Rak skóry nieczerniakowy
Epidemiologia
Rak skóry nieczerniakowy (NMSC) jest najczęstszym nowotworem złośliwym u osób o jasnej karnacji, stanowiąc około 90% wszystkich złośliwych guzów skóry. Dominują wśród nich rak podstawnokomórkowy (BCC) – 70% przypadków oraz rak kolczystokomórkowy (SCC) – 25%. Globalna zachorowalność na NMSC rośnie, z 6,64 mln nowych przypadków w 2021 roku i standaryzowanym współczynnikiem zachorowalności (ASIR) 77,66/100 000 osób, a roczna zmiana procentowa (EAPC) wynosi 1,78%. Szczególnie wysoka jest zachorowalność w Australii (>1000/100 000), USA (około 5,4 mln przypadków rocznie) oraz Europie, gdzie obserwuje się wzrost o 38% w ostatnich dekadach. Czynniki ryzyka to przede wszystkim ekspozycja na promieniowanie UV (odpowiedzialna za 90% przypadków), starzenie się populacji, płeć męska, immunosupresja, jasna karnacja oraz historia oparzeń słonecznych. Epidemiologia wykazuje wyraźną korelację z wiekiem, z medianą diagnozy BCC na poziomie 67 lat, oraz różnice płciowe – mężczyźni są dwukrotnie częściej dotknięci BCC niż kobiety.
Epidemiologia raka skóry nieczerniakowego
Rak skóry nieczerniakowy (NMSC – Non-Melanoma Skin Cancer) stanowi najczęstszy rodzaj nowotworu złośliwego wśród ludzi o jasnej karnacji skóry. Nowotwory te charakteryzują się stale rosnącą zapadalnością na całym świecie, stanowiąc około 90% wszystkich złośliwych guzów skóry.1 Rak podstawnokomórkowy (BCC) i rak kolczystokomórkowy (SCC) stanowią większość przypadków NMSC, odpowiednio około 70% i 25% wszystkich przypadków.12
Globalna zachorowalność
Według najnowszych danych, szacunkowo 3,6 miliona przypadków BCC i 1,8 miliona przypadków SCC jest diagnozowanych rocznie w Stanach Zjednoczonych.3 W ciągu ostatniej dekady w Europie roczna zachorowalność na BCC wzrosła o około 5%, a badania dotyczące SCC wykazują, że zachorowalność rośnie i ma tendencję do zbliżania się do wartości charakterystycznych dla BCC.4 Globalna liczba nowych przypadków NMSC w 2021 roku wyniosła 6,64 miliona, ze standaryzowanym względem wieku współczynnikiem zachorowalności (ASIR) wynoszącym 77,66 na 100 000 osób.5
W skali światowej, w latach 1990-2021, standaryzowany względem wieku współczynnik zachorowalności (ASIR) dla NMSC wzrósł znacząco, z szacowaną roczną zmianą procentową (EAPC) wynoszącą 1,78%.6 Szczególnie dla BCC i SCC obserwuje się znaczący wzrost z EAPC wynoszącymi odpowiednio 2,01 i 2,06.7 Między 2007 a 2017 rokiem zachorowalność na NMSC wzrosła o 33%, osiągając 7,7 miliona przypadków na całym świecie.8
Regionalne różnice w zachorowalności
Zachorowalność na NMSC wykazuje znaczne różnice regionalne na całym świecie:9
- Australia i Nowa Zelandia mają najwyższe wskaźniki zachorowalności na NMSC na świecie, z ponad 1000 przypadków na 100 000 osób rocznie w Australii10
- W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie zachorowalność jest również wysoka, z około 5,4 miliona przypadków NMSC rocznie w samych Stanach Zjednoczonych11
- W Europie NMSC także należy do najczęściej diagnozowanych nowotworów, z rocznym wzrostem o 38% w ostatnich dekadach według Europejskiej Akademii Dermatologii i Wenerologii (EADV)12
- W Azji zachorowalność na NMSC jest ogólnie niższa niż w krajach zachodnich, choć wzrasta w niektórych regionach13
- W Afryce zachorowalność jest niższa niż w regionach z przeważającą populacją o jaśniejszej skórze14
W Wielkiej Brytanii występuje około 156 000 nowych przypadków NMSC rocznie, co stanowi prawie 430 przypadków dziennie (2016-2018).15 W ostatnich latach zaobserwowano wzrost zachorowalności o ponad 2,5-krotnie (169%) w porównaniu do początku lat 90.16
Trend wzrostowy i prognozy
Badania wykazują stały wzrost zachorowalności na NMSC w ciągu ostatnich dekad. Według danych z Mayo Clinic, w porównaniu z latami 1976-1984, w okresie 2000-2010 liczba diagnoz SCC wzrosła o 263%, a BCC o 145%.17 Przewiduje się, że liczba nowych przypadków, zgonów i lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY) przypisanych NMSC wzrośnie co najmniej 1,5-krotnie od 2020 do 2044 roku.18
