Stopa końsko-szpotawa
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Prognozowanie wyników leczenia idiopatycznej stopy końsko-szpotawej (pes equinovarus) jest kluczowe dla optymalizacji terapii. Metoda Ponseti, stosowana u ponad 85% pacjentów, wykazuje około 95% skuteczności w korekcji deformacji, jednak wskaźnik nawrotu wynosi od 37% do 47%. Kluczowymi czynnikami prognostycznymi są początkowy wynik w skali Piraniego (średnia 4,5 przed gipsowaniem, OR = 1,95 dla ryzyka operacji), liczba zmian opatrunków gipsowych (6-8 zmian zwiększa ryzyko operacji 2,9-krotnie, a ≥9 zmian aż 11,9-krotnie) oraz stopień ciężkości deformacji oceniany skalami Piraniego i Dimeglio (próg 5,75 i 17,5 odpowiednio, z czułością nawrotów 91,7% i 66,7%). Wczesne rozpoczęcie leczenia, przestrzeganie protokołu oraz stosowanie ortezy odwodzącej stopę (FAB) są istotne dla zmniejszenia ryzyka nawrotu i poprawy wyników funkcjonalnych.
- Prognoza stopy końsko-szpotawej (clubfoot) – czynniki prognostyczne
- Czynniki prognostyczne wyników leczenia metodą Ponseti
- Przewidywanie liczby gipsów i ryzyka nawrotu
- Wskaźniki sukcesu i nawrotów w leczeniu stopy końsko-szpotawej
- Czynniki wpływające na jakość wyników leczenia
- Zakres ruchu i wiek pacjenta
- Wpływ wcześniejszych zabiegów chirurgicznych
- Wyniki długoterminowe i jakość życia
- Nawroty i postępowanie
- Narzędzia oceny wyników
- Podsumowanie prognozy
Prognoza stopy końsko-szpotawej (clubfoot) – czynniki prognostyczne
Przewidywanie wyników leczenia idiopatycznej stopy końsko-szpotawej (łac. pes equinovarus, ang. clubfoot) stanowi istotny element planowania terapii i postępowania z pacjentem. Oszacowanie ryzyka nawrotu deformacji po początkowej korekcji może pomóc w opracowaniu spersonalizowanego, efektywnego kosztowo protokołu leczenia i obserwacji pacjenta.1 Mimo obszernej literatury na temat stopy końsko-szpotawej, nadal nie istnieje standardowy lub powszechnie przyjęty sposób oceny wyników leczenia.2
Czynniki prognostyczne wyników leczenia metodą Ponseti
Badania wykazały, że istnieje kilka kluczowych czynników, które mogą prognozować wyniki leczenia stopy końsko-szpotawej metodą Ponseti:13
- Początkowy wynik w skali Piraniego – silnie koreluje z odsetkiem operacji, liczbą gipsów, wynikiem funkcjonalnym i przestrzeganiem zaleceń dotyczących stosowania ortezy odwodzącej stopę (FAB)1
- Liczba zmian opatrunków gipsowych – znacząco koreluje z częstością zabiegów chirurgicznych, wynikiem funkcjonalnym i przestrzeganiem zaleceń dotyczących stosowania FAB1
- Stopień ciężkości deformacji – oceniany zarówno w skali Piraniego, jak i Dimeglio, jest wyraźnie związany z większą liczbą gipsów i nawrotami u pacjentów z ciężką i bardzo ciężką stopą końsko-szpotawą3
Przewidywanie liczby gipsów i ryzyka nawrotu
Analiza wieloczynnikowej regresji logistycznej wykazała, że płeć, przestrzeganie zaleceń i wiek dziecka nie były związane ze zwiększonym ryzykiem operacji, natomiast wynik Piraniego wynoszący 4,5 przed nałożeniem gipsu był silnie związany ze zwiększonym ryzykiem operacji (OR = 1,95).4 Dzieci, które przeszły 6-8 zmian gipsu, miały 2,9 razy większe prawdopodobieństwo operacji w porównaniu z tymi, które miały 5 lub mniej gipsów. Prawdopodobieństwo to wzrastało do 11,9, gdy do osiągnięcia korekcji potrzebnych było 9 lub więcej gipsów.4
Badania z wykorzystaniem krzywej ROC sugerują, że początkowy wynik w skali Piraniego wynoszący 5,75 (praktycznie 5,5, biorąc pod uwagę gradację skali) może przewidzieć 91,7% nawrotów i 67,9% przypadków bez nawrotu.5 Podobnie, początkowy wynik Dimeglio wynoszący 17,5 może przewidzieć 66,7% nawrotów i 61,3% przypadków bez nawrotu.5
Wskaźniki sukcesu i nawrotów w leczeniu stopy końsko-szpotawej
