Przedawkowanie
Kwas acetylosalicylowy

Przedawkowanie kwasu acetylosalicylowego – wprowadzenie

Kwas acetylosalicylowy (ASA) jest powszechnie stosowanym lekiem przeciwbólowym, przeciwgorączkowym i przeciwzapalnym, a w mniejszych dawkach jako lek przeciwpłytkowy. Przedawkowanie tego leku może prowadzić do poważnych powikłań, a w skrajnych przypadkach nawet do zgonu. Szczególnie zagrożone są osoby w podeszłym wieku oraz małe dzieci, u których przedawkowanie terapeutyczne lub przypadkowe zatrucie może być śmiertelne.¹²

Dawki toksyczne i stężenia salicylanów w organizmie

Dawki toksyczne kwasu acetylosalicylowego różnią się w zależności od wieku pacjenta, a ocena ciężkości zatrucia opiera się na stężeniu salicylanów w osoczu oraz objawach klinicznych.³⁴

Dawki toksyczne i śmiertelne

• Dawka toksyczna dla dorosłych: około 200 mg/kg masy ciała⁵
• Dawka toksyczna dla dzieci: około 100 mg/kg masy ciała⁶
• Dawka śmiertelna: 25-30 g kwasu acetylosalicylowego⁷⁸

Stężenia toksyczne w osoczu

Stężenie salicylanów w osoczu jest istotnym wskaźnikiem zatrucia:⁹

• Stężenie powyżej 300 mg/l wskazuje na zatrucie¹⁰
• Stężenie powyżej 500 mg/l u dorosłych i 300 mg/l u dzieci zazwyczaj powoduje ciężkie zatrucie¹¹
• Szumy uszne mogą pojawić się przy stężeniu we krwi od 150 do 300 mg/l¹²

Rodzaje zatrucia kwasem acetylosalicylowym

Zatrucie kwasem acetylosalicylowym może mieć charakter ostry lub przewlekły, a objawy są zróżnicowane w zależności od dawki i czasu ekspozycji.¹³

Zatrucie przewlekłe (salicylizm)

Zatrucie przewlekłe, znane również jako salicylizm, występuje zwykle po wielokrotnym przyjęciu zbyt dużych dawek leku. Objawy są niespecyficzne, przez co łatwe do zbagatelizowania.¹⁴

Zatrucie ostre

Ostre zatrucie występuje po jednorazowym przyjęciu dużej dawki kwasu acetylosalicylowego. Charakteryzuje się poważnymi zaburzeniami równowagi kwasowo-zasadowej, a objawy różnią się w zależności od wieku i ciężkości zatrucia.¹⁵

Objawy przedawkowania kwasu acetylosalicylowego

Objawy zatrucia kwasem acetylosalicylowym są różnorodne i nasilają się wraz ze wzrostem jego stężenia w organizmie. Można je podzielić na objawy o nasileniu lekkim, umiarkowanym i ciężkim.¹⁶

Objawy lekkiego nasilenia

Przy niższych stężeniach salicylanów we krwi mogą wystąpić:¹⁷

• Pieczenie w jamie ustnej, gardle lub żołądku
• Niewielka hiperwentylacja
• Senność
• Nudności lub wymioty
• Szumy uszne
• Zawroty głowy

¹⁸

Objawy umiarkowanego nasilenia

Przy średnich stężeniach salicylanów we krwi objawy obejmują:¹⁹²⁰

• Szumy uszne
• Osłabienie lub zaburzenia słuchu
• Ból głowy
• Zawroty głowy
• Stan splątania/dezorientacja
• Objawy ze strony układu pokarmowego (nudności, wymioty, ból brzucha)
• Hiperwentylacja
• Przyspieszony oddech
• Gorączka
• Nadmierne pocenie się
• Odwodnienie
• Utrata koordynacji
• Niepokój
• Wybroczyny

²¹

Objawy ciężkiego nasilenia

Przy wysokich stężeniach salicylanów we krwi występują poważne zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej i inne ciężkie objawy:²²²³

