Wesz głowowa i gnidy
Patofizjologia i mechanizm
Pediculus humanus capitis to obligatoryjny pasożyt żyjący na ludzkiej głowie, osiągający długość 2-4 mm, żywiący się krwią 4-6 razy dziennie. Cykl życiowy obejmuje jajo (gnidę), nimfę i dorosłego osobnika, z jajami składanymi 0,5-6 mm od skóry i wylęgającymi się po 6-9 dniach w optymalnych warunkach (30°C, 70% wilgotności). Dorosłe wszy żyją do 30 dni, a poza żywicielem giną w 1-2 dni. Osłona gnidy zbudowana jest z białek LNSP1 i LNSP2, głównie glicyny (25,4%), glutaminianu (24,4%), alaniny (20,2%) i waliny (10,0%). Wesz przenosi się głównie przez bezpośredni kontakt głowa-głowa oraz rzadziej przez przedmioty osobiste. Objawem infestacji jest świąd skóry głowy, będący reakcją alergiczną na białka śliny wszy, pojawiający się po 3-4 tygodniach od ukąszenia, a przy kolejnych ekspozycjach szybciej (1-2 dni). Wesz głowowa rzadko przenosi choroby, ale intensywne drapanie może prowadzić do wtórnych zakażeń bakteryjnych.
Wesz głowowa i gnidy – Patogeneza i biologia
Wesz głowowa (Pediculus humanus capitis) to pasożytniczy owad, który żyje i rozmnaża się we włosach ludzkiej głowy. Jest to niewielki (około 2-4 mm długości), bezskrzydły owad o płaskim, wydłużonym ciele, które przybiera szaro-białawy kolor, stając się czerwonawe po spożyciu krwi.12 Wesz głowowa jest wyposażona w małe przednie części gębowe z 6 haczykami, które ułatwiają przyczepianie się do ludzkiej skóry podczas żerowania.1
Cykl życiowy
Cykl życiowy wszy głowowej składa się z trzech etapów: jajo (gnida), nimfa i dorosły osobnik.1 Dorosła samica składa około 6-10 jaj dziennie, zazwyczaj w nocy.12 Jaja są przytwierdzane do podstawy łodygi włosa na wysokości mniej niż 0,5-6 mm od skóry głowy przy pomocy bardzo mocnego, nierozpuszczalnego cementu, co sprawia, że gnidy są trudne do usunięcia.12
Jaja wylęgają się po około 6-9 dniach, jeśli są utrzymywane w optymalnej temperaturze około 30°C i wilgotności 70%.12 Jaja nie wylęgają się w temperaturach poniżej 22°C, ale mogą pozostać żywe przez nawet miesiąc poza organizmem człowieka.1 Po wylęgnięciu się nimfy przechodzą przez kolejne 9-12 dni rozwoju, aby osiągnąć dojrzałość.12
Dorosłe wszy mogą żyć na ludzkiej głowie przez 3-4 tygodnie (do 30 dni).12 Jeśli spadną z głowy, umierają w ciągu 1-2 dni z powodu braku dostępu do pożywienia.12
Mechanizm żywienia
Wesz głowowa jest pasożytem obligatoryjnym, który spędza całe swoje życie na ludzkim żywicielu i żywi się wyłącznie ludzką krwią.12 Wszy odżywiają się około 4-6 razy dziennie, wstrzykując ślinę w skórę głowy i wysysając krew.12 Ślina wszy zawiera związki o różnych właściwościach biologicznych, w tym działanie przeciwkrzepliwe i znieczulające miejscowo.1
Podczas żerowania, wesz wstrzykuje ślinę do skóry głowy, aby zapobiec krzepnięciu krwi.1 Pojedyncza wesz może pobrać bardzo małą ilość krwi, co oznacza, że dziecko z przeciętnym nasileniem inwazji może tracić mniej niż 0,01 ml krwi dziennie.1
Molekularne mechanizmy przytwierdzania jaj
Wcześniej uważano, że osłona gnidy jest zbudowana z chityny, ale nowsze badania z wykorzystaniem analizy histochemicznej i chromatografii gazowej/spektrometrii masowej wykazały, że ma ona pochodzenie białkowe.1 Analiza składu aminokwasów wykazała, że białko osłony gnidy składa się głównie z glicyny (25,4%), glutaminianu (24,4%), alaniny (20,2%) i waliny (10,0%).1