Metoda Ponseti może przynieść korzystne długoterminowe wyniki u ponad 85% pacjentów.6 Sukces seryjnego gipsowania i tenotomii jest raportowany na poziomie około 95% dla izolowanych stóp końsko-szpotawych. Wskaźnik nawrotu deformacji po początkowej korekcji wynosi od 37% do 47%.6
Ponseti zgłosił 89% wskaźnik powodzenia przy zastosowaniu swojej techniki (włącznie z tenotomią ścięgna Achillesa), podczas gdy inni badacze raportowali wskaźniki powodzenia na poziomie 10-35%.7 Większość serii badań wykazała 75-90% zadowalających wyników leczenia operacyjnego (wygląd i funkcja stopy).7
W najnowszych badaniach porównawczych, przy ostatniej obserwacji, wyniki leczenia metodą Ponseti były dobre w 72% przypadków, zadowalające w 12% i złe w 16%. Dla francuskiej metody funkcjonalnej wyniki były dobre w 67%, zadowalające w 17% i złe w 16%.8
Czynniki wpływające na jakość wyników leczenia
Zakres ruchu i wiek pacjenta
Zakres ruchu w stawach stopy i kostki koreluje ze stopniem zadowolenia pacjenta. Zadowalające wyniki uzyskano w 81% przypadków, a zakres ruchu w stawie skokowym był głównym czynnikiem determinującym wynik funkcjonalny, na który wpływał również stopień spłaszczenia kopuły kości skokowej (co sugeruje, że pierwotna deformacja kostna obecna przy urodzeniu determinuje ostateczny wynik leczenia).7
Najlepsze wyniki uzyskano u dzieci starszych niż 3-4 miesiące, ze stopą wystarczająco dużą, aby umożliwić przeprowadzenie zabiegu bez kompromisów (8 cm, zgodnie ze specyfikacją Simonsa).8
Wpływ wcześniejszych zabiegów chirurgicznych
Niektóre badania sugerują, że wcześniejsze operacje mogą mieć niekorzystny wpływ na wynik.8 Jeans i współpracownicy ocenili wyniki funkcjonalne w wieku 10 lat u 175 dzieci (263 stopy) początkowo leczonych nieoperacyjnie z powodu stopy końsko-szpotawej metodą Ponseti lub francuską metodą PT i porównali wyniki stóp, które przeszły tylko leczenie nieoperacyjne, z tymi, które wymagały późniejszej operacji. Stwierdzili, że stopy końsko-szpotawe leczone bez operacji miały lepszą siłę w stawie skokowym i siłę izokinetyczną niż te, które przeszły operację wewnątrzstawową z powodu rezydualnej deformacji lub nawrotu.8
Wyniki długoterminowe i jakość życia
Stopa końsko-szpotawa nie ustępuje samoistnie, a wczesne leczenie jest kluczowe dla pozytywnego wyniku. Niemowlęta, które rozpoczynają leczenie wcześnie, osiągają dobre wyniki. Mogą nosić zwykłe buty, chodzić, biegać i bawić się bez bólu. Mogą nawet uprawiać sport.9
Jednak u pacjentów, u których tylko jedna stopa była dotknięta, można zauważyć:
- Dotknięta stopa może być mniejsza i mniej ruchoma niż ta niezaburzona
- Mięśnie łydki w nodze ze stopą końsko-szpotawą mogą być mniejsze
- Dziecko może szybciej się męczyć lub skarżyć na bolesność nóg w porównaniu z dziećmi bez stopy końsko-szpotawej
- Dotknięta noga może być nieco krótsza, ale zwykle nie powoduje to poważnych problemów9
Warto zaznaczyć, że można oczekiwać dobrych do doskonałych długoterminowych wyników przy tym leczeniu, pomimo niewielkiej ilości rezydualnej deformacji. Stopy leczone kompleksowym uwolnieniem chirurgicznym mogą mieć dobre krótkoterminowe wyniki, ale mogą prowadzić do bolesnych, sztywnych stóp w wieku dorosłym.6
Nawroty i postępowanie
Stopa końsko-szpotawa może nawracać. Jest to bardziej prawdopodobne, jeśli harmonogram leczenia nie był prawidłowo przestrzegany. Jeśli stopa powraca do pozycji końsko-szpotawej, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym dziecko, który doradzi w sprawie kolejnych kroków. Może być konieczne powtórzenie niektórych etapów planu leczenia.9
Wskaźniki nawrotu deformacji wynoszą około 25% (zakres 10-50%). Menelaus zgłosił 38% wskaźnik nawrotu.7 Wyniki gorsze niż zadowalające mogą być związane z nadmierną korekcją, która występuje w około 15% przypadków.8
