Właściwości farmakodynamiczne
Erytromycyna

Właściwości farmakodynamiczne erytromycyny

Erytromycyna jest antybiotykiem należącym do grupy makrolidów, wykazującym działanie bakteriostatyczne. Mechanizm działania przeciwbakteryjnego erytromycyny polega na hamowaniu biosyntezy białek w komórkach bakteryjnych poprzez odwracalne wiązanie z podjednostką 50S rybosomu bakteryjnego, co prowadzi do zaburzenia wydłużania łańcucha polipeptydowego.¹²

Mechanizm działania na poziomie molekularnym

Na poziomie molekularnym, erytromycyna blokuje aktywne centrum rybosomu poprzez wiązanie ze specyficznym białkiem L4. Białko to współdziała z białkiem L27 w wiązaniu peptydylo-t-RNA do rybosomu w miejscu „P”. Przyłączenie cząsteczki erytromycyny w miejscu peptydylowym rybosomu uniemożliwia reakcję transpeptydacji i wydłużenie łańcucha polipeptydowego, co w konsekwencji prowadzi do zahamowania syntezy białka w komórce bakteryjnej.³

Aktywność przeciwbakteryjna erytromycyny zwiększa się wraz ze wzrostem pH środowiska, osiągając maksimum przy pH 8,5. W środowisku kwaśnym (pH poniżej 5) aktywność leku gwałtownie się zmniejsza.⁴

Spektrum działania przeciwbakteryjnego

Erytromycyna wykazuje działanie przeciwbakteryjne wobec szerokiego spektrum drobnoustrojów, zarówno in vitro, jak i in vivo. Do mikroorganizmów wrażliwych na erytromycynę należą:⁵⁶

Bakterie Gram-dodatnie:

• Corynebacterium diphtheriae
• Corynebacterium minutissimum
• Staphylococcus spp. (w tym Staphylococcus aureus)
• Streptococcus spp. (w tym Enterococcus spp.)
• Streptococcus pneumoniae
• Streptococcus pyogenes
• Listeria monocytogenes
• Clostridium spp.

⁷⁸

Bakterie Gram-ujemne:

• Bordetella pertussis
• Legionella pneumophila
• Neisseria gonorrhoeae
• Neisseria meningitidis
• Moraxella catarrhalis
• Campylobacter spp.
• Haemophilus influenzae (z ograniczeniami)

⁹¹⁰

Inne drobnoustroje:

• Mycoplasma pneumoniae
• Ureaplasma urealyticum
• Treponema pallidum
• Chlamydia spp.

¹¹¹²

W przypadku Haemophilus influenzae należy zaznaczyć, że erytromycyna wykazuje zmienną skuteczność. Większość szczepów jest wrażliwa tylko przy wysokich stężeniach erytromycyny, uzyskiwanych podczas zwykle stosowanego dawkowania. Z tego względu nie zaleca się stosowania erytromycyny w leczeniu zakażeń dróg oddechowych wywołanych przez te bakterie.¹³¹⁴¹⁵

Erytromycyna wykazuje również aktywność wobec Helicobacter pylori.¹⁶

Ważne jest, że erytromycyna jest nieskuteczna w zwalczaniu zakażeń wywołanych przez grzyby, wirusy i drożdżaki.¹⁷¹⁸

Mechanizmy oporności bakterii

Najczęstszym rodzajem oporności na erytromycynę i inne makrolidy jest indukowana przez erytromycynę oporność „dysocjacyjna”, która występuje u paciorkowców i gronkowców. Małe stężenia erytromycyny indukują oporność na wszystkie makrolidy i linkozamidy. Ten typ oporności jest wynikiem indukowanej aktywności enzymatycznej powodującej metylację rybosomalnego RNA z jednoczesnym osłabieniem łączenia się makrolidów z rybosomami.¹⁹

Podczas miejscowego leczenia erytromycyną może wystąpić oporność flory bakteryjnej skóry, która zwykle jest przemijająca i ustępuje po przerwaniu leczenia.²⁰

Zastosowanie w leczeniu zakażeń bakteryjnych

W zależności od postaci leku i wskazań, erytromycyna może być stosowana w różnych zakażeniach bakteryjnych. Jej działanie bakteriostatyczne sprawia, że jest skuteczna wobec wielu drobnoustrojów chorobotwórczych, szczególnie w przypadkach nadwrażliwości na antybiotyki beta-laktamowe.²¹

Właściwości cyklicznego węglanu erytromycyny

Warto zwrócić uwagę na cykliczny węglan erytromycyny, który jest pochodną erytromycyny A. Modyfikacja erytromycyny A polegająca m.in. na węglanowej cyklizacji układu dwóch grup hydroksylowych w pozycji 11 i 12 aglikonu powoduje, że cykliczny węglan erytromycyny wykazuje następujące korzyści w porównaniu do substancji macierzystej:²²

