Właściwości farmakodynamiczne
Deksamfetamina

Właściwości farmakodynamiczne deksamfetaminy

Deksamfetamina to substancja czynna będąca składnikiem wielu produktów leczniczych stosowanych w terapii ADHD. Jest aktywnym metabolitem lisdeksamfetaminy dimezylanu, który działa jako prolek z grupy sympatykomimetyków o działaniu ośrodkowym (kod ATC: N06BA12). Zrozumienie mechanizmu działania i właściwości farmakodynamicznych deksamfetaminy jest kluczowe dla odpowiedniego stosowania preparatów zawierających tę substancję w praktyce klinicznej.¹

Mechanizm działania deksamfetaminy

Lisdeksamfetamina dimezylan, obecna w preparacie Elvanse, stanowi prolek, który sam w sobie nie wykazuje aktywności farmakologicznej. Po podaniu doustnym substancja ta ulega szybkiemu wchłanianiu z przewodu pokarmowego, a następnie jest przekształcana w wyniku hydrolizy do deksamfetaminy, która jest odpowiedzialna za efekty farmakologiczne leku. Proces hydrolizy zachodzi głównie w erytrocytach (czerwonych krwinkach).²

Deksamfetamina należy do grupy niekatecholaminowych amin sympatykomimetycznych, które wywierają działanie pobudzające na ośrodkowy układ nerwowy. Chociaż dokładny mechanizm działania amfetaminy w leczeniu ADHD nie został w pełni wyjaśniony, uważa się, że istotną rolę odgrywa:

• Blokada wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy w przestrzeni presynaptycznej
• Zwiększenie wydzielania obu monoamin do przestrzeni postsynaptycznej

³

Warto zaznaczyć, że lisdeksamfetamina jako prolek nie wiąże się bezpośrednio z miejscami receptorowymi odpowiedzialnymi za wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy in vitro. Dopiero po przekształceniu do deksamfetaminy ujawnia się aktywność farmakologiczna substancji.⁴

Skuteczność kliniczna i profil bezpieczeństwa

Korzystne działanie deksamfetaminy, uwalnianej z lisdeksamfetaminy dimezylanu, w leczeniu ADHD zostało potwierdzone w licznych badaniach klinicznych obejmujących różne grupy wiekowe pacjentów:

• Trzy kontrolowane badania kliniczne u dzieci w wieku 6-12 lat
• Trzy kontrolowane badania kliniczne u młodzieży w wieku 13-17 lat
• Trzy kontrolowane badania kliniczne u dzieci i młodzieży w wieku 6-17 lat
• Cztery kontrolowane badania kliniczne u dorosłych spełniających kryteria ADHD według DSM-IV TR

⁵

W badaniach klinicznych u dzieci i dorosłych stosowano schemat dawkowania raz na dobę, podając lek rano. Co istotne z punktu widzenia praktyki klinicznej, efekt farmakologiczny lisdeksamfetaminy dimezylanu utrzymywał się przez długi okres – 13 godzin od podania dawki u dzieci i 14 godzin od podania dawki u dorosłych.⁶

Badania kliniczne u dzieci i młodzieży

Istotne dowody na skuteczność deksamfetaminy uwalnianej z lisdeksamfetaminy dimezylanu pochodzą z kluczowego europejskiego badania fazy III (SPD489325). Było to badanie prowadzone z optymalizowaną dawką w grupie 336 pacjentów w wieku 6-17 lat, trwające 7 tygodni, realizowane metodą podwójnie ślepej próby, z randomizacją i zastosowaniem grup kontrolnych otrzymujących placebo oraz aktywny komparator.⁷

Do oceny nasilenia głównych objawów ADHD wykorzystano Skalę nasilenia objawów ADHD (ADHD-RS-IV). Leczenie lisdeksamfetaminy dimezylanem, prowadzące do uwalniania deksamfetaminy, umożliwiło znaczące zmniejszenie średniego wyniku w skali ADHD-RS-IV o 18,6 punktu (p<0,001) w porównaniu z wartościami wyjściowymi, po uwzględnieniu efektu placebo.<sup data-drug="Elvanse" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="Skala nasilenia objawów ADHD (ADHD-RS-IV) jest stosowana do oceny nasilenia głównych objawów zaburzenia. Leczenie lisdeksamfetaminy dimezylanem umożliwiło zmniejszenie średniego wyniku w skali ADHD-RS-IV o 18,6 (p8

W grupie pacjentów otrzymujących lisdeksamfetaminę dimezylan w porównaniu z grupą placebo zaobserwowano istotnie wyższy (p<0,001) odsetek pacjentów spełniających ustalone kryteria odpowiedzi klinicznej. Kryteria te obejmowały zmniejszenie łącznego wyniku ADHD-RS-IV o ≥30% od wartości wyjściowych oraz uzyskanie wyniku 1 lub 2 w skali ogólnej oceny poprawy klinicznej (CGI-I). Różnica ta była widoczna na każdej wizycie podczas leczenia oraz podczas wizyty oceniającej punkt końcowy badania.<sup data-drug="Elvanse" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="W grupie leczonej lisdeksamfetaminy dimezylanem w porównaniu z grupą otrzymującą placebo obserwowano istotnie większy (p9

Co szczególnie istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa farmakoterapii, po zakończeniu leczenia średnie nasilenie objawów ADHD utrzymywało się poniżej wartości wyjściowych, co świadczy o braku efektu „odbicia” (rebound), który mógłby prowadzić do nasilenia objawów po odstawieniu leku.¹⁰

Porównanie ze standardowymi lekami stosowanymi w ADHD

Przedłużony czas działania deksamfetaminy uwalnianej z lisdeksamfetaminy dimezylanu (13-14 godzin) stanowi istotną zaletę kliniczną, pozwalającą na utrzymanie kontroli objawów ADHD przez większość dnia po jednokrotnym podaniu porannej dawki. Jest to szczególnie ważne dla pacjentów w wieku szkolnym oraz osób aktywnych zawodowo, gdyż eliminuje konieczność przyjmowania kolejnych dawek leku w ciągu dnia.¹¹

Ponadto, jako prolek, lisdeksamfetamina dimezylan musi zostać przekształcona w organizmie do aktywnej deksamfetaminy, co potencjalnie może zmniejszać ryzyko nadużywania leku w porównaniu z bezpośrednim podawaniem substancji aktywnych farmakologicznie.¹²

Wnioski kliniczne

Deksamfetamina, uwalniana z proleku lisdeksamfetaminy dimezylanu, wykazuje znaczącą skuteczność w leczeniu ADHD u pacjentów w różnych grupach wiekowych. Jej działanie farmakodynamiczne opiera się głównie na blokowaniu wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy oraz zwiększaniu wydzielania tych neuroprzekaźników w przestrzeni synaptycznej, co prowadzi do poprawy funkcji poznawczych i zmniejszenia nasilenia objawów ADHD.¹³

Długi czas działania oraz skuteczność potwierdzona w badaniach klinicznych czynią z deksamfetaminy, uwalnianej z lisdeksamfetaminy dimezylanu (Elvanse), wartościową opcję terapeutyczną w leczeniu zaburzenia hiperkinetycznego, szczególnie w przypadkach wymagających kontroli objawów przez dłuższy okres w ciągu dnia.¹⁴