Właściwości farmakodynamiczne leku Tractiva

Tractiva to produkt leczniczy zawierający arypiprazol, dostępny w tabletkach o różnej mocy: 5 mg, 10 mg, 15 mg, 20 mg i 30 mg. Każda tabletka zawiera określoną ilość substancji czynnej oraz laktozę jako substancję pomocniczą o znanym działaniu (od 53 mg w tabletce 5 mg do 321 mg w tabletce 30 mg). ¹

Klasyfikacja farmakoterapeutyczna

Arypiprazol należy do grupy farmakoterapeutycznej leków psycholeptycznych, podgrupy innych leków przeciwpsychotycznych i posiada kod ATC: N05AX12. ²

Mechanizm działania

Mechanizm działania arypiprazolu opiera się na złożonej interakcji z różnymi receptorami w ośrodkowym układzie nerwowym. Skuteczność tego leku w terapii schizofrenii oraz zaburzenia afektywnego dwubiegunowego typu I wiąże się przede wszystkim z jego unikalnym profilem farmakodynamicznym, który charakteryzuje się:

• Działaniem częściowo agonistycznym wobec receptorów dopaminowych D2
• Działaniem częściowo agonistycznym wobec receptorów serotoninowych 5HT1a
• Działaniem antagonistycznym wobec receptorów serotoninowych 5HT2a

Ta złożona aktywność receptorowa została potwierdzona w badaniach na zwierzętach, gdzie wykazano właściwości antagonistyczne na modelach hiperaktywności dopaminergicznej oraz właściwości agonistyczne na modelach hipoaktywności dopaminergicznej. ³

Profil receptorowy

W badaniach in vitro arypiprazol wykazuje zróżnicowane powinowactwo do różnych receptorów:

• Silne powinowactwo do:
  • Receptorów dopaminowych D2 i D3
  • Receptorów serotoninowych 5HT1a i 5HT2a
• Umiarkowane powinowactwo do:
  • Receptorów dopaminowych D4
  • Receptorów serotoninowych 5HT2c i 5HT7
  • Receptorów adrenergicznych alfa-1
  • Receptorów histaminowych H1
  • Miejsc wychwytu zwrotnego serotoniny

Należy podkreślić, że arypiprazol nie wykazuje istotnego powinowactwa do receptorów muskarynowych, co ma znaczenie kliniczne w kontekście potencjalnych działań niepożądanych. Interakcje z innymi receptorami niż dopaminowe i serotoninowe mogą wyjaśniać niektóre dodatkowe właściwości kliniczne tego leku. ⁴

Wpływ na receptory dopaminowe

Badania z wykorzystaniem pozytonowej tomografii emisyjnej (PET) wykazały, że arypiprazol w dawkach od 0,5 mg do 30 mg, podawany raz na dobę przez 2 tygodnie osobom zdrowym, powoduje zależne od dawki zmniejszenie wiązania rakloprydu znakowanego 11C (ligand receptorów D2/D3) w jądrze ogoniastym i skorupie. Efekt ten potwierdza zdolność leku do oddziaływania na kluczowe dla jego działania przeciwpsychotycznego struktury mózgu. ⁵

Skuteczność kliniczna i bezpieczeństwo stosowania

Skuteczność w leczeniu schizofrenii

Skuteczność arypiprazolu w leczeniu schizofrenii u dorosłych została potwierdzona w trzech krótkoterminowych (4-6 tygodni) badaniach klinicznych z kontrolą placebo, obejmujących 1228 pacjentów z objawami pozytywnymi lub negatywnymi. Wykazano, że arypiprazol powoduje istotnie większą poprawę w zakresie objawów psychotycznych w porównaniu do placebo. ⁶

W zakresie długoterminowej skuteczności arypiprazolu przeprowadzono szereg badań klinicznych:

• W 52-tygodniowym badaniu z grupą kontrolną przyjmującą haloperydol, odsetek pacjentów z utrzymującą się dobrą odpowiedzią na leczenie był podobny w obu grupach (arypiprazol 77%, haloperydol 73%). Co istotne, badanie ukończyła znacząco większa grupa pacjentów leczonych arypiprazolem (43%) w porównaniu do grupy otrzymującej haloperydol (30%). ⁷
• Ocena w drugorzędowych punktach końcowych, w tym w skali PANSS oraz w skali oceny depresji Montgomery-Asberg (MADRS), wskazywała na istotną przewagę arypiprazolu nad haloperydolem. ⁸
• W 26-tygodniowym badaniu kontrolowanym placebo u pacjentów dorosłych z ustabilizowaną przewlekłą schizofrenią stwierdzono, że arypiprazol istotnie skuteczniej niż placebo zapobiegał nawrotom choroby (częstość nawrotów: 34% w grupie leczonej arypiprazolem vs 57% w grupie otrzymującej placebo). ⁹

