Działania niepożądane leku Aricogan

Lek Aricogan zawierający substancję czynną arypiprazol charakteryzuje się określonym profilem bezpieczeństwa, który został szczegółowo zbadany zarówno w badaniach klinicznych, jak i w obserwacjach po wprowadzeniu do obrotu. Profil bezpieczeństwa wymaga szczególnej uwagi klinicznej ze względu na szerokie spektrum możliwych działań niepożądanych, które mogą wystąpić podczas terapii.¹

Profil bezpieczeństwa ogólny

W badaniach klinicznych kontrolowanych placebo najczęściej obserwowanymi działaniami niepożądanymi były akatyzja i nudności, których częstość występowania przekraczała 3% u pacjentów otrzymujących arypiprazol w formie doustnej. Dane dotyczące bezpieczeństwa pochodzą zarówno z badań klinicznych, jak i ze zgłoszeń spontanicznych po wprowadzeniu leku do obrotu.²

Klasyfikacja działań niepożądanych

Działania niepożądane arypiprazolu klasyfikowane są według układów i narządów oraz częstości występowania. Przyjęta skala częstości obejmuje: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10000 do <1/1000), bardzo rzadko (<1/10000) oraz częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych). Warto podkreślić, że w przypadku działań niepożądanych zgłaszanych po wprowadzeniu leku do obrotu, nie zawsze możliwe jest precyzyjne określenie częstości ich występowania, stąd klasyfikacja „częstość nieznana”.<sup data-drug="Aricogan" data-section="Działania niepożądane" title="Wszystkie działania niepożądane wymienione są według klasyfikacji układów i narządów oraz częstości występowania: bardzo często (≥1/10), często (≥/1/100 do < 1/10), niezbyt często (≥/1/1000 do < 1/100), rzadko (≥1/10000 do < 1/1000), bardzo rzadko (3

Szczegółowe omówienie działań niepożądanych

Zaburzenia układu nerwowego

Zaburzenia układu nerwowego stanowią istotną grupę działań niepożądanych związanych ze stosowaniem arypiprazolu. Akatyzja występuje często i obserwowana jest u 12,1% pacjentów z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi leczonych arypiprazolem (w porównaniu do 3,2% w grupie placebo), a u pacjentów ze schizofrenią w 6,2% przypadków (3,0% w grupie placebo). Inne często raportowane zaburzenia to objawy pozapiramidowe, drżenie, bóle głowy, sedacja, senność i zawroty głowy.⁴

Niezbyt często mogą pojawić się późna dyskineza i dystonia. Z nieustaloną częstością raportowano poważne zaburzenia takie jak złośliwy zespół neuroleptyczny (NMS), drgawki typu grand mal, zespół serotoninowy oraz zaburzenia mowy.⁵

W kontekście dystonii należy zaznaczyć, że jest to działanie niepożądane charakterystyczne dla całej klasy leków przeciwpsychotycznych. Objawy dystonii, czyli długotrwałe nieprawidłowe skurcze grup mięśni, mogą wystąpić szczególnie u wrażliwych pacjentów w ciągu pierwszych kilku dni leczenia. Do objawów dystonii należą: skurcze mięśni szyi, niekiedy postępujące do ucisku w gardle, trudności z przełykaniem, trudności z oddychaniem i/lub zaburzenia ruchów języka. Zwiększone ryzyko ostrej dystonii obserwuje się u mężczyzn i w młodszych grupach wiekowych.⁶

Zaburzenia psychiczne

W trakcie leczenia arypiprazolem często obserwuje się bezsenność, lęk i niepokój ruchowy. Niezbyt często występują depresja i hiperseksualność. Z nieustaloną częstością raportowane są poważne zaburzenia, takie jak próby samobójcze, myśli samobójcze i dokonane samobójstwa.⁷

Szczególną uwagę należy zwrócić na zaburzenia kontroli nawyków i popędów, które obejmują: patologiczne uzależnienie od hazardu, kompulsywne jedzenie, kompulsywne zakupy oraz poriomanię (wędrowanie). Mogą także wystąpić agresja, pobudzenie i nerwowość.⁸

Zaburzenia metaboliczne i odżywiania

Wśród często występujących zaburzeń metabolicznych wymienia się cukrzycę. Niezbyt często obserwuje się hiperglikemię. Z częstością nieokreśloną raportowano hiponatremię, jadłowstręt, zmniejszenie masy ciała, zwiększenie masy ciała, a także poważne powikłania metaboliczne jak cukrzycowa śpiączka hiperosmolarna i kwasica ketonowa.⁹

