Działania niepożądane
Kwas acetylosalicylowy

Działania niepożądane kwasu acetylosalicylowego – wprowadzenie

Kwas acetylosalicylowy (ASA) jest jednym z najczęściej stosowanych leków na świecie, wykorzystywanym zarówno w terapii przeciwbólowej, przeciwzapalnej, jak i w profilaktyce chorób układu sercowo-naczyniowego. Mimo wysokiego profilu bezpieczeństwa, lek ten charakteryzuje się szerokim spektrum działań niepożądanych, których częstość i nasilenie zależą od zastosowanej dawki, czasu trwania terapii oraz indywidualnych predyspozycji pacjenta. Personel medyczny powinien być świadomy potencjalnych zagrożeń związanych ze stosowaniem kwasu acetylosalicylowego, aby móc odpowiednio monitorować pacjentów i podejmować właściwe decyzje terapeutyczne.¹

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Jednym z najistotniejszych działań niepożądanych kwasu acetylosalicylowego jest jego wpływ na hemostazę. ASA powoduje nieodwracalne hamowanie cyklooksygenazy płytkowej, co prowadzi do zahamowania syntezy tromboksanu A2 i w konsekwencji do upośledzenia funkcji płytek krwi.²

Zwiększona skłonność do krwawień

Wśród najczęściej występujących działań niepożądanych obserwuje się zwiększoną skłonność do krwawień. Pacjenci mogą doświadczać takich objawów jak:³

• Krwawienia z nosa
• Krwawienia z dziąseł
• Krwawienia okołooperacyjne
• Krwiaki
• Krwawienia z dróg moczowo-płciowych

⁴

Warto podkreślić, że zwiększona skłonność do krwawień utrzymuje się przez 4-8 dni po przerwaniu podawania kwasu acetylosalicylowego, co jest szczególnie istotne w przypadku planowanych zabiegów chirurgicznych. Wpływ leku na hemostazę może prowadzić do zwiększonego ryzyka krwawienia śródoperacyjnego i pooperacyjnego.⁵

Poważne krwawienia

Rzadko lub bardzo rzadko raportowano poważne krwawienia, które mogą zagrażać życiu pacjenta:⁶

• Krwotok z przewodu pokarmowego – może objawiać się krwawymi wymiotami lub smolistymi stolcami
• Krwotok mózgowy – ryzyko jest szczególnie zwiększone u pacjentów z niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym i/lub przyjmujących jednocześnie inne leki przeciwzakrzepowe

⁷

Niedokrwistość

Długotrwałe lub nawracające krwawienia, zarówno jawne jak i utajone, mogą prowadzić do rozwoju niedokrwistości:⁸

• Niedokrwistość z niedoboru żelaza – spowodowana przewlekłymi, zwykle utajonymi mikrokrwawieniami, szczególnie z przewodu pokarmowego
• Ostra niedokrwistość pokrwotoczna – w wyniku masywnego krwawienia

Objawy kliniczne niedokrwistości obejmują: osłabienie, bladość skóry, hipoperfuzję narządów oraz nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych.⁹

Inne zaburzenia hematologiczne

W rzadkich przypadkach mogą wystąpić również inne zaburzenia hematologiczne:¹⁰

• Małopłytkowość (trombocytopenia)
• Agranulocytoza
• Niedokrwistość aplastyczna
• Leukopenia
• Eozynopenia
• Hemoliza i niedokrwistość hemolityczna – u pacjentów z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD)

¹¹

Zaburzenia żołądka i jelit

Działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego należą do najczęściej występujących podczas stosowania kwasu acetylosalicylowego. Wynikają one głównie z miejscowego działania drażniącego na błonę śluzową żołądka oraz z hamowania syntezy prostaglandyn odpowiedzialnych za utrzymanie funkcji ochronnych błony śluzowej przewodu pokarmowego.¹²

Objawy niestrawności

Do często występujących objawów należą:¹³

• Niestrawność (dyspepsja)
• Zgaga
• Bóle brzucha
• Nudności
• Wymioty
• Biegunka

¹⁴

Choroba wrzodowa i jej powikłania

Rzadziej, ale za to z poważniejszymi konsekwencjami, mogą wystąpić:¹⁵

• Zapalenie błony śluzowej żołądka (gastritis)
• Choroba wrzodowa żołądka i/lub dwunastnicy – należy zauważyć, że u około 15% pacjentów długotrwale przyjmujących kwas acetylosalicylowy rozwija się owrzodzenie żołądka
• Krwawienia z przewodu pokarmowego – zarówno jawne (krwawe wymioty, smoliste stolce), jak i utajone
• Perforacja – bardzo rzadkie, ale zagrażające życiu powikłanie choroby wrzodowej

¹⁶

Enteropatia zwężeniowa jelit

W przypadku długotrwałego stosowania kwasu acetylosalicylowego może wystąpić rzadkie powikłanie w postaci enteropatii zwężeniowej jelit, manifestujące się zaburzeniami pasażu treści pokarmowej.¹⁷

