Wszy odzieżowe
Patofizjologia i mechanizm
Wesz odzieżowa (Pediculus humanus corporis) to zewnętrzny pasożyt człowieka, żywiący się ludzką krwią, osiągający 2-4 mm długości, z preferencją życia w odzieży, gdzie składa jaja (9-10 dziennie, łącznie 270-300 w życiu) na włóknach ubrań, szczególnie w szwach. Cykl rozwojowy trwa około 8-9 dni przy stałym kontakcie odzieży z ciałem, a dorosłe osobniki żyją do 30 dni, umierając w ciągu 1-2 dni bez żywiciela. Wszy odzieżowe żerują średnio 5 razy dziennie, wstrzykując ślinę zawierającą inhibitory trombiny i czynnika Xa, co wywołuje intensywny świąd i zmiany skórne, a drapanie może prowadzić do wtórnych zakażeń bakteryjnych. Optymalne warunki rozwoju to wilgotność 79-90% i temperatura 29-32°C, a wzrost temperatury o 4-5°C powyżej optymalnej jest dla nich śmiertelny.
- Patofizjologia Wszy Odzieżowych
- Potencjał Wektorowy Wszy Odzieżowych
- Mechanizm transmisji patogenów
- Patogeny przenoszone przez wszy odzieżowe
- Dowody eksperymentalne transmisji patogenów
- Rola Wszy Odzieżowych w Epidemiach Chorób Zakaźnych
- Genetyka i Taksonomia Wszy Odzieżowych
- Implikacje dla Profilaktyki i Leczenia
Patofizjologia Wszy Odzieżowych
Wesz odzieżowa (Pediculus humanus corporis) to zewnętrzny pasożyt człowieka, który żywi się wyłącznie ludzką krwią. Dorosłe osobniki osiągają rozmiar 2-4 mm, przy czym samice są większe od samców. Wszy odzieżowe są płaskie, biało-szare, z segmentowanym odwłokiem 1. Cechą charakterystyczną wszy odzieżowych jest ich przystosowanie do życia głównie w odzieży noszonej przez zainfekowaną osobę, a nie bezpośrednio na ciele jak w przypadku wszy głowowej 23.
Mechanizm odżywiania i reakcja immunologiczna
Wesz odzieżowa odżywia się wielokrotnie w ciągu dnia (średnio 5 razy), każdorazowo przebijając skórę, wstrzykując ślinę z antykoagulantami i wsysając krew do swojego przewodu pokarmowego 45. W ślinie wszy odzieżowych znajdują się substancje o działaniu przeciwzakrzepowym, w tym inhibitor trombiny, inhibitor czynnika Xa oraz aktywność apyrazowa, które ułatwiają pobieranie posiłku krwi 6.
Ukąszenia wszy wywołują różnorodne zmiany skórne oraz intensywny świąd (pruritus), który jest wynikiem reakcji alergicznej lub zapalnej na ślinę pasożyta 78. Świąd jest opóźnioną reakcją nadwrażliwości, która może rozwinąć się dopiero po 4-6 tygodniach od pierwszej ekspozycji, natomiast przy kolejnych narażeniach objawy mogą pojawić się już po 1-2 dniach 910. Intensywne drapanie może prowadzić do przerwania ciągłości skóry i wtórnych zakażeń bakteryjnych 11.
Cykl życiowy i rozwój
W przeciwieństwie do wszy głowowej, która składa jaja u podstawy włosów, wesz odzieżowa składa jaja (gnidy) na włóknach odzieży, szczególnie wzdłuż szwów i w zagięciach materiału, które pozostają w bliskim kontakcie ze skórą 1213. Samica wszy odzieżowej zazwyczaj składa 9-10 jaj dziennie, łącznie około 270-300 jaj w ciągu całego życia 14. Jaja są inkubowane ciepłem ciała człowieka i wylęgają się po około tygodniu 15.