Zaburzenia sercowo-naczyniowe

W zakresie układu sercowo-naczyniowego niezbyt często obserwuje się tachykardię i niedociśnienie ortostatyczne. Z nieokreśloną częstością występują ciężkie zaburzenia takie jak nagły niewyjaśniony zgon, torsade de pointes, wydłużenie odstępu QT, komorowe zaburzenia rytmu, zatrzymanie akcji serca i bradykardia. Raportowano również żylną chorobę zakrzepowo-zatorową (w tym zatorowość płucną i zakrzepicę żył głębokich), nadciśnienie oraz omdlenia.¹⁰

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Do często raportowanych działań niepożądanych z zakresu przewodu pokarmowego należą: zaparcia, niestrawność, nudności, zwiększone wydzielanie śliny i wymioty. Z nieokreśloną częstością występują: zapalenie trzustki, dysfagia, biegunka, dyskomfort w jamie brzusznej oraz dyskomfort w żołądku.¹¹

Objawy pozapiramidowe i akatyzja

Szczególną uwagę należy zwrócić na objawy pozapiramidowe (EPS), które stanowią jedne z najbardziej charakterystycznych działań niepożądanych arypiprazolu. W długoterminowych badaniach klinicznych u pacjentów ze schizofrenią leczonych arypiprazolem, EPS występowały z częstością 25,8%, co było rzadsze niż u pacjentów leczonych haloperydolem (57,3%). W 26-tygodniowym badaniu z kontrolą placebo częstość EPS wynosiła 19% dla arypiprazolu i 13,1% dla placebo.¹²

W przypadku epizodów maniakalnych w przebiegu zaburzeń afektywnych dwubiegunowych typu I, EPS obserwowano u 23,5% pacjentów leczonych arypiprazolem w porównaniu do 53,3% leczonych haloperydolem w 12-tygodniowym badaniu. W innym badaniu EPS występowały u 26,6% pacjentów otrzymujących arypiprazol i 17,6% pacjentów leczonych litem.¹³

Akatyzja jest częstym objawem podczas stosowania arypiprazolu i występuje u 12,1% pacjentów z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi oraz u 6,2% pacjentów ze schizofrenią leczonych arypiprazolem, w porównaniu odpowiednio do 3,2% i 3,0% w grupach placebo.¹⁴

Wpływ na poziom prolaktyny

W badaniach klinicznych arypiprazolu obserwowano zarówno przypadki zwiększenia, jak i zmniejszenia stężenia prolaktyny w surowicy w porównaniu do wartości wyjściowych. W populacji nastolatków (13-17 lat) ze schizofrenią leczonych arypiprazolem przez okres do 2 lat, małe stężenie prolaktyny w surowicy stwierdzono u 29,5% dziewcząt i 48,3% chłopców. U pacjentów leczonych maksymalnie do 72 miesięcy, częstość występowania małych stężeń prolaktyny wynosiła 25,6% u pacjentek i 45,0% u pacjentów.<sup data-drug="Aricogan" data-section="Działania niepożądane" title="Prolaktyna […] W badaniach klinicznych dla zatwierdzonych wskazań oraz w badaniach postmarketingowych arypiprazolu obserwowano zwiększenie i zmniejszenie stężenia prolaktyny w surowicy w porównaniu do wartości wyjściowej (patrz punkt 5.1). […] W zebranej populacji nastolatków (13-17 lat) chorych na schizofrenię, leczonych do 2 lat, przypadki małego stężenia prolaktyny w surowicy stwierdzono u 29,5% dziewcząt (<3 ng/ml) i 48,3% chłopców(<2 ng/ml). W grupie młodzieży (w wieku 13-17 lat) ze schizofrenią, otrzymującej dawki arypiprazolu od 5 mg do 30 mg przez okres maksymalnie do 72 miesięcy, częstość występowania małych stężeń prolaktyny w surowicy u pacjentek (<3 ng/ml) i u pacjentów (15

Zaburzenia kontroli impulsu

U pacjentów leczonych arypiprazolem mogą wystąpić zaburzenia kontroli nawyków i popędów, w tym: patologiczne uzależnienie od hazardu, wzrost popędu płciowego, kompulsywne zakupy, upijanie się oraz kompulsywne jedzenie. Te działania niepożądane wymagają szczególnej uwagi klinicznej.¹⁶

Dzieci i młodzież

W populacji pediatrycznej specyficzny profil bezpieczeństwa obserwowany jest zarówno u nastolatków ze schizofrenią (15 lat i starszych), jak i u młodzieży z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi typu I (13 lat i starszych).