W Wielkiej Brytanii prognozuje się, że do 2038-2040 roku liczba nowych przypadków NMSC wzrośnie o 14%, osiągając ponad 262 000 przypadków rocznie.1920 Model ARIMA przewiduje znaczący wzrost ASIR do 2030 roku, napędzany głównie starzeniem się populacji w regionach o wysokim i średnim dochodzie.21
Czynniki ryzyka i związek ze statusem społeczno-ekonomicznym
Głównymi czynnikami ryzyka rozwoju NMSC są:2223
- Długotrwała ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV) pochodzące ze słońca lub solariów
- Starzejąca się populacja
- Płeć męska
- Immunosupresja
- Jasna karnacja skóry
- Historia oparzeń słonecznych
- Genetyczne uwarunkowania
Ekspozycja na promieniowanie UV jest uznawana za najważniejszy czynnik ryzyka, odpowiedzialny za około 90% wszystkich przypadków NMSC.2425 Promieniowanie UV powoduje uszkodzenia DNA, zaburzenia szlaków naprawczych, indukcję stresu oksydacyjnego, aktywację procesu zapalnego i supresję odporności przeciwnowotworowej.26
Badania wykazują zróżnicowany wpływ ekspozycji na UV na różne typy NMSC:27
- BCC jest najsilniej związany z przerywaną ekspozycją na promieniowanie UV, oparzeniami słonecznymi i nadmierną ekspozycją w dzieciństwie lub okresie nastoletnim
- SCC jest najsilniej związany z całkowitą ekspozycją na słońce w ciągu życia, obejmującą zarówno ekspozycję rekreacyjną, jak i związaną z pracą
Istotnym czynnikiem jest również status społeczno-ekonomiczny. Liczne badania wskazują, że osoby o niższym statusie społeczno-ekonomicznym są bardziej narażone na rozwój NMSC.28 Jednakże dane z Anglii pokazują odwrotną zależność – standaryzowane względem wieku wskaźniki zachorowalności na NMSC są o 40-42% niższe w najbardziej niekorzystnej kwintylowej grupie społecznej w porównaniu z najmniej niekorzystną grupą.29
Wpływ wieku i płci
Zachorowalność na NMSC wykazuje silną korelację z wiekiem, przy czym najwyższe wskaźniki występują u osób starszych. W Wielkiej Brytanii w latach 2016-2018 prawie połowa nowych przypadków (48%) dotyczyła osób w wieku 75 lat i starszych.30 Typowa mediana wieku w momencie diagnozy BCC wynosi 67 lat, a średni wiek to 64 lata.31
Różnice między płciami są również widoczne w epidemiologii NMSC:32
- Historycznie mężczyźni są dwa razy częściej dotknięci BCC niż kobiety, z obecnym stosunkiem mężczyzn do kobiet wynoszącym około 2,1:1
- W przypadku SCC w Polsce zaobserwowano szybszy wzrost zachorowalności u kobiet (AAPC 6,8%) niż u mężczyzn (AAPC 3,3%)33
- W Wielkiej Brytanii 43% przypadków NMSC dotyczy kobiet, a 57% mężczyzn34
Obciążenie chorobowe i umieralność
Choć NMSC ma stosunkowo niski wskaźnik umieralności w porównaniu z innymi nowotworami, jego wysoka zachorowalność powoduje znaczące obciążenie społeczne i ekonomiczne. Globalnie NMSC powoduje około 5400 zgonów miesięcznie, z czego większość przypisuje się SCC.35 W Stanach Zjednoczonych rocznie odnotowuje się około 15 000 zgonów z powodu SCC.36
Wskaźniki przeżycia są stosunkowo wysokie dla większości przypadków NMSC, ale spadają do 10-20% w przypadku przerzutowego SCC, który odpowiada za 75% zgonów spowodowanych przez NMSC.37 Roczny koszt leczenia NMSC w Stanach Zjednoczonych szacuje się na 4,8 miliarda dolarów.38
Związek z innymi nowotworami
Badania wykazały, że osoby z rozpoznaniem NMSC mają zwiększone ryzyko rozwoju innych nowotworów:39
- Pacjenci z NMSC mają o około 20-60% wyższe ryzyko diagnozy innych pierwotnych nowotworów złośliwych
- Szczególnie wysokie (ponad 3-krotnie) jest ryzyko czerniaka po SCC i BCC, nawet po uwzględnieniu czynników związanych z ekspozycją na słońce i rodzinną historią raka skóry40
- U mężczyzn zachorowalność na raka prostaty jest wyższa po BCC w porównaniu do grupy kontrolnej41
- Osoby, które miały NMSC przed 25 rokiem życia, mają 53 razy wyższe ryzyko zachorowania na raka kości, 26 razy wyższe ryzyko zachorowania na nowotwory krwi, 20 razy wyższe ryzyko zachorowania na raka mózgu i 14 razy wyższe ryzyko zachorowania na jakikolwiek nowotwór z wyłączeniem nowotworów skóry42