Cykl życiowy wszy odzieżowej obejmuje stadium jaja, trzy stadia nimfy i postać dorosłą 1617. Czas rozwoju od jaja do dorosłego osobnika wynosi około 8-9 dni, jeśli odzież pozostaje w stałym kontakcie z ciałem 18. Jeśli ubranie jest zdejmowane na noc, czas rozwoju może wydłużyć się do 2-4 tygodni 19. Dorosłe wszy odzieżowe mogą żyć do 30 dni, ale umierają w ciągu 1-2 dni bez dostępu do żywiciela i posiłków krwi 2021.
Wszy odzieżowe są wrażliwe na warunki środowiskowe – najlepiej rozwijają się w wilgotności 79-90% i temperaturze 29-32°C, natomiast umierają szybko w środowisku o wilgotności poniżej 40% lub temperaturze powyżej 50°C 22. Wzrost temperatury o 4-5 stopni powyżej optymalnej jest dla nich śmiertelny 23.
Potencjał Wektorowy Wszy Odzieżowych
Mechanizm transmisji patogenów
Najistotniejszym medycznie aspektem zarażenia wszami odzieżowymi jest ich zdolność do przenoszenia bakteryjnych chorób zakaźnych 24. W przeciwieństwie do wszy głowowej, wesz odzieżowa jest znanym wektorem patogenów 2526. Transmisja chorób przez wszy odzieżowe odbywa się nie przez ukąszenia, ale głównie przez zakażone odchody 27.
Podczas żerowania wesz odzieżowa często wydala kał na skórę żywiciela, który może zostać nieumyślnie wtarty w miejsce ukąszenia, oczy lub błony śluzowe 28. Po posiłku krwi patogen rozwija się w komórkach nabłonkowych jelita środkowego wszy, skąd po 5-7 dniach jest wydalany wraz z kałem 29. Zmieszany z kałem wszy, suchy materiał tworzy drobny czarny proszek, który zakaża małe rany powstałe przez drapanie lub poprzez wnikanie do błon śluzowych nosa lub ust 30. Rickettsia prowazekii może być również przenoszona przez wdychanie aerozolizowanego pyłu kałowego, co udokumentowano jako potencjalne źródło zakażenia dla lekarzy 31.
Patogeny przenoszone przez wszy odzieżowe
Wszy odzieżowe mogą przenosić następujące patogeny bakteryjne:
- Bartonella quintana – czynnik etiologiczny gorączki okopowej (gorączki pięciodniowej) 3233
- Borrelia recurrentis – odpowiedzialna za dur powrotny przenoszony przez wszy 3435
- Rickettsia prowazekii – wywołująca dur epidemiczny (tyfus plamisty) 3637
Dodatkowo w wszach odzieżowych wykryto inne bakterie patogenne, w tym:
- Salmonella typhi 4142
- Serratia marcescens 4344
- Acinetobacter baumannii 4546
- Yersinia pestis (dżuma dymienicza) – DNA tego patogenu zidentyfikowano w wszach odzieżowych, co sugeruje, że mogą one służyć jako dodatkowe wektory dla tego organizmu 4748
- Coxiella burnetii (gorączka Q) 49
- Anaplasma phagocytophilum 50
Dowody eksperymentalne transmisji patogenów
Badania eksperymentalne wykazały, że wszy mogą zostać zakażone Y. pestis, szczególnie przy wysokim poziomie bakteriemii, i mogą przekazywać bakterie, jednak ich wydajność i wskaźniki przeżycia po zakażeniu są zmienne 52. Minimalne stężenie bakteriemii wynoszące 1,2 x 10^5 CFU/ml jest wymagane, aby Y. pestis mogła niezawodnie wywołać przewlekłe zakażenie w wszach odzieżowych z następowym zasiedleniem gruczołów ślinowych 53.