U nastolatków chorych na schizofrenię, częściej niż u dorosłych, obserwowano: senność/sedację, zaburzenia pozapiramidowe, suchość w jamie ustnej, zwiększony apetyt oraz niedociśnienie ortostatyczne.<sup data-drug="Aricogan" data-section="Działania niepożądane" title="Schizofrenia u młodzieży w wieku 15 lat i starszej: W krótkoterminowym badaniu z kontrolą placebo, w którym udział wzięło 302 nastolatków (13-17 lat) chorych na schizofrenię, częstość występowania i rodzaj działań niepożądanych były podobne do występujących u dorosłych, z wyjątkiem następujących działań niepożądanych zgłaszanych częściej u nastolatków otrzymujących arypiprazol niż u dorosłych otrzymujących arypiprazol (i częściej niż placebo): Senność/sedacja i zaburzenia pozapiramidowe zgłaszane bardzo często (≥1/10) oraz suchość w jamie ustnej, zwiększony apetyt, niedociśnienie ortostatyczne zgłaszane często (≥1/100 do 17

U młodzieży z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi typu I, działania niepożądane takie jak senność (23,0%), zaburzenia pozapiramidowe (18,4%), akatyzja (16,0%) i zmęczenie (11,8%) występowały bardzo często. Często obserwowano: ból w górnej części brzucha, zwiększenie częstości akcji serca, zwiększenie masy ciała, zwiększenie apetytu, drżenie mięśni oraz dyskinezy.<sup data-drug="Aricogan" data-section="Działania niepożądane" title="Epizody maniakalne w zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych typu I u młodzieży w wieku 13 lat i starszej: Częstość występowania i rodzaj działań niepożądanych u młodzieży z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym typu I były podobne do występujących u dorosłych, z wyjątkiem następujących działań niepożądanych: senność (23,0%), zaburzenia pozapiramidowe (18,4%), akatyzja (16,0%) i zmęczenie (11,8%) zgłaszane bardzo często (≥ 1/10); natomiast ból w górnej części brzucha, zwiększenie częstości akcji serca, zwiększenie masy ciała, zwiększenie apetytu, drżenie mięśni oraz dyskinezy zgłaszane często (≥1/100 do 18

Istotną obserwacją jest zależność niektórych działań niepożądanych od dawki, w szczególności zaburzeń pozapiramidowych (częstość dla dawki 10 mg: 9,1%, dla dawki 30 mg: 28,8%, dla placebo: 1,7%) oraz akatyzji (częstość dla dawki 10 mg: 12,1%, dla dawki 30 mg: 20,3%, dla placebo: 1,7%).¹⁹

U młodzieży obserwuje się również wpływ na masę ciała – średni przyrost masy ciała po 12 i 30 tygodniach leczenia wynosił odpowiednio 2,4 kg i 5,8 kg w grupie arypiprazolu, w porównaniu do 0,2 kg i 2,3 kg w grupie placebo.²⁰

Tabela działań niepożądanych

Zalecenia dotyczące monitorowania

Ze względu na szeroki profil działań niepożądanych arypiprazolu, rekomenduje się ścisłe monitorowanie pacjentów, szczególnie w początkowym okresie leczenia. Szczególną uwagę należy zwrócić na monitorowanie:

• Objawów pozapiramidowych i akatyzji – mogą wystąpić już w ciągu pierwszych kilku dni leczenia, szczególnie u pacjentów podatnych
• Parametrów metabolicznych – regularnie kontrolować poziom glukozy, szczególnie u pacjentów z cukrzycą lub czynnikami ryzyka jej rozwoju
• Objawów zaburzeń kontroli nawyków i popędów – obserwować pod kątem rozwoju patologicznego hazardu, hiperseksualności i innych zaburzeń
• Parametrów sercowo-naczyniowych – w tym ciśnienia tętniczego oraz EKG u pacjentów z czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego
• Stanu psychicznego – szczególnie pod kątem myśli i zachowań samobójczych

W przypadku wystąpienia ciężkich działań niepożądanych należy rozważyć modyfikację terapii, dostosowanie dawki lub, w razie konieczności, odstawienie leku.²¹

Znaczenie kliniczne działań niepożądanych

Większość działań niepożądanych arypiprazolu ma charakter łagodny do umiarkowanego i często ustępuje samoistnie w trakcie trwania terapii. Jednakże niektóre działania niepożądane, takie jak złośliwy zespół neuroleptyczny, zaburzenia rytmu serca czy żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, mogą stanowić zagrożenie dla życia pacjenta i wymagają natychmiastowej interwencji medycznej.

Należy również zwrócić uwagę na działania niepożądane charakterystyczne dla dzieci i młodzieży, które występują częściej niż u dorosłych, takie jak senność, zaburzenia pozapiramidowe czy zwiększenie masy ciała. W tej grupie pacjentów niezbędne jest dokładne monitorowanie i indywidualne dostosowanie dawki.

Warto podkreślić, że pełny profil bezpieczeństwa arypiprazolu powinien być oceniany indywidualnie dla każdego pacjenta, z uwzględnieniem jego stanu klinicznego, chorób współistniejących oraz stosowanych jednocześnie innych leków.