Zidentyfikowano białka oznaczone jako LNSP1 i LNSP2 (Louse Nit Sheath Proteins), które są wydzielane przez gruczoł dodatkowy samic wszy w fazie składania jaj.12 Białka te mają przewidywane sekwencje sygnałowe na N-końcu, co wskazuje, że są prawdopodobnie wydzielane.1 Właściwości adhezyjne częściowo ekspresjonowanego LNSP1, podobne do fibryny, sugerują, że jedną z prawdopodobnych ról LNSP1 może być działanie jako białko klejące.1
Mechanizm przenoszenia
Wszy głowowe przenoszą się głównie poprzez bezpośredni kontakt głowa-głowa (lub włosy-włosy) z osobą już zainfekowaną.12 Wszy pełzają, ale nie potrafią skakać ani latać.12 Sprawnie poruszają się po włosach, wykorzystując specjalnie przystosowane pazury przypominające karabinki, które pozwalają im poruszać się niczym wspinacz wykorzystujący liny asekuracyjne.1
Wszy głowowe mogą również rozprzestrzeniać się poprzez wspólne używanie grzebieni, szczotek, czapek, ubrań, spinek do włosów, szalików lub innych przedmiotów osobistych, które mają kontakt z głową osoby zainfekowanej.12 Jednakże przenoszenie wszy bez bezpośredniego kontaktu jest mniej powszechne.1
Wszy mogą również rozprzestrzeniać się, gdy elementy odzieży są przechowywane razem. Na przykład, czapki lub szaliki powieszone na tym samym haczyku lub przechowywane w tej samej szkolnej szafce mogą służyć jako nośniki rozprzestrzeniania się wszy.1
Mechanizm patogenezy
Reakcje alergiczne i świąd
Najbardziej charakterystycznym objawem infestacji wszami głowowymi jest świąd skóry głowy, który jest zwykle wynikiem reakcji alergicznej na ukąszenia wszy.12 Świąd nie jest bezpośrednim wynikiem ukąszenia czy ruchu wszy, ale reakcją na białka zawarte w ślinie wszy.12
Białka ze śliny wszy mogą wywoływać reakcje alergiczne, średnio w ciągu 3-4 tygodni po ukąszeniu, prowadząc do utrzymującego się silnego świądu.1 Świąd związany z wszawicą jest opóźnioną reakcją nadwrażliwości, która może rozwinąć się po czterech do sześciu tygodniach po pierwszej ekspozycji, a przy kolejnych ekspozycjach świąd pojawia się w ciągu jednego do dwóch dni.1
Nie wszystkie osoby z wszami głowowymi doświadczają świądu, a niektóre nie mają żadnych objawów.1 Gdy dana osoba ma wszy głowowe po raz pierwszy, świąd może nie wystąpić przez 4-6 tygodni.1
Powikłania
Wesz głowowa zazwyczaj nie powoduje poważnych problemów medycznych ani nie przenosi chorób, w przeciwieństwie do wszy odzieżowych.12 Jednak intensywne drapanie może prowadzić do uszkodzenia skóry i wtórnych zakażeń bakteryjnych.12
Częste stosowanie środków przeciw wszom może również powodować silny świąd, co może prowadzić do uszkodzenia skóry i wtórnych zakażeń bakteryjnych.1
Nosicielstwo patogenów
Tradycyjnie uważano, że tylko wesz odzieżowa jest wektorem chorób, jednak w ostatnich dziesięcioleciach pojawiło się coraz więcej dowodów, że wesz głowowa również może przenosić patogeny.1 Wesz odzieżowa jest głównym wektorem trzech patogennych dla człowieka bakterii: Rickettsia prowazekii, Borrelia recurrentis i Bartonella quintana.1
Na podstawie połączonych dowodów z badań epidemiologicznych i laboratoryjnych uważa się, że wesz głowowa może przenosić choroby na ludzkiego żywiciela w sprzyjających warunkach epidemiologicznych, chociaż jej zdolność wektorowa jest słabsza w porównaniu z wszą odzieżową.1
Mechanizmy działania środków przeciwko wszom
Leczenie farmakologiczne wszawicy głowowej koncentruje się na dwóch głównych mechanizmach: neurotoksyczności prowadzącej do paraliżu wszy oraz uduszeniu poprzez powlekanie wszy.12
Środki neurotoksyczne
Środki owadobójcze, które są neurotoksyczne dla wszy, obejmują:
- Permetryna 1% – wpływa na transport sodu przez błony neuronalne, powodując paraliż oddechowy u stawonogów.12