Nadzór i wykrywanie
Ze względu na wysoką zachorowalność i rosnący trend, NMSC stał się istotnym problemem zdrowia publicznego wymagającym skutecznych strategii nadzoru i wczesnego wykrywania.43 Jednakże dokładne gromadzenie danych epidemiologicznych dotyczących NMSC stanowi wyzwanie, ponieważ:4445
- Większość europejskich rejestrów nowotworów nie rejestruje indywidualnych typów NMSC
- NMSC jest często leczony ambulatoryjnie przez dermatologów i nie wymaga hospitalizacji
- W wielu krajach, w tym w Kanadzie i Nowej Zelandii, dane dotyczące NMSC są szacunkowe ze względu na trudności w kompletnej rejestracji4647
Amerykańska Akademia Dermatologii zaleca coroczne badania przesiewowe u pacjentów z rozpoznaniem SCC lub BCC ze względu na zwiększone ryzyko rozwoju dodatkowych NMSC oraz czerniaka.48 Według badań Wehnera i wsp., pacjenci z historią 2 lub więcej NMSC mają 82,0% ryzyko wystąpienia dodatkowego NMSC w ciągu 5 lat i 91,2% ryzyko w ciągu 10 lat.49
Implikacje dla zdrowia publicznego
Rosnące obciążenie NMSC wymaga skutecznych strategii zdrowia publicznego w zakresie profilaktyki i wczesnego wykrywania.50 Prognozy wskazują, że obciążenie chorobowe związane z NMSC będzie nadal wzrastać lub pozostanie na stosunkowo stabilnym, wysokim poziomie w przyszłości.51
Skuteczne działania profilaktyczne powinny obejmować:52
- Kampanie edukacyjne dotyczące ochrony przed słońcem i wczesnego wykrywania podejrzanych zmian skórnych
- Promocję stosowania kremów z filtrem UV i odpowiedniej odzieży ochronnej
- Regularne badania skóry, szczególnie u osób z grupy wysokiego ryzyka
- Działania rządowe i pozarządowe w zakresie zdrowia publicznego i edukacji
Warto zauważyć, że badania przesiewowe całej populacji nie są jeszcze udowodnioną metodą zdrowia publicznego i nie są zalecane przez towarzystwa onkologiczne w Australii i Nowej Zelandii.53
Wyzwania ekonomiczne i społeczne
NMSC stanowi znaczące obciążenie ekonomiczne dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie. Roczny koszt leczenia nowotworów skóry w Stanach Zjednoczonych szacuje się na 8,1 miliarda dolarów, z czego około 4,8 miliarda dolarów przypada na NMSC.54 Wielkość rynku leczenia raka skóry została wyceniona na 7,2 miliarda dolarów w 2021 roku i szacuje się, że do 2031 roku podwoi się do około 14,5 miliarda dolarów.55
Wyzwania społeczne związane z NMSC obejmują:56
- Obciążenie systemów opieki zdrowotnej rosnącą liczbą przypadków
- Potrzebę rozwoju zaawansowanych metod leczenia
- Dysproporcje w dostępie do opieki zdrowotnej między różnymi grupami społeczno-ekonomicznymi
- Niewystarczającą świadomość społeczną na temat ryzyka i profilaktyki NMSC
Podsumowanie trendów epidemiologicznych
Obserwowane trendy epidemiologiczne w zakresie NMSC można podsumować następująco:
- NMSC jest najczęstszym nowotworem u ludzi o jasnej karnacji, z BCC stanowiącym większość przypadków57
- Zachorowalność na NMSC stale rośnie na całym świecie, z szacowanym rocznym wzrostem o około 3% dla BCC58
- Wzrost zachorowalności jest napędzany przez zwiększoną ekspozycję na promieniowanie UV, starzenie się populacji, zmiany stylu życia i ulepszenie metod diagnostycznych59
- Wskaźniki zachorowalności różnią się znacznie w zależności od regionu geograficznego, z najwyższymi wartościami w Australii i innych obszarach o wysokim poziomie promieniowania UV60
- Mężczyźni są ogólnie bardziej narażeni na NMSC niż kobiety, choć różnice te zmniejszają się wraz ze zmianami stylu życia61
- Prognozy wskazują na dalszy wzrost zachorowalności na NMSC w nadchodzących dekadach62
Podsumowując, rak skóry nieczerniakowy stanowi istotne wyzwanie dla zdrowia publicznego wymagające skoordynowanych działań w zakresie profilaktyki, wczesnego wykrywania i leczenia. Dokładne monitorowanie trendów epidemiologicznych jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii kontroli tego rosnącego problemu zdrowotnego.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.