Narzędzia oceny wyników
Mimo że metoda Ponseti została uznana za standard opieki w leczeniu stopy końsko-szpotawej z doskonałymi krótkimi i długoterminowymi wynikami, nadal nie ma powszechnie akceptowanego narzędzia lub miary wyniku, które mogłyby ocenić sukces leczenia i porównać badania w literaturze.10
Kliniczna ocena leczonej stopy, szczególnie u dziecka chodzącego, może obejmować statyczne pomiary zakresu ruchu i wyrównania, ocenę chodu, obecność jakichkolwiek objawów i/lub ograniczeń funkcjonalnych, zdolność do uczestniczenia w różnych czynnościach, możliwość noszenia różnych butów oraz ogólne zadowolenie pacjenta.2
Dostępne narzędzia oceny to:
- Kwestionariusz Oxford dla Kostki i Stopy u Dzieci (OxAFQ-C) – jedyny zwalidowany pacjent/opiekun raportowany wynik dla pediatrycznej patologii stopy i kostki, chociaż nie jest specjalnie zaprojektowany dla stopy końsko-szpotawej10
- System informacji o pomiarach wyników raportowanych przez pacjentów (PROMIS) – opracowany przez Narodowy Instytut Zdrowia (NIH) jako standardowy PROM do stosowania we wszystkich aspektach opieki zdrowotnej10
- Ocena Laaveg-Ponseti – nie została jeszcze zwalidowana10
- DSI stopy końsko-szpotawej – składa się z 10 elementów oceniających ogólne zadowolenie, wygląd, ból i ograniczenia fizyczne10
- System klasyfikacji Międzynarodowej Grupy Badań nad Stopą Końsko-Szpotawą (ICFSG) – zawiera kompleksową listę elementów10
Krytyczne znaczenie ma również to, aby narzędzie lub miara wyniku zostały przetłumaczone na lokalne języki i zwalidowane w kontekście, w którym będą stosowane. Stopa, która jest uważana za normalną przez pacjenta, rodziców i społeczność w zamożnym mieście w gospodarczo rozwiniętym środowisku, może nie być taka sama na obszarach wiejskich w regionie gospodarczo słabo rozwiniętym.11
Podsumowanie prognozy
Prognoza dla pacjentów ze stopą końsko-szpotawą jest zazwyczaj dobra, szczególnie gdy leczenie rozpoczyna się wcześnie i postępuje zgodnie z protokołem. Główne czynniki prognostyczne obejmują początkowy stopień ciężkości deformacji (mierzony w skalach Piraniego lub Dimeglio), liczbę wymaganych gipsów oraz przestrzeganie zaleceń dotyczących stosowania ortezy odwodzącej stopę.13
Jeśli dziecko ma inne schorzenie wraz ze stopą końsko-szpotawą, rokowanie może zależeć od leczenia tego innego schorzenia.9 Jednakże w większości przypadków, przy odpowiednim leczeniu, pacjenci mogą prowadzić normalne, aktywne życie z minimalnym lub żadnym upośledzeniem funkcji.96
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.
Materiały źródłowe
- #1 Ponseti treated idiopathic clubfoot – outcome predictive factors in the test of time: analysis of 500 feet followed for five to 20 yearshttps://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8582614/
To investigate a set of risk factors on the outcome of Ponseti treated idiopathic clubfeet (ICF). […] There was a significant correlation between the Pirani score at presentation and the number of surgical procedures (chi-squared = 79.32; p 0.001). […] Foot severity and number of cast changes were the strongest predictors for future surgery. […] Estimation of the risk of deformity recurrence after initial correction may help in tailoring a cost-effective personal treatment and follow-up protocol. […] The initial Pirani score positively correlated with operation rate, number of casts, functional score and FAB compliance (p 0.05). […] Number of casts was significantly correlated with rate of surgery, functional score and FAB compliance (p 0.05). […] The results of multivariate logistic regression analysis are shown in Table 4.