• Działa dwukrotnie silniej przeciwbakteryjnie
• Wykazuje większą trwałość w kwaśnym środowisku soku żołądkowego
• Charakteryzuje się lepszą wchłanialnością z przewodu pokarmowego
• Wykazuje mniejszą toksyczność
• W mniejszym stopniu wiąże się z białkami osocza
• Jest wolniej wydalany z organizmu
• Posiada biologiczny okres półtrwania 3-krotnie dłuższy niż erytromycyna

²³

Zastosowanie erytromycyny w leczeniu trądziku

Erytromycyna jest szeroko stosowana w leczeniu trądziku jako substancja aktywna w preparatach do stosowania miejscowego. Działa na drobnoustroje, które mają znaczenie w patogenezie trądziku, a w szczególności na Propionibacterium acnes (znane również jako Corynebacterium acnes) oraz Staphylococcus epidermidis.²⁴²⁵

Dodatkowe mechanizmy działania w trądziku

Oprócz działania przeciwbakteryjnego, erytromycyna stosowana miejscowo na skórę hamuje rozkład lipidów na jej powierzchni.²⁶ Mechanizm ten polega na ograniczeniu aktywności enzymów bakteryjnych, co prowadzi do zmniejszenia ilości wolnych kwasów tłuszczowych na powierzchni skóry.²⁷

W badaniach klinicznych z podwójnie ślepą próbą i grupą kontrolną placebo potwierdzono skuteczne działanie erytromycyny w postaci maści w leczeniu różnych postaci trądziku pospolitego. Co istotne, skuteczność miejscowego leczenia erytromycyną była porównywalna do skuteczności antybiotyków podawanych ogólnie.²⁸²⁹

Kombinacje erytromycyny z innymi substancjami aktywnymi

W leczeniu trądziku erytromycyna jest często stosowana w połączeniu z innymi substancjami aktywnymi, co zwiększa skuteczność terapii:

Erytromycyna z cynkiem

Połączenie erytromycyny z cynkiem (kompleks erytromycyny z cynku octanem) zwiększa skuteczność w leczeniu trądziku. Cynk nasila działanie przeciwbakteryjne erytromycyny.³⁰

Erytromycyna z tretynoiną

Kombinacja erytromycyny z tretynoiną (kwasem all-trans β-retynowym) łączy działanie przeciwbakteryjne erytromycyny z keratolitycznym działaniem tretynoiny. Tretynoina, należąca do retynoidów:³¹

• Wspomaga złuszczanie skóry
• Działa poprzez pobudzenie proliferacji keratynocytów
• Zmniejsza spoistość wiązania między keratynocytami, co zapobiega tworzeniu czopów keratynowych w przewodach gruczołów łojowych
• Powoduje usunięcie zaskórników i zmniejszenie wielkości gruczołów łojowych
• Zwiększa skórny przepływ krwi

³²

W wyniku działania tretynoiny niewykrywalne klinicznie zaskórniki przekształcają się w postaci zapalne i są usuwane, a istniejące grudki i krostki są usuwane szybciej.³³

Leczenie skojarzone w terapii trądziku

Korzystne wyniki w leczeniu trądziku uzyskuje się poprzez stosowanie leczenia skojarzonego erytromycyny z produktami o działaniu keratolitycznym, takimi jak preparaty zawierające nadtlenek benzoilu lub kwas witaminy A (retynoidy).³⁴

W ciężkich przypadkach trądziku, leczenie miejscowe erytromycyną może być łączone z innymi preparatami do stosowania miejscowego, takimi jak witamina A, nadtlenek benzoilu, lub z doustnie podawaną tetracykliną.³⁵

Właściwości postaci farmaceutycznych erytromycyny do stosowania miejscowego

Preparaty z erytromycyną do stosowania miejscowego charakteryzują się dobrą tolerancją przez skórę, także przez skórę wrażliwą i podrażnioną. Podłoże niektórych preparatów działa emulgująco na wytwarzany w nadmiernej ilości łój, co przy obmywaniu letnią wodą ułatwia zmywanie łoju z powierzchni skóry.³⁶

Warto również zaznaczyć, że niektóre roztwory erytromycyny do stosowania na skórę po wyschnięciu stają się niewidoczne, co zwiększa akceptację kosmetyczną terapii przez pacjentów.³⁷

Klasyfikacja farmakoterapeutyczna

Erytromycyna w zależności od drogi podania i wskazań jest klasyfikowana następująco:

^3839404142