niewydolności kory nadnerczy metyloprednizolon, podawany w dawkach fizjologicznych, może zastąpić endogenny hydrokortyzon. Wpływa on przy tym w stanie równowagi metabolicznej na przemianę węglowodanów, białek i lipidów.³⁹

Ze względu na to, że metyloprednizolon nie ma praktycznie działania mineralokortykoidowego, podczas leczenia substytucyjnego w przypadku braku czynności kory nadnerczy należy dodatkowo podawać mineralokortykosteroid.⁴⁰

Działanie w zespole nadnerczowo-płciowym

W leczeniu zespołu nadnerczowo-płciowego metyloprednizolon zastępuje kortyzol, którego brak wynika z wady enzymatycznej, i hamuje nadmierne wytwarzanie hormonu kortykotropowego w przysadce oraz androgenów w korze nadnerczy. Jeżeli defekt enzymatyczny obejmuje także syntezę mineralokortykosteroidu, musi on być dodatkowo podawany.⁴¹

Działanie u dzieci i młodzieży

Metyloprednizolonu aceponian, 0,1%, w postaci emulsji na skórę, stosowany raz na dobę przez 2 tygodnie, był badany w grupie 73 dzieci w wieku od 4 miesięcy do 14 lat. Całkowity efekt terapeutyczny wyniósł 88,9%. Bezpieczeństwo u dzieci było takie samo jak u pacjentów dorosłych w odniesieniu do rodzaju działań niepożądanych i częstości ich występowania, o ile można to wywnioskować u dzieci na podstawie dużo mniejszej grupy badanej.⁴²