Wpływ na masę ciała

Jednym z istotnych aspektów bezpieczeństwa stosowania leków przeciwpsychotycznych jest ich wpływ na masę ciała. Badania kliniczne wykazały, że arypiprazol nie powoduje klinicznie istotnego przyrostu masy ciała. W 26-tygodniowym, podwójnie zaślepionym, wieloośrodkowym badaniu z grupą kontrolną leczoną olanzapiną, które objęło 314 dorosłych pacjentów ze schizofrenią, zaobserwowano:

• U istotnie mniejszej liczby pacjentów leczonych arypiprazolem (13% pacjentów, n=18) w porównaniu z otrzymującymi olanzapinę (33% pacjentów, n=45) stwierdzono przyrost masy ciała o ≥ 7% w stosunku do wartości wyjściowych
• Przy średniej wyjściowej masie ciała wynoszącej około 80,5 kg, oznaczało to przyrost o co najmniej 5,6 kg

Wyniki te wskazują na korzystny profil bezpieczeństwa arypiprazolu w kontekście potencjalnego przyrostu masy ciała. ¹⁰

Wpływ na parametry lipidowe

Zbiorcza analiza wyników badań klinicznych kontrolowanych placebo u dorosłych wykazała, że arypiprazol nie powoduje klinicznie istotnych zmian w profilu lipidowym pacjentów. Nie zaobserwowano istotnego wpływu na:

• Stężenie cholesterolu całkowitego
• Stężenie triglicerydów
• Stężenie cholesterolu frakcji HDL (lipoproteiny o dużej gęstości)
• Stężenie cholesterolu frakcji LDL (lipoproteiny o małej gęstości)

Ten korzystny profil oddziaływania na parametry lipidowe stanowi ważny aspekt bezpieczeństwa leku, szczególnie w kontekście długotrwałego stosowania. ¹¹

Wpływ na stężenie prolaktyny

Wpływ arypiprazolu na stężenie prolaktyny był oceniany podczas licznych badań klinicznych z zastosowaniem wszystkich dawek leku (n = 28 242). Zaobserwowano:

Dane te wskazują, że arypiprazol ma minimalny wpływ na zwiększenie stężenia prolaktyny, co stanowi istotną różnicę w porównaniu do wielu innych leków przeciwpsychotycznych. Jednocześnie lek może częściej niż placebo powodować obniżenie poziomu prolaktyny. ¹²

Skuteczność w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym typu I

Skuteczność arypiprazolu w leczeniu epizodów maniakalnych w przebiegu zaburzenia afektywnego dwubiegunowego typu I została potwierdzona w kilku badaniach klinicznych:

1. Badania krótkoterminowe (3-tygodniowe) z kontrolą placebo:
   • Dwa badania ze zmienną dawką u pacjentów z epizodami maniakalnymi lub mieszanymi, z objawami psychotycznymi lub bez, oraz z szybką zmianą fazy lub bez niej – wykazano, że arypiprazol w monoterapii był znacząco bardziej skuteczny niż placebo w zmniejszaniu objawów maniakalnych. ¹³
   • Jedno badanie ze stałą dawką w monoterapii – arypiprazol nie wykazał większej skuteczności niż placebo. ¹⁴
2. Badania długoterminowe (12-tygodniowe):
   • Dwa badania kontrolowane placebo oraz innymi substancjami czynnymi, u pacjentów z epizodami maniakalnymi lub mieszanymi, z objawami psychotycznymi lub bez – arypiprazol był skuteczniejszy niż placebo w 3. tygodniu badania
   • W 12. tygodniu efekt leczenia podtrzymującego arypiprazolem był porównywalny z litem lub haloperydolem
   • Arypiprazol powodował zmniejszenie objawów maniakalnych u porównywalnej liczby pacjentów jak w przypadku litu lub haloperydolu w 12. tygodniu badania ¹⁵