• Ciężkie zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej (początkowo zasadowica oddechowa, następnie kwasica oddechowa i metaboliczna)
• Dezorientacja
• Śpiączka
• Drgawki
• Skąpomocz
• Mocznica
• Zasinienie (sinica)
• Obrzęk płuc
• Hipoglikemia
• Uczucie niepokoju
• Omamy
• Hipertermia i nasilone pocenie prowadzące do odwodnienia
• Zapaść sercowo-naczyniowa
• Zatrzymanie oddechu

²⁴

Mechanizm zatrucia kwasem acetylosalicylowym

Zatrucie kwasem acetylosalicylowym prowadzi do złożonych zaburzeń homeostazy organizmu, głównie w zakresie równowagi kwasowo-zasadowej.²⁵

Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej

Zatrucie kwasem acetylosalicylowym prowadzi do charakterystycznej sekwencji zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej:²⁶

1. Zasadowica oddechowa – w początkowej fazie zatrucia występuje hiperwentylacja, prowadząca do zasadowicy oddechowej
2. Kwasica oddechowa – w miarę rozwoju zatrucia dochodzi do zahamowania ośrodka oddechowego i kwasicy oddechowej
3. Kwasica metaboliczna – w późniejszym etapie rozwija się kwasica metaboliczna jako rezultat obecności salicylanów

²⁷

U dzieci objawy zatrucia często nie są widoczne aż do późnej fazy, kiedy już rozwinęła się kwasica.²⁸

Inne zaburzenia metaboliczne

Oprócz zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej, zatrucie kwasem acetylosalicylowym może powodować:²⁹³⁰

• Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej
• Hipoglikemię
• Ketozę
• Odwodnienie
• Zaburzenia funkcji nerek (od oligurii do niewydolności nerek)

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Leczenie przedawkowania kwasu acetylosalicylowego wymaga szybkiego i kompleksowego podejścia, dostosowanego do ciężkości zatrucia i objawów klinicznych.³¹

Hospitalizacja

W przypadku przyjęcia dawki toksycznej kwasu acetylosalicylowego konieczna jest natychmiastowa hospitalizacja.³²³³

Zmniejszenie wchłaniania

Podstawowym celem na początku leczenia jest zmniejszenie wchłaniania kwasu acetylosalicylowego:³⁴

• Wywołanie wymiotów – w przypadku umiarkowanego zatrucia, można podjąć próbę wywołania wymiotów³⁵
• Płukanie żołądka – jeśli od połknięcia leku nie upłynęła jedna godzina (w przypadku dużych dawek skuteczne nawet do 3-4 godzin, a w przypadku bardzo dużych dawek nawet do 10 godzin)³⁶³⁷
• Podanie węgla aktywnego – w celu adsorpcji leku i zmniejszenia jego wchłaniania³⁸
• Podanie środka przeczyszczającego – np. siarczanu sodu³⁹

Dawkowanie węgla aktywnego:⁴⁰

• Dorośli: 50-100 g (1-2 g/kg masy ciała, maksymalnie 100 g)
• Dzieci do 12 lat: 1 g/kg masy ciała (maksymalnie 50 g)
• Dawka węgla aktywnego nie powinna być mniejsza niż 30 g

Przyspieszenie wydalania

W celu przyspieszenia wydalania kwasu acetylosalicylowego przez nerki stosuje się:⁴¹⁴²

• Alkalizację moczu – poprzez podanie wodorowęglanu sodu (250 mmol NaHCO3 przez 3 godziny) pod kontrolą pH moczu (docelowe pH moczu powinno wynosić 7,5-8,5)⁴³
• Diurezę alkaliczną – u pacjentów z prawidłową czynnością nerek⁴⁴

Hemodializa

W przypadku ciężkiego zatrucia zaleca się zastosowanie hemodializy lub dializy otrzewnowej.⁴⁵⁴⁶