Interesujące są obserwacje dotyczące różnic między wszami głowowymi a odzieżowymi w przenoszeniu chorób. Eksperymenty sugerują, że układ odpornościowy wszy głowowej jest dość skuteczny w zwalczaniu bakterii wywołujących gorączkę okopową, podczas gdy wszy odzieżowe nie mają tak dobrej odpowiedzi immunologicznej 54. Osiem dni po zakażeniu, wszy głowowe zabijały lub opanowywały inwazyjne B. quintana, podczas gdy bakterie nadal namnażały się i rozprzestrzeniały w wszach odzieżowych 55. Osłabiona odpowiedź immunologiczna wszy odzieżowej pozwala innym inwazyjnym bakteriom, takim jak te wywołujące choroby u ludzi, na przetrwanie w jej przewodzie pokarmowym 56.
Rola Wszy Odzieżowych w Epidemiach Chorób Zakaźnych
Choroby przenoszone przez wszy odzieżowe związane są zazwyczaj z przeludnionymi i niehigienicznymi warunkami, gdzie podstawowa higiena jest niedostępna, a regularne mycie i zmiana ubrań nie są możliwe 57. W warunkach wojennych, katastrof i w przypadku bezdomności, epidemie chorób przenoszonych przez wszy mogą się szybko rozprzestrzeniać 58.
Historycznie, epidemie duru wysypkowego i gorączki okopowej związane były z konfliktami zbrojnymi i warunkami okopowymi podczas wojen, gdzie higiena osobista była ograniczona 59. W 2015 roku zgłoszono 27 potwierdzonych przypadków duru powrotnego przenoszonego przez wszy wśród uchodźców z krajów Rogu Afryki 60.
Częstość występowania chorób przenoszonych przez wszy zmniejszyła się od czasu powszechnej dostępności skutecznych antybiotyków i pedikulicydów 61. Jednakże dur powrotny przenoszony przez wszy utrzymuje się szczególnie w niektórych częściach Afryki i ma potencjał zarażania podróżnych powracających do Europy i Ameryki Północnej z regionów endemicznych 62.
Genetyka i Taksonomia Wszy Odzieżowych
Przez ponad wiek naukowcy spierali się o dokładne taksonomiczne i biologiczne relacje między ludzkimi wszami głowowymi a odzieżowymi, a w szczególności o to, czy reprezentują one jeden gatunek z dwoma ekotypami, czy też dwa odrębne gatunki 63.
Analiza filogenetyczna oparta na sekwencjach genów mitochondrialnych cytb zidentyfikowała sześć odrębnych kladów wszy na całym świecie 64. Badania genetyczne wykazały, że wszy głowowe i odzieżowe żyjące na tym samym gospodarzu tworzą dwie genetycznie odrębne populacje 65. Wyniki wskazują, że różnicowanie między wszami głowowymi a odzieżowymi jest większe niż różnicowanie wśród wszy od różnych gospodarzy 66.
Mimo bliskiego pokrewieństwa genetycznego, wszy głowowe i odzieżowe mają różne preferencje ekologiczne i zachowania, co odzwierciedla się w ich zdolności do przenoszenia patogenów 67. Wesz odzieżowa jest generalnie większa niż wesz głowowa, składa jaja na odzieży, pobiera większe posiłki krwi i może przenosić choroby bakteryjne na ludzkiego gospodarza 68.
Genom wszy odzieżowych należy do najmniejszych wśród wszystkich dotychczas opisanych owadów, z 108 Mb u samic i 109 Mb u samców wszy. Genom jest bogaty w AT (72%) i zawiera 10 773 geny kodujące białka oraz 57 genów mikroRNA 69.
Implikacje dla Profilaktyki i Leczenia
Diagnostyka zarażenia
Podejrzenie zarażenia wszami odzieżowymi powinno pojawić się u pacjentów ze świądem, mieszkających w zatłoczonych warunkach lub mających złą higienę 7071. Nie ma laboratoryjnego testu potwierdzającego obecność wszy odzieżowych. Diagnoza opiera się na znalezieniu jaj i ruchomych wszy w szwach ubrań 7273.
