Przewlekła choroba trofoblastyczna i choriokarcynoma
Diagnostyka i diagnoza
Przewlekła choroba trofoblastyczna (PTD) oraz choriokarcinoma stanowią rzadkie, ale istotne nowotwory związane z ciążą, należące do gestacyjnej choroby trofoblastycznej (GTD). Diagnostyka opiera się na oznaczeniu poziomu hCG w surowicy i moczu, gdzie utrzymujący się plateau (±10%) w czterech pomiarach przez co najmniej 3 tygodnie, wzrost hCG (>10%) w trzech kolejnych tygodniowych pomiarach lub podwyższony poziom przez 6 miesięcy wskazują na rozwój PTD. Badania obrazowe, takie jak USG, RTG klatki piersiowej, TK, MR oraz PET, służą do oceny lokalizacji i rozległości zmian oraz wykrywania przerzutów, z płucami jako najczęstszym miejscem przerzutów. Diagnostyka histopatologiczna, choć istotna, wymaga ostrożności ze względu na ryzyko krwawienia, a nowoczesne metody molekularne i genotypowanie DNA wspomagają różnicowanie i klasyfikację zmian.
- <a href="#przewlekla-choroba-trofoblastyczna-i-choriokarcynoma-diagnostyka”>Przewlekła choroba trofoblastyczna i choriokarcynoma – diagnostyka
- Ocena zaawansowania i stratyfikacja ryzyka
- Diagnostyka różnicowa
- Różnicowanie z innymi przyczynami podwyższenia hCG
- Różnicowanie z innymi nowotworami
- Metody różnicowania
- Monitorowanie odpowiedzi na leczenie
- Wskazania do rozpoczęcia leczenia
- Podsumowanie
choriokarcynoma-diagnostyka”>Przewlekła choroba trofoblastyczna i choriokarcynoma – diagnostyka
Przewlekła choroba trofoblastyczna (PTD) i choriokarcynoma to rzadkie, związane z ciążą nowotwory należące do grupy chorób określanych jako gestacyjna choroba trofoblastyczna (GTD). Diagnostyka tych schorzeń opiera się na kompleksowym podejściu obejmującym badania laboratoryjne, obrazowe oraz w niektórych przypadkach ocenę histopatologiczną. Wczesne rozpoznanie ma kluczowe znaczenie, ponieważ schorzenia te, mimo swojej agresywności, charakteryzują się wysoką wyleczalnością przy odpowiednim postępowaniu12.
Diagnostyka laboratoryjna
Kluczowym elementem diagnostyki laboratoryjnej jest oznaczenie poziomu ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (hCG) w surowicy krwi i moczu. Badanie to służy kilku celom12:
- Wstępnemu rozpoznaniu choroby trofoblastycznej
- Monitorowaniu skuteczności leczenia
- Wykrywaniu ewentualnych nawrotów choroby
W przypadku przewlekłej choroby trofoblastycznej i choriokarcynoma poziom hCG jest zwykle znacznie podwyższony. W przypadku choriokarcynoma poziomy te mogą być wyższe niż w przypadku kompletnego zaśniadu groniastego1. Istotny jest nie tylko pojedynczy pomiar, ale seria pomiarów, ponieważ utrzymujący się podwyższony poziom hCG lub jego wzrost po leczeniu ciąży zaśniadowej wskazuje na rozwój przewlekłej choroby trofoblastycznej23.
Rozpoznanie przetrwałej choroby trofoblastycznej (GTN) stawia się na podstawie następujących kryteriów12:
- Utrzymywanie się plateau poziomu hCG (±10%) w czterech pomiarach przez okres co najmniej 3 tygodni (np. w dniach 1, 7, 14, 21)
- Wzrost poziomu hCG (>10%) w trzech kolejnych tygodniowych pomiarach przez okres co najmniej 2 tygodni
- Utrzymywanie się podwyższonego poziomu hCG przez 6 miesięcy lub dłużej
- Histologiczne rozpoznanie choriokarcynoma
Oprócz oznaczenia hCG, zaleca się także wykonanie podstawowych badań laboratoryjnych, takich jak morfologia krwi (do wykrycia ewentualnej anemii związanej z krwawieniem), badanie enzymów wątrobowych (mogą być podwyższone w przypadku przerzutów do wątroby) oraz badanie funkcji tarczycy (GTD może powodować nadczynność tarczycy)12.
Diagnostyka obrazowa
Badania obrazowe odgrywają kluczową rolę w diagnostyce przewlekłej choroby trofoblastycznej i choriokarcynoma. Do najważniejszych należą11″>23:
Ultrasonografia przezpochwowa
Jest podstawowym badaniem obrazowym, które może wykazać12:
- Obecność nieprawidłowej tkanki trofoblastycznej w macicy
- Naciekanie mięśniówki macicy
- Unaczynienie guza (przy zastosowaniu badania dopplerowskiego)
Badanie ultrasonograficzne jest szczególnie przydatne do wstępnej diagnostyki, ale może nie wykryć małych zmian lub przerzutów1.