Hemodializa jest szczególnie wskazana w następujących przypadkach:⁴⁷⁴⁸

• Stężenie salicylanów w osoczu >700 μg/ml (u dzieci i osób starszych niższe wartości)
• Ciężka kwasica metaboliczna
• Niewydolność nerek
• Brak skuteczności leczenia zachowawczego

Leczenie objawowe i monitorowanie

Równolegle do usuwania leku z organizmu prowadzi się leczenie objawowe i monitorowanie stanu pacjenta:⁴⁹⁵⁰

• Monitorowanie i wyrównywanie zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej
• Obniżanie temperatury ciała w przypadku hipertermii
• Podawanie tlenu i wspomaganie oddychania (w razie potrzeby intubacja i wentylacja mechaniczna)
• Monitorowanie i leczenie zaburzeń czynności układu krążenia
• Podanie witaminy K w przypadku wydłużenia czasu protrombinowego
• Leczenie drgawek
• W przypadku wstrząsu – standardowe postępowanie przeciwwstrząsowe

Przeciwwskazania w leczeniu przedawkowania

W leczeniu przedawkowania kwasu acetylosalicylowego nie należy stosować:⁵¹⁵²

• Leków działających hamująco na ośrodkowy układ nerwowy (np. barbituranów) – ze względu na ryzyko zahamowania ośrodka oddechowego i pogłębienia kwasicy oddechowej

Szczególne grupy pacjentów zagrożone przedawkowaniem

Niektóre grupy pacjentów są szczególnie narażone na poważne powikłania związane z przedawkowaniem kwasu acetylosalicylowego.⁵³

Osoby w podeszłym wieku

Przedawkowanie u osób w podeszłym wieku wymaga szczególnej uwagi ze względu na zwiększone ryzyko powikłań i zgonu.⁵⁴⁵⁵

Dzieci

Małe dzieci są grupą szczególnie zagrożoną w przypadku przedawkowania kwasu acetylosalicylowego.⁵⁶

• U dzieci zgon może nastąpić nawet po jednorazowej dawce 100 mg/kg masy ciała
• U młodszych dzieci objawy zatrucia mogą być niewidoczne aż do późnej fazy, gdy rozwinie się już kwasica⁵⁷
• U dzieci zachodzi wysokie ryzyko rozwoju kwasicy metabolicznej⁵⁸

Szczególne sytuacje związane z przedawkowaniem

Przedawkowanie tabletek dojelitowych

Przyjęcie znacznej ilości tabletek dojelitowych zawierających kwas acetylosalicylowy może doprowadzić do powstania w żołądku agregatu złożonego ze sklejonych tabletek, trudnego do usunięcia.⁵⁹⁶⁰

Opóźnione wchłanianie kwasu acetylosalicylowego może wystąpić z powodu:⁶¹

• Opóźnionego opróżniania żołądka
• Tworzenia się złogów w żołądku
• Przyjęcia leku w postaci tabletek powlekanych lub dojelitowych

Opóźnione objawy zatrucia

Objawy zatrucia mogą pojawiać się z opóźnieniem, nawet do 12 godzin po zażyciu leku.⁶²

Rola diagnostyki w przedawkowaniu

W przypadku podejrzenia przedawkowania kwasu acetylosalicylowego istotne znaczenie ma diagnostyka laboratoryjna wspomagająca ocenę ciężkości zatrucia i monitorowanie przebiegu leczenia.⁶³

Badania laboratoryjne

W przypadku zatrucia kwasem acetylosalicylowym zaleca się wykonanie następujących badań:⁶⁴

• Stężenie salicylanów w osoczu
• Parametry równowagi kwasowo-zasadowej (pH, pCO2, stężenie wodorowęglanów)
• Stężenie elektrolitów (zwłaszcza potasu)
• Stężenie glukozy we krwi
• Parametry funkcji nerek
• Parametry krzepnięcia (czas protrombinowy)
• pH moczu

Należy pamiętać, że sama ocena stężenia salicylanów w osoczu nie zawsze pozwala na pełne oszacowanie stopnia zatrucia, zwłaszcza u dzieci.⁶⁵