- #2 Outcome Measures in Clubfoothttps://www.jfasap.com/abstractArticleContentBrowse/JFASAP/24318/JPJ/fullText
The Ponseti method for the treatment of clubfoot is in widespread use around the globe, and while a variety of measures or tools have been used to evaluate outcomes, few have been validated in different contexts, and none have been standardized or universally accepted. […] Despite extensive literature on clubfoot, there seems to be no standard or universally accepted means by which to evaluate the results of treatment. […] The main purpose of developing these scoring systems has been to grade the severity of the clubfoot, to predict the number of casts, need for tenotomy, and risk of relapse. […] However, their use for evaluating outcomes of treated clubfeet is neither validated nor intended. […] The clinical evaluation of a treated foot, especially in a walking child, might include static measurements of range of motion and alignment, evaluation of gait, presence of any symptoms and/or functional limitations, ability to participate in different activities, ability to wear different shoes, and the patients general satisfaction.
- #3 Can clubfoot scoring systems predict the number of casts and future recurrences in patients undergoing Ponseti method? | Journal of Orthopaedic Surgery and Research | Full Texthttps://josr-online.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13018-021-02261-4
Initial Pirani and Dimeglio scores seem to be able to predict the required number of casts for modifying the deformity (as the short-term outcome which could also help the orthopaedic surgeon to have an estimation about the casting period) and the recurrence of the deformity (as the long-term outcome) of the patients with severe and very severe clubfeet. […] The mean initial Pirani score (P 0.001) and the mean initial Dimeglio score (P 0.003) of the feet with recurrence were significantly more than the non-recurrence feet. […] The ROC curve suggested the Pirani score of 5.75 and the Dimeglio score of 17.5 as the cut-off points of these scores for recurrence prediction. […] In our study, Pirani and Dimeglio scores are markedly related with more number of casts and recurrence in patients with severe and very severe clubfoot.
- #4 Ponseti treated idiopathic clubfoot – outcome predictive factors in the test of time: analysis of 500 feet followed for five to 20 yearshttps://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8582614/
Sex, compliance and age of the child were not associated with the increased risk for surgery, whilst a Pirani score of 4.5 before casting was strongly associated with increased risk surgery (OR = 1.95). […] Children who underwent six to eight cast changes had a 2.9 higher probability of being operated on when compared with those with five casts or less. The probability increased to 11.9 when nine or more casts were needed to achieve correction. […] The prevalence of recurrence and surgery is dependent on the initial severity score, number of casts and possibly a very high rate of tenotomies performed.
- #5 Can clubfoot scoring systems predict the number of casts and future recurrences in patients undergoing Ponseti method? | Journal of Orthopaedic Surgery and Research | Full Texthttps://josr-online.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13018-021-02261-4
According to the ROC curves, an initial Pirani score of 5.75 could predict 91.7% of the recurrences and 67.9% of the non-recurrence cases correctly. […] However, based on the Pirani scoring system, the Pirani score could take any number from 0 to 6 with the smallest possible fraction of half a full point, but not a quarter or third or any other fractions. Therefore, we suggest using 5.5 as the cut-off point for recurrence prediction instead of 5.75, which was mentioned in our results. […] Also, it was shown that an initial Dimeglio score of 17.5 could predict 66.7 % of the recurrences and 61.3% of the non-recurrence cases accurately.
- #6 Clubfoot | Pediatric Orthopaedic Society of North America (POSNA)https://posna.org/physician-education/study-guide/clubfoot
The Ponseti method can result in favorable long term outcome in over 85% […] The success of serial casting and tenotomy is reported to be approximately 95% for isolated clubfeet. The recurrence rate of the deformity is reported between 37-47% after initial correction. […] Good to excellent long term outcomes can be expected with this treatment despite a slight amount of residual deformity. The feet treated with comprehensive surgical release may have good short term outcomes during but result in painful, stiff feet in adulthood.