Metody leczenia
Głównym sposobem leczenia wszawicy odzieżowej jest dokładne czyszczenie lub wymiana odzieży i pościeli 7475. Skuteczne metody dezynfekcji obejmują:
- Pranie w gorącej wodzie (co najmniej 65°C) 7677
- Suszenie w suszarce ustawionej na wysoką temperaturę (powyżej 65°C przez co najmniej 30 minut) 78
- Prasowanie gorącym żelazkiem 79
- Chemiczne czyszczenie 80
- Zamrażanie w temperaturze 0°F przez 48 godzin 81
Stosowanie leków przeciwko wszom (pedikulicydów) na skórę nie zawsze jest konieczne w przypadku wszawicy odzieżowej 83, ale może być wskazane w przypadku rozległego zarażenia 8485. Leczenie farmakologiczne wszawicy opiera się na dwóch głównych mechanizmach działania:
- Neurotoksyczność powodująca paraliż wszy (leki owadobójcze):
- Permetryna 1% w postaci lotionów lub szamponów (Nix)
- Pyretryny 0,3%/piperonyl butoksyd 4% szampon (Rid)
- Malathion 0,5% lotion (Ovide)
- Spinosad 0,9% zawiesina (Natroba)
- Iwermektyna 0,5% lotion (Sklice)
- Iwermektyna doustna (Stromectol; zastosowanie pozarejestracyjne)
- Uduszenie poprzez pokrycie wszy lub rozpuszczenie wosku pokrywającego egzoszkielet:
- Alkohol benzylowy 5% lotion (Ulesfia)
- Roztwór dimetykon (Nix Ultra, Lice MD)
- Roztwór mirystatynu izopropylu (Resultz)
Malathion, spinosad i iwermektyna miejscowa są uznawane za owicydy, które zabijają zarówno żywe wszy, jak i jaja w jednym leczeniu 87. W przypadkach trudnych do leczenia, doustna iwermektyna w dawce 400 µg/kg okazała się bardziej skuteczna niż lotion z malathionem 0,5% 88.
Oporność na leki
Oporność wszy na permetrynę i pyretryny/piperonyl butoksyd może być znacząca, chociaż geograficzne rozmieszczenie opornych wszy nie jest dobrze poznane 89. Po wprowadzeniu pedikulicydów opartych na permetrynie na rynek izraelski, miejscowe wszy głowowe stały się odporne na ten insektycyd w ciągu czterech lat 90. Zidentyfikowano mechanizm oporności na DDT oparty na transferazie S-glutationu (GST) u izraelskich wszy głowowych 91.
Pseudooporność może wynikać ze słabego przestrzegania zaleceń, nieprawidłowego stosowania produktu (niedawkowanie lub nieprzestrzeganie wskazówek) oraz ponownego zarażenia 92. Po próbach dwóch prawidłowo podanych kursów permetryny należy zastosować alternatywny środek 93.
Nowe podejścia do profilaktyki
Obecnie nie ma komercyjnych szczepionek przeciwko chorobom przenoszonym przez wszy u ludzi. Dlatego zwalczanie chorób przenoszonych przez wszy zwykle obejmuje eliminację i kontrolę wszy oraz, wtórnie, leczenie zakażonych pacjentów doksycykliną 94.
Nowatorskie podejście do profilaktyki pierwotnej dla zagrożonych osób bezdomnych wykorzystuje bieliznę impregnowaną permetryną 95. Wrażliwość wszy na sulfametoksazol-trimetoprim uważa się za odzwierciedlenie jego śmiertelności dla Riesia, od której wszy zależą w syntezie witamin z grupy B 96.
Zaawansowane technologie omiczne zrewolucjonizowały wiele dyscyplin naukowych i mogą być użytecznym uzupełnieniem obecnie stosowanych metod, aby poprawić zrozumienie mechanizmów i czynników, które pośredniczą w zdolności wszy do przenoszenia patogenów i ich interakcji z różnymi patogenami, które przenoszą 97.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.