- Pyretryny 0,3% z butoksydem piperonylu 4% – działają podobnie do permetryny.1
- Malation 0,5% – inhibitor cholinoesterazy, który powoduje paraliż oddechowy u stawonogów.1
- Lindan 1% – związek chloroorganiczny, który zabija wszy poprzez paraliż oddechowy.1
- Spinosad 0,9% – środek przeciw wszom, który działa poprzez wywoływanie nadmiernego pobudzenia, powodując śmierć przez paraliż.1
- Iwermektyna 0,5% w postaci płynu – zwiększa stężenie chloru w komórkach mięśniowych, powodując hiperpolaryzację i paraliż.12
Iwermektyna jest produktem fermentacji Streptomyces avermitilis, aktynomycetu żyjącego w glebie. Wiąże się z bramkowanymi glutaminianem kanałami chlorkowymi w pasożytach takich jak wszy, wywołując paraliż i śmierć. Iwermektyna 0,5% w postaci płynu nie działa bezpośrednio na jaja wszy (nie jest owicydem), ale wszy, które wylęgają się z leczonych jaj, umierają w ciągu 48 godzin, więc ponowne leczenie zwykle nie jest konieczne.1
Środki duszące
Głównym środkiem duszącym używanym do zabijania dorosłych wszy i nimf jest dimetykon 4%.1 Dimetykon nie jest środkiem owadobójczym, ale zabija wszy przez uduszenie i zakłócenie ich zdolności do regulacji wody.1
Inne środki duszące to:
- Alkohol benzylowy 5% – płyn zatwierdzony w 2009 roku jako środek duszący, który zapobiega zamykaniu przetchlinek oddechowych przez wszy.1
- Mirystynian izopropylu – roztwór, który działa poprzez rozpuszczanie woskowej powłoki na egzoszkielecie wszy.1
- Chlorek sodu – zabija wszy i ich jaja poprzez wysuszenie.1
Oporność na środki przeciwko wszom
Coraz częściej zgłaszana jest oporność wszy na pyretryny, permetrynę i fentrynę, a także inne pyretroidy, do tego stopnia, że nie są one już zalecane w Wielkiej Brytanii.1 Oporność na malation również została zgłoszona, a wskaźniki wyleczenia wynoszą nawet zaledwie 33%.1
W przypadku produktów zawierających dimetykon, wszy są mało prawdopodobne, aby rozwinęły oporność ze względu na mechanizm działania, co czyni go preferowanym leczeniem w porównaniu do środków owadobójczych.1 Dimetykon prawdopodobnie ma pewną zdolność do zabijania jaj przed ich wylęgnięciem, jednak zaleca się dwie aplikacje w odstępie jednego tygodnia, aby zwalczyć nimfy, które wylęgają się z przetrwałych jaj.1
Oporność wszy na iwermektynę jest rzadka.1
Symbioza z bakteriami
Wszy głowowe i odzieżowe posiadają te same pierwotne bakterie endosymbiotyczne (Candidatus Riesia pediculicola), które dostarczają wszom witaminy z grupy B, których brakuje w ludzkiej krwi.1 Poza tym, że jest to fundamentalne dla rozwoju i przeżycia wszy, co czyni ją interesującym celem dla rozwoju alternatywnej strategii kontroli wszy, pytanie, czy ten symbiont ma wpływ na zachowanie wszy lub ich kompetencje jako wektora chorób, zasługuje na dalsze badania.2
Genetyczne podstawy i ewolucja
Niedawne sekwencjonowanie i adnotacja genomu wszy odzieżowej potwierdziły, że P. humanus posiada najmniejszy znany genom owada holometabolicznego, jaki do tej pory zsekwencjonowano, i ujawniły interesujące informacje i charakterystyki genomów jądrowych i mitochondrialnych.1
Mimo licznych badań, genetyczne podstawy i ewolucyjne relacje między wszami odzieżowymi i głowowymi pozostają niejasne.1 Dane sugerują, że zmiany fenotypowe związane z pojawieniem się wszy odzieżowej są prawdopodobnie konsekwencją zmian regulacyjnych, możliwe że epigenetycznych, wywołanych przez czynniki środowiskowe.2
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.