Działania niepożądane
Diklofenak sodowy

Działania niepożądane diklofenaku sodowego – wprowadzenie

Diklofenak sodowy jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ) powszechnie stosowanym w leczeniu bólu, stanów zapalnych i sztywności związanych z różnymi schorzeniami mięśniowo-szkieletowymi. Pomimo swojej skuteczności, podobnie jak inne leki z tej grupy, może wywoływać liczne działania niepożądane, które różnią się nasileniem i częstością występowania. Niniejsze opracowanie stanowi szczegółową analizę profilu bezpieczeństwa diklofenaku sodowego, ze szczególnym uwzględnieniem działań niepożądanych oraz zagrożeń związanych z ich występowaniem.¹

Klasyfikacja częstości występowania działań niepożądanych

Działania niepożądane diklofenaku sodowego klasyfikowane są według standardowej konwencji częstości występowania:²

• bardzo często (≥1/10)
• często (≥1/100 do <1/10)
• niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100)
• rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000)
• bardzo rzadko (<1/10 000)
• częstość nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych)

³

Działania niepożądane ze strony układu pokarmowego

Działania niepożądane dotyczące przewodu pokarmowego należą do najczęściej zgłaszanych przy stosowaniu diklofenaku sodowego. Stanowią one około 45% wszystkich raportowanych przypadków działań niepożądanych.⁴

Często występujące objawy żołądkowo-jelitowe

Do najczęstszych działań niepożądanych ze strony układu pokarmowego należą:⁵

• Nudności
• Wymioty
• Biegunka
• Niestrawność (dyspepsja)
• Ból brzucha
• Wzdęcia
• Zmniejszony apetyt (anoreksja)

⁶

Poważne powikłania żołądkowo-jelitowe

Rzadziej występują poważniejsze działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego, które mogą stanowić zagrożenie życia:⁷

• Choroba wrzodowa żołądka i (lub) dwunastnicy (z krwawieniem lub perforacją albo bez nich)
• Krwawienia z przewodu pokarmowego manifestujące się jako krwawe wymioty, smoliste stolce lub krwawe biegunki
• Zapalenie błony śluzowej żołądka
• Zapalenie przełyku
• Zapalenie okrężnicy (w tym krwotoczne zapalenie okrężnicy)
• Zaostrzenie wrzodziejącego zapalenia jelita grubego lub choroby Leśniowskiego-Crohna
• Perforacje przewodu pokarmowego

⁸

Szczególnie istotne jest ryzyko występowania krwawienia z przewodu pokarmowego (zapalenie błony śluzowej żołądka, nadżerki, wrzody), które zależy od wielkości zastosowanej dawki i czasu trwania leczenia.⁹ Może wystąpić choroba wrzodowa, perforacja lub krwawienie z przewodu pokarmowego, czasami prowadzące do zgonu, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku.¹⁰

Rzadkie i bardzo rzadkie działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego

Dodatkowo, z bardzo małą częstością obserwowano następujące działania niepożądane:¹¹

• Zapalenie jamy ustnej (w tym wrzodziejące zapalenie jamy ustnej)
• Zapalenie języka
• Zaburzenia w obrębie przełyku
• Przeponopodobne zwężenia jelita
• Zapalenie trzustki
• Niedokrwienne zapalenie okrężnicy

¹²

Działania niepożądane ze strony układu sercowo-naczyniowego

Stosowanie diklofenaku, szczególnie w dużych dawkach (150 mg/dobę) i w leczeniu długotrwałym, zwiększa ryzyko zakrzepicy tętnic, w tym zawału mięśnia sercowego i udaru mózgu.¹³

Do działań niepożądanych ze strony układu sercowo-naczyniowego należą:¹⁴

• Zawał mięśnia sercowego
• Niewydolność serca
• Kołatanie serca
• Ból w klatce piersiowej
• Zespół Kounisa (alergiczny zawał mięśnia sercowego)
• Nadciśnienie tętnicze
• Zapalenie naczyń

¹⁵

Działania niepożądane ze strony układu nerwowego

Diklofenak może wpływać na układ nerwowy, powodując:¹⁶

• Ból głowy – często
• Zawroty głowy – często
• Senność – rzadko
• Parestezje (zaburzenia czucia) – bardzo rzadko
• Zaburzenia pamięci – bardzo rzadko
• Drgawki – bardzo rzadko
• Lęk, drżenie – bardzo rzadko
• Aseptyczne zapalenie opon mózgowych – bardzo rzadko
• Zaburzenia smaku – bardzo rzadko
• Udar naczyniowy mózgu – bardzo rzadko

¹⁷

Działania niepożądane ze strony wątroby i dróg żółciowych

Diklofenak może wywierać niekorzystny wpływ na funkcjonowanie wątroby, prowadząc do:¹⁸

• Zwiększenia aktywności aminotransferaz – często
• Zapalenia wątroby – rzadko
• Żółtaczki – rzadko
• Zaburzenia czynności wątroby – rzadko
• Piorunującego zapalenia wątroby – bardzo rzadko
• Martwicy wątroby – bardzo rzadko
• Niewydolności wątroby – bardzo rzadko

¹⁹

Z tego powodu zaleca się regularne przeprowadzanie badań czynności wątroby podczas długotrwałego stosowania diklofenaku.²⁰

Działania niepożądane ze strony nerek i dróg moczowych

Diklofenak może powodować następujące działania niepożądane związane z układem moczowym:²¹

• Ostra niewydolność nerek – bardzo rzadko
• Krwiomocz – bardzo rzadko
• Białkomocz – bardzo rzadko
• Zespół nerczycowy – bardzo rzadko
• Śródmiąższowe zapalenie nerek – bardzo rzadko
• Martwica brodawek nerkowych – bardzo rzadko

