Właściwości farmakodynamiczne
Etonogestrel

Charakterystyka etonogestrelu

Etonogestrel jest progestagenem, będącym biologicznie czynnym metabolitem dezogestrelu. Pod względem strukturalnym stanowi pochodną 19-nortestosteronu i wykazuje wysokie powinowactwo do receptorów dla progesteronu w narządach docelowych. Substancja ta jest powszechnie stosowana w systemach terapeutycznych dopochwowych oraz w implantach podskórnych jako składnik antykoncepcyjny.^{1 2}

Mechanizm działania etonogestrelu

Działanie antykoncepcyjne etonogestrelu opiera się na kilku mechanizmach, spośród których najważniejszy to hamowanie owulacji. Taki mechanizm jest identyczny zarówno w systemach terapeutycznych dopochwowych (Adaring, Circlet), jak i w implantach podskórnych (Implanon NXT).^{3 4 5}

Poza głównym mechanizmem działania, etonogestrel wykazuje także dodatkowe efekty, które zwiększają skuteczność antykoncepcyjną. W przypadku implantu Implanon NXT udokumentowano, że etonogestrel powoduje zmiany w śluzie szyjkowym, co znacząco utrudnia migrację plemników i dodatkowo zabezpiecza przed niepożądaną ciążą.⁶

W trakcie stosowania implantu podskórnego zawierającego etonogestrel, owulacje nie są obserwowane w pierwszych dwóch latach stosowania, a w trzecim roku występują bardzo rzadko, co potwierdza długotrwałą skuteczność tej metody antykoncepcji.⁷

Skuteczność kliniczna etonogestrelu w różnych postaciach farmaceutycznych

Skuteczność systemów terapeutycznych dopochwowych

Badania kliniczne systemów dopochwowych zawierających etonogestrel (w połączeniu z etynyloestradiolem) były prowadzone wśród kobiet w wieku od 18 do 40 lat na całym świecie, włączając USA, Europę i Brazylię. Skuteczność antykoncepcyjna okazała się porównywalna do skuteczności antykoncepcyjnej złożonych doustnych środków antykoncepcyjnych.^{8 9}

Na podstawie badań klinicznych z systemami terapeutycznymi dopochwowymi zawierającymi etonogestrel i etynyloestradiol uzyskano następujące wartości współczynnika Pearl’a (liczba ciąż na 100 kobietolat stosowania):

^{10 11}

Skuteczność implantu podskórnego

Badania kliniczne implantu Implanon NXT przeprowadzono wśród kobiet w wieku 18-40 lat. Skuteczność antykoncepcyjna okazała się co najmniej porównywalna ze stwierdzaną dla doustnych środków antykoncepcyjnych. Co istotne, w trakcie badań klinicznych nie zaobserwowano ciąż w trakcie 35 057 cykli z ekspozycją na Implanon NXT.¹²

Ustalony dla implantu Implanon NXT indeks Pearl’a wynosi 0,00 (granice 95% przedziału ufności: 0,00-0,14), co wskazuje na niezwykle wysoką skuteczność tej metody antykoncepcji.¹³

Warto podkreślić, że wysoka skuteczność antykoncepcyjna implantu zawierającego etonogestrel nie zależy, w przeciwieństwie do doustnych środków antykoncepcyjnych, od regularnego przyjmowania tabletek, co eliminuje ryzyko błędu użytkownika.¹⁴

Odwracalność działania etonogestrelu

Istotnym aspektem działania farmakodynamicznego etonogestrelu jest odwracalność jego efektów antykoncepcyjnych. Badania kliniczne implantu Implanon NXT potwierdziły szybki powrót prawidłowego cyklu miesiączkowego po usunięciu implantu podskórnego, co świadczy o odwracalności działania antykoncepcyjnego etonogestrelu.¹⁵

Wpływ etonogestrelu na różne funkcje organizmu

Wpływ na aktywność jajników

Pomimo że etonogestrel hamuje owulację, aktywność jajników nie jest całkowicie hamowana. Badania wykazały, że średnie stężenia estradiolu u kobiet stosujących implant z etonogestrelem mieszczą się powyżej wartości obserwowanych we wczesnej fazie folikularnej, co wskazuje na zachowanie pewnej aktywności endokrynnej jajników.¹⁶

Wpływ na profil krwawień

Duże badanie porównawcze, oceniające profil krwawień u kobiet stosujących system terapeutyczny dopochwowy z etonogestrelem i etynyloestradiolem w porównaniu z doustnym środkiem antykoncepcyjnym zawierającym lewonorgestrel i etynyloestradiol (150/30 μg) w czasie 13 kolejnych cykli wykazało małą częstość występowania plamień i krwawień śródcyklicznych u kobiet stosujących systemy z etonogestrelem (2,0-6,4%).^{17 18}

Co istotne, u większości pacjentek stosujących systemy dopochwowe zawierające etonogestrel i etynyloestradiol, krwawienia z dróg rodnych występowały jedynie w okresie przerwy w stosowaniu systemu terapeutycznego dopochwowego (58,8-72,8%), co wskazuje na dobrą kontrolę cyklu miesiączkowego.^{19 20}

Warto również dodać, że w badaniach klinicznych wykazano, że u kobiet stosujących implant Implanon NXT krwawienia miesiączkowe są mniej bolesne, co może stanowić dodatkową korzyść terapeutyczną tej formy antykoncepcji.²¹

Wpływ na gęstość mineralną kości

Wpływ systemów terapeutycznych dopochwowych zawierających etonogestrel i etynyloestradiol na gęstość mineralną kości (BMD) badano w porównaniu z dopochwową wkładką antykoncepcyjną nie zawierającą hormonów (IUD) przez okres dwóch lat (n=76 vs n=31). Nie stwierdzono negatywnego wpływu na gęstość mineralną kości.^{22 23}

Podobnie, w dwuletnim badaniu porównującym mineralną gęstość kości u 44 kobiet stosujących implant Implanon NXT z grupą kontrolną 29 kobiet stosujących system terapeutyczny domaciczny, nie zaobserwowano niekorzystnego wpływu na masę kostną.²⁴

Wpływ na metabolizm lipidów i węglowodanów

W badaniach klinicznych implantu Implanon NXT nie stwierdzono znamiennego klinicznie wpływu etonogestrelu na metabolizm lipidów.²⁵

Należy jednak zaznaczyć, że stosowanie środków antykoncepcyjnych zawierających progestageny, w tym etonogestrel, może wpływać na insulinooporność oraz tolerancję glukozy, co może mieć znaczenie kliniczne u pacjentek z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej.²⁶

Badania etonogestrelu w populacji pediatrycznej

Zarówno dla systemów terapeutycznych dopochwowych (Adaring, Circlet), jak i dla implantu podskórnego (Implanon NXT) nie przeprowadzono badań bezpieczeństwa stosowania ani skuteczności u młodzieży w wieku poniżej 18 lat. Z tego względu stosowanie etonogestrelu w tej grupie wiekowej wymaga szczególnej ostrożności i powinno być poprzedzone wnikliwą oceną stosunku korzyści do ryzyka.^{27 28}

Potencjalne działanie przeciwnowotworowe

W przypadku stosowania złożonych doustnych środków antykoncepcyjnych o większej dawce estrogenu (0,05 mg etynyloestradiolu) wykazano, że ryzyko raka endometrium i raka jajnika jest mniejsze. Jednakże do tej pory nie ustalono jednoznacznie, czy taki efekt ochronny odnosi się również do środków antykoncepcyjnych o mniejszej dawce estrogenu, takich jak systemy dopochwowe zawierające etonogestrel i etynyloestradiol.^{29 30}