Działania niepożądane
Kandesartan

Działania niepożądane kandesartanu: charakterystyka ogólna

Kandesartan cyleksetyl należy do grupy antagonistów receptora angiotensyny II (ARB), stosowanych głównie w leczeniu nadciśnienia tętniczego oraz niewydolności serca. Pomimo korzystnego profilu bezpieczeństwa, podczas terapii kandesartanem mogą wystąpić działania niepożądane o różnym stopniu nasilenia i częstości występowania. Znajomość potencjalnych zagrożeń związanych z terapią jest niezbędna dla prawidłowego monitorowania pacjentów i wczesnego wykrywania ewentualnych powikłań.¹²

W kontrolowanych badaniach klinicznych działania niepożądane kandesartanu miały najczęściej łagodny i przemijający charakter. Odsetek pacjentów, którzy zmuszeni byli przerwać leczenie z powodu działań niepożądanych, był porównywalny w grupie otrzymującej kandesartan cyleksetyl (3,1%) i w grupie placebo (3,2%). Częstość występowania działań niepożądanych nie wykazywała istotnej zależności od dawki ani wieku pacjentów.³⁴

Najczęstsze działania niepożądane kandesartanu

Na podstawie zbiorczej analizy danych z badań klinicznych z udziałem pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, najczęstszymi działaniami niepożądanymi związanymi z kandesartanem cyleksetylu (definiowanymi jako występujące o co najmniej 1% częściej niż w grupie placebo) były: zawroty głowy pochodzenia ośrodkowego i obwodowego, ból głowy oraz zakażenia układu oddechowego.⁵⁶

Profil działań niepożądanych kandesartanu różni się nieco w zależności od wskazania do stosowania. W leczeniu niewydolności serca najczęściej raportowanymi działaniami niepożądanymi były: hiperkaliemia, niedociśnienie tętnicze oraz zaburzenia czynności nerek. Działania te były częstsze u pacjentów w wieku powyżej 70 lat, u pacjentów z cukrzycą lub u osób przyjmujących jednocześnie inne leki wpływające na układ renina-angiotensyna-aldosteron, szczególnie inhibitory ACE i/lub spironolakton.⁷⁸

Działania niepożądane u dzieci i młodzieży

W populacji pediatrycznej profil działań niepożądanych kandesartanu wykazuje pewne odrębności w porównaniu z populacją dorosłych. Bezpieczeństwo stosowania kandesartanu cyleksetylu monitorowano u 255 dzieci i młodzieży z nadciśnieniem tętniczym w wieku od 6 do <18 lat w 4-tygodniowym badaniu skuteczności oraz w rocznym badaniu otwartym.<sup data-drug="Atacand" data-section="Działania niepożądane" title="Bezpieczeństwo stosowania kandesartanu cyleksetylu było monitorowane u 255 dzieci i nastolatków z nadciśnieniem tętniczym w wieku od 6 do 9<sup data-drug="Casaro" data-section="Działania niepożądane" title="Bezpieczeństwo stosowania kandesartanu cyleksetylu było monitorowane u 255 dzieci i nastolatków z nadciśnieniem tętniczym w wieku od 6 do 10

Chociaż rodzaj i nasilenie działań niepożądanych u dzieci i młodzieży są podobne do obserwowanych u dorosłych, częstość występowania wszystkich działań niepożądanych jest wyższa w grupie pediatrycznej. Do szczególnych różnic należą:

• Ból głowy, zawroty głowy i zakażenia górnych dróg oddechowych – występują „bardzo często” (≥1/10) u dzieci, a „często” (≥1/100 do <1/10) u dorosłych<sup data-drug="Atacand" data-section="Działania niepożądane" title="Ból głowy, uczucie zawrotu głowy, zakażenia górnych dróg oddechowych występują „bardzo często" (≥1/10 osób) u dzieci a „często" (≥1/100 do 11<sup data-drug="Candepres" data-section="Działania niepożądane" title="ból głowy, zawroty głowy i zakażenie górnych dróg oddechowych występują bardzo często (≥1/10) u dzieci i często (≥1/100 do 12
• Kaszel – występuje „bardzo często” (≥1/10) u dzieci, a „bardzo rzadko” (<1/10 000) u dorosłych<sup data-drug="Atacand" data-section="Działania niepożądane" title="Kaszel występuje „bardzo często" (≥1/10 osób) u dzieci a „bardzo rzadko" (13<sup data-drug="Karbis" data-section="Działania niepożądane" title="Kaszel występuje „bardzo często" (≥1/10 osób) u dzieci a „bardzo rzadko" (14
• Wysypka – występuje „często” (≥1/100 do <1/10) u dzieci, a „bardzo rzadko” (<1/10 000) u dorosłych<sup data-drug="Atacand" data-section="Działania niepożądane" title="Wysypka występuje „często" (≥1/100 do <1/10 osób) u dzieci a „bardzo rzadko" (15¹⁶
• Hiperkaliemia, hiponatremia i nieprawidłowa czynność wątroby – występują „niezbyt często” (≥1/1000 do <1/100) u dzieci, a „bardzo rzadko” (<1/10 000) u dorosłych<sup data-drug="Atacand" data-section="Działania niepożądane" title="Hiperkaliemia, hiponatremia oraz nieprawidłowa czynność wątroby występują „niezbyt często" (≥1/1 000 do <1/100 osób) u dzieci a „bardzo rzadko" (17¹⁸
• Dodatkowo u dzieci często obserwuje się niemiarowość zatokową, zapalenie nosogardła i gorączkę, a „bardzo często” ból jamy ustnej i gardła – te objawy nie były zgłaszane u dorosłych, jednak są przejściowymi i powszechnymi dolegliwościami wieku dziecięcego<sup data-drug="Atacand" data-section="Działania niepożądane" title="Niemiarowość zatokowa, zapalenie nosogardła, gorączka występują „często" (≥1/100 do 19<sup data-drug="Karbis" data-section="Działania niepożądane" title="Niemiarowość zatokowa, zapalenie nosogardła, gorączka występują „często" (≥1/100 do 20

Pomimo tych różnic, ogólny profil bezpieczeństwa kandesartanu cyleksetylu u dzieci i młodzieży nie różni się istotnie od profilu bezpieczeństwa u pacjentów dorosłych.²¹²²

Szczegółowa analiza działań niepożądanych według układów i narządów

Poniżej przedstawiono szczegółowy przegląd działań niepożądanych kandesartanu z podziałem na układy i narządy wraz z ich częstością występowania i charakterystyką kliniczną.

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

W zakresie układu krwiotwórczego, bardzo rzadko (<1/10 000) raportowano zaburzenia hematologiczne w postaci:²³²⁴

• Leukopenii
• Neutropenii
• Agranulocytozy

Zaburzenia te mają charakter idiosynkratyczny i nie są zależne od dawki ani czasu trwania leczenia. Wymagają natychmiastowego przerwania terapii w przypadku ich wystąpienia.²⁵²⁶

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

W zakresie zaburzeń metabolicznych obserwowano:²⁷²⁸

• Hiperkaliemię – występującą bardzo rzadko (<1/10 000) u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, ale często (≥1/100 do <1/10) u pacjentów z niewydolnością serca
• Hiponatremię – występującą bardzo rzadko (<1/10 000)

Hiperkaliemia stanowi szczególne zagrożenie u pacjentów z niewydolnością serca, zwłaszcza w wieku powyżej 70 lat, u pacjentów z cukrzycą lub przyjmujących jednocześnie inne leki wpływające na układ renina-angiotensyna-aldosteron (inhibitory ACE, spironolakton). U tych pacjentów zalecana jest okresowa kontrola stężenia potasu w surowicy.²⁹³⁰

Zaburzenia układu nerwowego

Najczęstszymi działaniami niepożądanymi kandesartanu są zaburzenia ze strony układu nerwowego:³¹³²

• Zawroty głowy (pochodzenia ośrodkowego i/lub obwodowego) – występują często (≥1/100 do <1/10)
• Ból głowy – występuje często (≥1/100 do <1/10)

Te objawy neurologiczne mają zwykle łagodny i przemijający charakter, rzadko wymagają przerwania leczenia. Są one częstsze na początku terapii i zwykle ustępują w miarę kontynuowania leczenia.³³

Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia

Zaburzenia ze strony układu oddechowego obejmują:³⁴³⁵

• Zakażenia układu oddechowego – występują często (≥1/100 do <1/10)
• Kaszel – występuje bardzo rzadko (<1/10 000) u dorosłych, ale bardzo często (≥1/10) u dzieci

Kaszel związany ze stosowaniem kandesartanu występuje zdecydowanie rzadziej niż w przypadku inhibitorów ACE, co może stanowić istotną zaletę kandesartanu, zwłaszcza u pacjentów, u których kaszel był przyczyną przerwania leczenia inhibitorem ACE.³⁶³⁷

Zaburzenia żołądka i jelit

Działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego obejmują:³⁸³⁹

• Nudności – występują bardzo rzadko (<1/10 000)
• Biegunkę – częstość nieznana

Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego związane z kandesartanem są zwykle łagodne i rzadko stanowią powód przerwania leczenia.⁴⁰

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Bardzo rzadko (<1/10 000) mogą wystąpić następujące zaburzenia hepatologiczne:⁴¹⁴²

• Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych
• Zaburzenia czynności wątroby
• Zapalenie wątroby

Zaburzenia te mają charakter idiosynkratyczny i nie są zależne od dawki. W przypadku wystąpienia objawów sugerujących uszkodzenie wątroby (żółtaczka, zmęczenie, świąd, nudności) należy wykonać badania czynności wątroby i rozważyć przerwanie leczenia.⁴³

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Bardzo rzadko (<1/10 000) raportowano następujące reakcje skórne:⁴⁴⁴⁵

• Obrzęk naczynioruchowy
• Wysypkę – występuje często (≥1/100 do <1/10) u dzieci
• Pokrzywkę
• Świąd

W przypadku wystąpienia obrzęku naczynioruchowego (obrzęk twarzy, warg, języka i/lub gardła z możliwymi trudnościami w oddychaniu) konieczne jest natychmiastowe zaprzestanie podawania kandesartanu i wdrożenie odpowiedniego leczenia. Reakcje te występują rzadko, ale mogą stanowić poważne zagrożenie dla życia pacjenta.⁴⁶

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Bardzo rzadko (<1/10 000) raportowano następujące dolegliwości:⁴⁷⁴⁸

• Ból pleców
• Ból stawów
• Ból mięśni

Dolegliwości te mają zwykle łagodny charakter i rzadko wymagają przerwania leczenia.⁴⁹

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

W zakresie nerek i dróg moczowych obserwowano:⁵⁰⁵¹

• Zaburzenia czynności nerek, w tym niewydolność nerek – występują bardzo rzadko (<1/10 000) u pacjentów z nadciśnieniem, ale często (≥1/100 do <1/10) u pacjentów z niewydolnością serca

Ryzyko zaburzeń czynności nerek jest większe u pacjentów z już istniejącą dysfunkcją nerek, niewydolnością serca, cukrzycą oraz u osób w podeszłym wieku. U tych pacjentów zaleca się okresowe monitorowanie stężenia kreatyniny i potasu w surowicy.⁵²⁵³

Wpływ na wyniki badań laboratoryjnych

W badaniach klinicznych nie stwierdzono istotnego klinicznie wpływu kandesartanu cyleksetylu na rutynowo oznaczane parametry laboratoryjne. Jedynym obserwowanym zjawiskiem było nieznaczne zmniejszenie stężenia hemoglobiny, podobnie jak w przypadku innych leków hamujących układ renina-angiotensyna-aldosteron.⁵⁴⁵⁵

U pacjentów z nadciśnieniem przyjmujących kandesartan zwykle nie ma konieczności wykonywania rutynowych badań laboratoryjnych. Jednakże, u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, zaleca się okresowe badanie stężenia:

• Potasu w surowicy – szczególnie u pacjentów z niewydolnością serca, u których hiperkaliemia występuje często
• Kreatyniny w surowicy – zwłaszcza u pacjentów z czynnikami ryzyka niewydolności nerek

U pacjentów leczonych kandesartanem z powodu niewydolności serca hiperkaliemia i zaburzenia czynności nerek występują często, dlatego zalecana jest okresowa kontrola stężenia kreatyniny i potasu w surowicy.⁵⁶⁵⁷