²²

Zaleca się regularne monitorowanie czynności nerek, szczególnie podczas długotrwałego stosowania leku. Zmniejszenie ilości wydalanego moczu, obrzęki i ogólne złe samopoczucie mogą stanowić przejaw choroby nerek, włącznie z niewydolnością nerek.²³

Działania niepożądane skórne i reakcje nadwrażliwości

Diklofenak może wywoływać różnorodne reakcje skórne i reakcje nadwrażliwości:²⁴

• Wysypka – często
• Świąd – często przy stosowaniu miejscowym
• Pokrzywka – rzadko
• Nadwrażliwość, reakcje anafilaktyczne i rzekomoanafilaktyczne (w tym niedociśnienie tętnicze i wstrząs) – rzadko
• Obrzęk naczynioruchowy (w tym obrzęk twarzy) – bardzo rzadko
• Ciężkie reakcje skórne – bardzo rzadko:
  • Wysypka pęcherzowa
  • Wyprysk
  • Rumień, rumień wielopostaciowy
  • Zespół Stevensa-Johnsona
  • Toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (zespół Lyella)
  • Złuszczające zapalenie skóry
• Łysienie – bardzo rzadko
• Reakcje nadwrażliwości na światło – bardzo rzadko
• Plamica, plamica alergiczna – bardzo rzadko

²⁵

Działania niepożądane ze strony układu krwiotwórczego

Diklofenak może wpływać na układ krwiotwórczy, powodując:²⁶

• Trombocytopenię (zmniejszenie liczby płytek krwi) – bardzo rzadko
• Leukopenię (zmniejszenie liczby białych krwinek) – bardzo rzadko
• Niedokrwistość (w tym niedokrwistość hemolityczną i aplastyczną) – bardzo rzadko
• Agranulocytozę (drastyczne zmniejszenie liczby granulocytów) – bardzo rzadko

²⁷

W przypadku długotrwałego stosowania konieczne jest regularne monitorowanie morfologii krwi. Do pierwszych objawów zaburzeń hematologicznych może należeć gorączka, ból gardła, powierzchowne rany w jamie ustnej, objawy grypopodobne, ciężkie wyczerpanie, krwawienia z nosa i wybroczyny.²⁸

Działania niepożądane ze strony układu oddechowego

Diklofenak może wywoływać następujące działania niepożądane związane z układem oddechowym:²⁹

• Astma (w tym duszność) – rzadko
• Zapalenie płuc – bardzo rzadko

³⁰

Działania niepożądane związane z miejscem podania

Przy podaniu pozajelitowym (wstrzyknięcia) diklofenaku mogą wystąpić następujące reakcje miejscowe:³¹

• Ból w miejscu wstrzyknięcia – bardzo często
• Stwardnienie w miejscu wstrzyknięcia – często
• Rumień – często
• Obrzęk – często
• Krwiak – często
• Martwica w miejscu wstrzyknięcia – częstość nieznana
• Embolia cutis medicamentosa (zespół Nicolaua) – bardzo często

³²

Przy miejscowym stosowaniu diklofenaku (żel, plaster) mogą wystąpić następujące reakcje:³³

• Miejscowe reakcje skórne (zaczerwienienie, świąd, pieczenie)
• Zapalenie skóry (w tym kontaktowe zapalenie skóry)
• Wyprysk
• Rumień
• Suchość skóry

³⁴

Tabela zbiorcza działań niepożądanych diklofenaku sodowego

Poniższa tabela przedstawia podsumowanie głównych działań niepożądanych diklofenaku sodowego według klasyfikacji układów i narządów oraz częstości występowania:

^35
36
37

Grupy wysokiego ryzyka wystąpienia działań niepożądanych

Szczególnie narażone na wystąpienie działań niepożądanych diklofenaku są następujące grupy pacjentów:³⁸

• Osoby w podeszłym wieku – szczególnie narażone na powikłania ze strony przewodu pokarmowego, które mogą prowadzić do zgonu. U pacjentów w wieku 65 lat i starszych obserwuje się mniejszą tolerancję na działania niepożądane dotyczące żołądka i jelit.³⁹
• Pacjenci z chorobami autoimmunologicznymi (toczeń rumieniowaty układowy, mieszana choroba tkanki łącznej) – mogą wykazywać predyspozycje do występowania objawów aseptycznego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych.⁴⁰
• Pacjenci stosujący duże dawki diklofenaku (150 mg/dobę) w terapii długotrwałej – zwiększone ryzyko zakrzepicy tętnic (zawał serca, udar mózgu).⁴¹

Monitorowanie i postępowanie w przypadku działań niepożądanych

Ze względu na szeroki profil działań niepożądanych diklofenaku sodowego, zaleca się następujące środki ostrożności:⁴²

• Regularne monitorowanie morfologii krwi przy długotrwałym stosowaniu
• Regularne badanie czynności wątroby przy długotrwałym stosowaniu
• Regularne badanie czynności nerek przy długotrwałym stosowaniu
• Natychmiastowe przerwanie leczenia i konsultacja lekarska w przypadku wystąpienia:
  • Objawów nadwrażliwości (pokrzywka, obrzęk twarzy, świąd)
  • Ciężkich reakcji skórnych
  • Objawów uszkodzenia wątroby (żółtaczka)
  • Objawów niewydolności nerek (zmniejszenie ilości wydalanego moczu, obrzęki)
  • Objawów krwawienia z przewodu pokarmowego (smoliste stolce, krwawe wymioty)

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.⁴³