Zaburzenia układu immunologicznego

Kwas acetylosalicylowy może wywoływać różnorodne reakcje nadwrażliwości, od łagodnych do zagrażających życiu.¹⁸

Reakcje nadwrażliwości

Reakcje nadwrażliwości mogą objawiać się jako:¹⁹

• Odczyny skórne – wysypka, pokrzywka, rumień
• Obrzęk – w tym obrzęk naczynioruchowy (angioedema)
• Świąd
• Zapalenie błony śluzowej nosa
• Przekrwienie błony śluzowej nosa

²⁰

Ciężkie reakcje alergiczne

Bardzo rzadko mogą wystąpić ciężkie reakcje alergiczne, takie jak:²¹

• Wstrząs anafilaktyczny – stan zagrażający życiu, wymagający natychmiastowej interwencji medycznej
• Reakcje anafilaktyczne

²²

Astma aspirynowa

U osób z nadwrażliwością na kwas acetylosalicylowy może wystąpić astma indukowana aspiryną, określana jako „triada aspirynowa” (astma, polipy nosa, nietolerancja ASA). Objawia się skurczem oskrzeli i napadami duszności po zażyciu kwasu acetylosalicylowego.²³

Zaburzenia układu nerwowego

Kwas acetylosalicylowy może wywoływać szereg objawów ze strony układu nerwowego, zarówno łagodnych, jak i poważnych.²⁴

Łagodne objawy neurologiczne

Najczęściej występujące objawy to:²⁵

• Ból głowy
• Zawroty głowy – mogą być objawem przedawkowania leku

²⁶

Zaburzenia słuchu i szumy uszne

Charakterystycznym objawem działania dużych dawek kwasu acetylosalicylowego lub jego przedawkowania są:²⁷

• Szumy uszne (tinnitus)
• Osłabienie słuchu – rzadziej występujące

²⁸

Krwawienia wewnątrzczaszkowe

Rzadkim, ale poważnym działaniem niepożądanym jest krwawienie wewnątrzczaszkowe (krwotok mózgowy).²⁹ Ryzyko to jest szczególnie zwiększone u pacjentów z:³⁰

• Niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym
• Jednoczesnym stosowaniem innych leków przeciwzakrzepowych

Krwotok wewnątrzczaszkowy stanowi stan zagrażający życiu, wymagający natychmiastowej interwencji medycznej.³¹

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Kwas acetylosalicylowy może wywoływać szereg reakcji skórnych, od łagodnych do ciężkich, potencjalnie zagrażających życiu.³²

Łagodne reakcje skórne

Niezbyt często występują:³³

• Pokrzywka
• Wysypka
• Świąd

³⁴

Ciężkie reakcje skórne

Rzadko mogą wystąpić ciężkie reakcje skórne, takie jak:³⁵

• Zespół Stevensa-Johnsona
• Zespół Lyella (toksyczna nekroliza naskórka)
• Plamica
• Rumień guzowaty
• Rumień wielopostaciowy

³⁶

Te ciężkie reakcje skórne stanowią stany zagrażające życiu i wymagają natychmiastowego przerwania leczenia oraz intensywnej terapii.³⁷

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Kwas acetylosalicylowy może wpływać na funkcję wątroby, powodując zarówno przejściowe, jak i poważne zaburzenia.³⁸

Przemijające zaburzenia czynności wątroby

Rzadko mogą wystąpić:³⁹

• Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych (aminotransferaz)
• Zwiększenie aktywności fosfatazy alkalicznej
• Podwyższenie stężenia bilirubiny

⁴⁰

Zmiany te są zazwyczaj przemijające i ustępują po odstawieniu leku.⁴¹

Zespół Reye’a

Szczególnie niebezpiecznym powikłaniem stosowania kwasu acetylosalicylowego u dzieci z infekcjami wirusowymi jest zespół Reye’a – rzadkie, ale potencjalnie śmiertelne zaburzenie charakteryzujące się ostrą encefalopatią i stłuszczeniem wątroby.⁴² Z tego powodu ASA jest przeciwwskazany u dzieci i młodzieży poniżej 16 roku życia z objawami infekcji wirusowej.

Niewydolność wątroby

W skrajnie rzadkich przypadkach może dojść do rozwoju niewydolności wątroby.⁴³

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Kwas acetylosalicylowy może niekorzystnie wpływać na funkcję nerek, szczególnie przy stosowaniu dużych dawek lub długotrwałej terapii.⁴⁴

Zaburzenia czynności nerek

Mogą wystąpić:⁴⁵

• Zaburzenia czynności nerek
• Ostra niewydolność nerek
• Białkomocz
• Obecność leukocytów i erytrocytów w moczu

⁴⁶

Poważne uszkodzenie nerek

Przy długotrwałym stosowaniu dużych dawek kwasu acetylosalicylowego mogą wystąpić:⁴⁷