Tabela działań niepożądanych kandesartanu z częstością występowania

⁵⁸⁵⁹⁶⁰

Mechanizmy i czynniki ryzyka działań niepożądanych

Niektóre działania niepożądane kandesartanu mają związek z jego mechanizmem działania jako antagonisty receptora angiotensyny II.⁶¹⁶²

Hiperkaliemia, niedociśnienie tętnicze i zaburzenia czynności nerek występują częściej u pacjentów z następującymi czynnikami ryzyka:

• Wiek powyżej 70 lat⁶³⁶⁴
• Cukrzyca⁶⁵⁶⁶
• Jednoczesne stosowanie innych leków wpływających na układ renina-angiotensyna-aldosteron, szczególnie:
  • Inhibitorów konwertazy angiotensyny (ACE)
  • Spironolaktonu
• Istniejące wcześniej zaburzenia czynności nerek⁶⁷⁶⁸

U pacjentów ze wskazaniami do stosowania kandesartanu i obecnością wymienionych czynników ryzyka należy zachować szczególną ostrożność oraz regularnie monitorować parametry laboratoryjne (stężenie potasu, kreatyniny) i kliniczne (ciśnienie tętnicze).⁶⁹⁷⁰

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych z kandesartanem należy zastosować następujące postępowanie, zależnie od rodzaju i nasilenia objawów:

• Łagodne objawy (takie jak zawroty głowy, ból głowy) – zwykle ustępują samoistnie w miarę kontynuowania leczenia. W przypadku dłuższego utrzymywania się objawów można rozważyć modyfikację dawkowania.
• Hiperkaliemia – w przypadku istotnego zwiększenia stężenia potasu należy rozważyć redukcję dawki lub odstawienie kandesartanu, ograniczenie spożycia potasu oraz ewentualnie odstawienie innych leków mogących powodować hiperkaliemię.
• Obrzęk naczynioruchowy – wymaga natychmiastowego przerwania leczenia kandesartanem i wdrożenia odpowiedniego postępowania medycznego.
• Ciężkie reakcje skórne – wymagają przerwania leczenia i wdrożenia odpowiedniej terapii.
• Zaburzenia czynności nerek – w przypadku istotnego zwiększenia stężenia kreatyniny należy rozważyć zmniejszenie dawki lub przerwanie leczenia. Może być konieczna konsultacja nefrologiczna.
• Zaburzenia czynności wątroby – wymagają przerwania leczenia i przeprowadzenia diagnostyki hepatologicznej.

We wszystkich przypadkach wystąpienia poważnych działań niepożądanych należy je zgłaszać do odpowiednich organów nadzorujących bezpieczeństwo farmakoterapii.⁷¹

Podsumowanie profilu bezpieczeństwa kandesartanu

Kandesartan jest lekiem o korzystnym profilu bezpieczeństwa. Większość działań niepożądanych ma charakter łagodny i przemijający, a częstość przerywania leczenia z powodu działań niepożądanych jest porównywalna do placebo (około 3%).⁷²⁷³

Najczęstszymi działaniami niepożądanymi są zawroty głowy, ból głowy i zakażenia układu oddechowego, które występują z częstością ≥1/100 do <1/10. Większość innych działań niepożądanych występuje bardzo rzadko (<1/10 000).⁷⁴⁷⁵

Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów z czynnikami ryzyka hiperkaliemii, niedociśnienia tętniczego i zaburzeń czynności nerek (wiek >70 lat, cukrzyca, jednoczesne stosowanie inhibitorów ACE lub spironolaktonu, istniejące wcześniej zaburzenia czynności nerek), zwłaszcza podczas leczenia niewydolności serca.⁷⁶⁷⁷

W porównaniu z innymi antagonistami receptora angiotensyny II, kandesartan wykazuje podobny profil bezpieczeństwa. Natomiast w porównaniu z inhibitorami ACE, kandesartan znacznie rzadziej powoduje kaszel, który jest jednym z najbardziej uciążliwych działań niepożądanych inhibitorów ACE.⁷⁸⁷⁹

Bezpieczeństwo stosowania kandesartanu u dzieci i młodzieży jest porównywalne z profilem obserwowanym u dorosłych, z wyjątkiem wyższej częstości występowania niektórych działań niepożądanych w tej grupie wiekowej.⁸⁰⁸¹