Przedawkowanie teofiliny – niebezpieczeństwa i postępowanie kliniczne

Przedawkowanie produktu leczniczego Theospirex (20 mg/ml, roztwór do wstrzykiwań i infuzji dożylnych) związane jest z potencjalnie poważnymi konsekwencjami klinicznymi, które mogą stanowić zagrożenie dla życia pacjenta. Ryzyko wystąpienia objawów przedawkowania zależy od stężenia teofiliny w surowicy krwi oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta na substancję czynną.¹

Mechanizm toksyczności teofiliny

Toksyczność teofiliny wynika z jej działania na układ sercowo-naczyniowy, przewód pokarmowy oraz ośrodkowy układ nerwowy. Objawy przedawkowania są bezpośrednio skorelowane ze stężeniem leku w surowicy krwi i zwykle pojawiają się, gdy jego poziom przekracza 20 µg/ml.² Należy podkreślić, że u pacjentów ze zwiększoną wrażliwością na teofilinę, ciężkie objawy przedawkowania mogą wystąpić nawet przy niższych stężeniach leku w osoczu.³

Objawy kliniczne przedawkowania

Objawy przedawkowania teofiliny rozwijają się zazwyczaj w charakterystycznej sekwencji. Początkowo obserwuje się tachykardię, po której pojawiają się objawy ze strony przewodu pokarmowego i ośrodkowego układu nerwowego. Przy wyższych stężeniach dochodzi do poważnych zaburzeń neurologicznych i sercowo-naczyniowych.⁴

Przy stężeniach teofiliny przekraczających 25 µg/ml mogą wystąpić ciężkie objawy zagrażające życiu, takie jak drgawki, niewydolność krążenia, hipertermia oraz groźne zaburzenia rytmu serca włącznie z komorowymi zaburzeniami rytmu, które mogą prowadzić do zatrzymania krążenia i zgonu pacjenta.⁵

Postępowanie kliniczne w przypadku przedawkowania

Strategie terapeutyczne w przypadku przedawkowania teofiliny zależą od nasilenia objawów klinicznych i stężenia leku w surowicy krwi:⁶

W przypadku łagodnych objawów przedawkowania:

• Natychmiastowe przerwanie podawania teofiliny
• Oznaczenie stężenia leku w osoczu
• Jeśli leczenie ma być kontynuowane – odpowiednie zmniejszenie dawki

⁷

W przypadku objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego:

• Podanie diazepamu dożylnie w dawce 0,1-0,3 mg/kg masy ciała (maksymalnie do 15 mg)

⁸

W przypadku objawów potencjalnie zagrażających życiu:

• Ciągłe monitorowanie parametrów życiowych
• Utrzymanie drożności dróg oddechowych
• Podawanie tlenu
• W razie potrzeby podanie dożylne płynów zwiększających objętość osocza
• Kontrola i uzupełnianie niedoborów płynów i elektrolitów
• W ciężkich przypadkach – hemoperfuzja

⁹

W przypadku zagrażających życiu zaburzeń rytmu serca:

• U pacjentów bez astmy: propranolol dożylnie (1 mg u dorosłych, 0,02 mg/kg masy ciała u dzieci) – dawkę można powtarzać co 5-10 minut do normalizacji rytmu serca (maksymalna dawka 0,1 mg/kg masy ciała)
• U pacjentów z astmą oskrzelową: werapamil (zamiast propranololu, który może wywołać silny skurcz oskrzeli)

¹⁰

Techniki oczyszczania pozaustrojowego

W szczególnie ciężkich przypadkach zatrucia teofilinąy, gdy standardowe postępowanie okazuje się nieskuteczne lub gdy stężenie leku w osoczu jest bardzo wysokie, szybkie i skuteczne odtrucie można osiągnąć poprzez zastosowanie technik oczyszczania pozaustrojowego:¹¹

• Hemoperfuzja – umożliwia szybkie usuwanie teofiliny z krwiobiegu
• Hemodializa – alternatywna metoda oczyszczania krwi

Warto podkreślić, że techniki te są zazwyczaj zarezerwowane dla najcięższych przypadków, ponieważ w większości sytuacji teofilina jest metabolizowana przez organizm w wystarczająco szybkim tempie.¹²

Objawy przedawkowania w zależności od stężenia

Należy pamiętać, że powyższa tabela przedstawia typowe objawy w zależności od stężenia teofiliny, jednak nasilenie objawów może różnić się indywidualnie, szczególnie u pacjentów ze zwiększoną wrażliwością na lek.¹³