• Martwica brodawek nerkowych
• Śródmiąższowe zapalenie nerek

⁴⁸

Zaburzenia funkcji nerek są szczególnie niebezpieczne u pacjentów z:⁴⁹

• Istniejącą niewydolnością nerek
• Dekompensacją serca
• Zespołem nerczycowym
• Stosujących jednocześnie leki moczopędne

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Kwas acetylosalicylowy może wpływać na metabolizm organizmu, w szczególności na gospodarkę węglowodanową i purynową.⁵⁰

Hipoglikemia

Bardzo rzadko może wystąpić hipoglikemia (obniżenie stężenia glukozy we krwi), co jest szczególnie niebezpieczne u pacjentów z cukrzycą przyjmujących leki hipoglikemizujące.⁵¹

Hiperurykemia

Kwas acetylosalicylowy, szczególnie w małych dawkach, może powodować hiperurykemię (zwiększenie stężenia kwasu moczowego we krwi).⁵² Jest to istotne u pacjentów z dną moczanową, u których może dojść do zaostrzenia objawów choroby.⁵³

Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia

Kwas acetylosalicylowy może wywoływać działania niepożądane ze strony układu oddechowego, szczególnie u osób z nadwrażliwością.⁵⁴

Objawy ze strony górnych dróg oddechowych

Niezbyt często występują:⁵⁵

• Nieżyt błony śluzowej nosa (zapalenie błony śluzowej nosa)
• Przekrwienie błony śluzowej nosa
• Duszność

⁵⁶

Skurcz oskrzeli i astma

Rzadko, ale z potencjalnie poważnymi konsekwencjami, mogą wystąpić:⁵⁷

• Skurcz oskrzeli
• Napady astmy oskrzelowej

⁵⁸

Ryzyko wystąpienia tych działań niepożądanych jest szczególnie zwiększone u pacjentów z:⁵⁹

• Astmą oskrzelową w wywiadzie
• Przewlekłymi chorobami układu oddechowego
• Alergią na NLPZ

Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego

Wpływ kwasu acetylosalicylowego na układ sercowo-naczyniowy obejmuje głównie działania związane z jego wpływem przeciwpłytkowym i przeciwzakrzepowym.⁶⁰

Zaburzenia naczyniowe

Rzadko mogą wystąpić:⁶¹

• Krwotoczne zapalenie naczyń
• Krwiaki

⁶²

U pacjentów z nadciśnieniem tętniczym stosowanie kwasu acetylosalicylowego wymaga szczególnej ostrożności ze względu na zwiększone ryzyko krwawień, zwłaszcza wewnątrzczaszkowych.⁶³

Objawy ze strony serca

Bardzo rzadko raportowano:⁶⁴

• Zapaść sercowo-oddechowa
• Niewydolność serca

⁶⁵

W związku z leczeniem NLPZ, w tym kwasem acetylosalicylowym, zgłaszano występowanie obrzęków, nadciśnienia i niewydolności serca.⁶⁶

Zaburzenia układu rozrodczego i piersi

Kwas acetylosalicylowy, poprzez swoje działanie przeciwpłytkowe, może wpływać na przebieg menstruacji u kobiet.⁶⁷

Zaburzenia krwawień menstruacyjnych

Rzadko mogą wystąpić:⁶⁸

• Obfite, przedłużające się miesiączki (menorrhagia)
• Krwotok miesiączkowy

⁶⁹

Kobiety przyjmujące regularnie kwas acetylosalicylowy powinny być świadome możliwości zwiększenia obfitości i wydłużenia czasu trwania krwawień menstruacyjnych.⁷⁰

Tabela działań niepożądanych kwasu acetylosalicylowego z uwzględnieniem częstości występowania

⁷¹

Czynniki ryzyka wystąpienia działań niepożądanych

Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych kwasu acetylosalicylowego jest zwiększone u pacjentów z:⁷²

• Niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym
• Jednoczesnym stosowaniem innych leków przeciwzakrzepowych
• Chorobą wrzodową żołądka i/lub dwunastnicy w wywiadzie
• Zaburzeniami czynności nerek
• Zaburzeniami czynności wątroby
• Niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD)
• Astmą oskrzelową i innymi chorobami układu oddechowego
• Alergią na NLPZ

⁷³

Zalecenia dotyczące monitorowania działań niepożądanych

Ze względu na potencjalne działania niepożądane kwasu acetylosalicylowego, zaleca się:⁷⁴

• Regularne monitorowanie pacjentów pod kątem objawów krwawienia, szczególnie u osób z czynnikami ryzyka
• Okresowe badania morfologii krwi i parametrów biochemicznych u pacjentów stosujących długotrwale kwas acetylosalicylowy
• Szczególną ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu innych leków wpływających na hemostazę
• Przerwanie stosowania kwasu acetylosalicylowego na 5-7 dni przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi
• Natychmiastowe przerwanie leczenia w przypadku wystąpienia objawów ciężkich reakcji nadwrażliwości lub krwawień

W przypadku wystąpienia podejrzewanych działań niepożądanych, należy je zgłaszać do odpowiednich instytucji, co umożliwia ciągłe monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania kwasu acetylosalicylowego.⁷⁵