- #7 Clubfoot (Talipes): Practice Essentials, Anatomy, Pathophysiologyhttps://emedicine.medscape.com/article/1237077-overview
Approximately 50% of clubfeet in newborns can be corrected nonoperatively. Ponseti reported an 89% success rate using his technique (including an Achilles tenotomy); others have reported success rates of 10-35%. […] Most series have reported 75-90% satisfactory results of operative treatment (appearance and function of the foot). The amount of motion in the joints of the foot and ankle correlates with the degree of patient satisfaction. […] Satisfactory results were obtained in 81% of cases, and the range of ankle movement was a major factor in determining the functional result, which again was influenced by the degree of talar dome flattening (suggesting that the primary bone deformity present at birth dictates the eventual result of treatment). […] Recurrence rates of deformity were reported at around 25% (range, 10-50%). Menelaus reported a 38% recurrence rate.
- #8 Clubfoot (Talipes): Practice Essentials, Anatomy, Pathophysiologyhttps://emedicine.medscape.com/article/1237077-overview
The best results were obtained with children older than 3-4 months with a foot large enough to allow the procedure to be performed without compromise (8 cm, as specified by Simons). […] Less-than-satisfactory results may be associated with overcorrection, which occurs in approximately 15% of cases. […] Some studies have suggested that previous surgery seems to have a deleterious effect on the result. […] At the latest follow-up, outcomes with the Ponseti method were good in 72% of cases, fair in 12%, and poor in 16%. For the French functional method, outcomes were good in 67%, fair in 17%, and poor in 16%. […] Jeans et al assessed functional outcomes, at age 10 years, in 175 children (263 feet) initially treated nonoperatively for clubfoot with either the Ponseti or the French PT method and compared outcomes in feet that had undergone only nonoperative treatment with those that required subsequent surgery. They found that clubfeet treated without surgery had better ankle power and isokinetic strength than those that underwent intra-articular surgery for residual deformity or recurrence.
- #9 Clubfoot: Symptoms, Causes & Treatmenthttps://my.clevelandclinic.org/health/diseases/16889-clubfoot
Clubfoot doesn’t go away on its own. Early treatment is essential for a positive outcome. Babies who start treatment early have good results. They can wear regular shoes, walk, run and play without pain. They can even play sports. […] If only one foot was affected, you may notice that: The affected foot is a smaller size and less mobile than the unaffected foot. The calf muscles in the leg with the clubfoot may be smaller. Your child may get tired or complain about sore legs sooner than children without clubfoot. The affected leg may be slightly shorter. But this usually doesn’t cause major problems. […] If your child has another condition along with clubfoot, the outlook may depend on treatment for the other condition. […] Clubfoot can come back. It’s more likely to happen if the treatment schedule wasn’t followed correctly. If the foot returns to the clubfoot position, see your child’s healthcare provider. They can advise you on the next steps. You may need to repeat some stages of the treatment plan.
- #10 Outcome Measures in Clubfoothttps://www.jfasap.com/abstractArticleContentBrowse/JFASAP/24318/JPJ/fullText
The Oxford Ankle Foot Questionnaire for Children (OxAFQ-C) is the only validated patient/proxy reported outcome measure for pediatric foot and ankle pathology, although it is not specifically designed for clubfoot. […] Patient-reported Outcomes Measurement Information System (PROMIS) was developed by the National Institute of Health (NIH) as a standardized PROM to use in all aspects of healthcare. […] The Laaveg-Ponseti score has yet to be validated. […] The clubfoot DSI consists of 10 items to assess overall satisfaction, appearance, pain, and physical limitations. […] The International Clubfoot Study Group (ICFSG) classification system includes a comprehensive list of items. […] Though the Ponseti method has been established as the standard of care for the treatment of clubfoot with excellent short- and long-term results, there remains no well-accepted tool or outcome measure which can evaluate the success of treatment and compare studies in the literature.
- #11 Outcome Measures in Clubfoothttps://www.jfasap.com/abstractArticleContentBrowse/JFASAP/24318/JPJ/fullText
It is also critical that a tool or outcome measure be translated into local languages and be validated within the context where it will be administered. […] A foot that is considered normal by the patient, parents, and the community at large in an affluent city in an economically developed environment may not be the same in a rural area in an economically underdeveloped region. […] Therefore, it would seem that a composite measure would be desirable, one that defines restoration of structure and also determines how the patient functions in life, perhaps as separate modules.