RTG klatki piersiowej
Zdjęcie RTG klatki piersiowej jest zalecane, ponieważ płuca są najczęstszym miejscem przerzutów w przypadku przewlekłej choroby trofoblastycznej i choriokarcynoma. Na zdjęciu mogą być widoczne charakterystyczne zmiany opisywane jako przerzuty typu „kul armatnich” (cannonball metastases)12.
Tomografia komputerowa (TK)
Badanie TK jest zalecane w przypadku12:
- Podejrzenia przerzutów do płuc wykrytych w badaniu RTG
- Rozpoznania choriokarcynoma
- Przetrwałej choroby trofoblastycznej
- Oceny rozległości choroby i planowania leczenia
- Monitorowania odpowiedzi na leczenie
Rezonans magnetyczny (MR)
Badanie MR jest szczególnie przydatne do oceny12:
- Głębokości naciekania mięśniówki macicy
- Przerzutów do mózgu
- Przerzutów do wątroby
- Przerzutów do miednicy mniejszej
MR jest bardziej czuły niż TK w wykrywaniu małych zmian, zwłaszcza w ośrodkowym układzie nerwowym1.
Pozytonowa tomografia emisyjna (PET)
Badanie PET może być wykorzystywane w niektórych przypadkach do1:
- Wykrywania przerzutów poza macicą
- Oceny nawrotu choroby po leczeniu
Diagnostyka histopatologiczna
Diagnoza histopatologiczna ma istotne znaczenie, szczególnie w przypadku choriokarcynoma. Jednak w przypadku podejrzenia choroby złośliwej GTD, biopsja może być przeciwwskazana ze względu na ryzyko poważnego krwawienia, ponieważ te nowotwory są zwykle bardzo dobrze unaczynione1.
Rozpoznanie histopatologiczne może zostać postawione na podstawie123:
- Materiału z wyłyżeczkowania jamy macicy (DC)
- Materiału z operacji chirurgicznej
- Biopsji zmian przerzutowych
Choriokarcynoma charakteryzuje się brakiem kosmków, obecnością dwóch typów komórek trofoblastycznych (cytotrofoblast i syncytiotrofoblast), martwicą i krwawieniami12. W diagnostyce histopatologicznej coraz częściej wykorzystuje się także techniki molekularne, takie jak badanie ekspresji Ki-67 czy telomerazy, które mogą pomóc w różnicowaniu zmian łagodnych od złośliwych1.
Genotypowanie DNA stało się złotym standardem w diagnostyce i klasyfikacji zaśniadów groniastych, charakteryzując się doskonałą czułością i swoistością diagnostyczną. Może ono odgrywać kluczową rolę również w diagnostyce guzów trofoblastycznych i ich ocenie ryzyka dla postępowania klinicznego1.
Ocena zaawansowania i stratyfikacja ryzyka
Po postawieniu diagnozy przewlekłej choroby trofoblastycznej lub choriokarcynoma, konieczne jest określenie stopnia zaawansowania choroby i czynników ryzyka, co ma kluczowe znaczenie dla wyboru optymalnego leczenia12.
System oceny zaawansowania FIGO
Międzynarodowa Federacja Ginekologii i Położnictwa (FIGO) opracowała system oceny zaawansowania gestacyjnej choroby trofoblastycznej, który obejmuje123:
- Stopień I – choroba ograniczona do macicy
- Stopień II – choroba ograniczona do narządów płciowych (przerzuty do pochwy, jajowodów, jajników)
- Stopień III – przerzuty do płuc, z zajęciem lub bez zajęcia narządów płciowych
- Stopień IV – przerzuty odległe (do wątroby, mózgu, nerek, przewodu pokarmowego, śledziony)
Prognostyczny system punktowy WHO
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opracowała system punktowy, który pozwala ocenić ryzyko niepowodzenia leczenia i na tej podstawie zaklasyfikować pacjentów do grupy niskiego lub wysokiego ryzyka123.
Czynniki uwzględniane w systemie punktowym WHO obejmują123:
- Wiek pacjentki
- Rodzaj poprzedniej ciąży
- Czas, jaki upłynął od poprzedniej ciąży
- Poziom hCG przed leczeniem
- Największy wymiar guza
- Lokalizację przerzutów
- Liczbę przerzutów
- Wcześniejszą nieskuteczną chemioterapię
Na podstawie uzyskanej sumy punktów, pacjentki klasyfikuje się do jednej z dwóch grup12:
- Grupa niskiego ryzyka – suma punktów <7
- Grupa wysokiego ryzyka – suma punktów ≥7
Klasyfikacja ta ma kluczowe znaczenie dla wyboru optymalnego schematu leczenia – pacjentki z grupy niskiego ryzyka zwykle otrzymują chemioterapię jednolekową, natomiast pacjentki z grupy wysokiego ryzyka wymagają chemioterapii wielolekowej12.
Diagnostyka różnicowa
W diagnostyce różnicowej przewlekłej choroby trofoblastycznej i choriokarcynoma należy uwzględnić inne stany kliniczne, które mogą dawać podobne objawy lub wyniki badań1.
Różnicowanie z innymi przyczynami podwyższenia hCG
Podwyższony poziom hCG może występować w12:
- Prawidłowej ciąży
- Ciąży pozamacicznej
- Poronieniu samoistnym
- Innych nowotworach wytwarzających hCG (tzw. ektopowa produkcja hCG)
Różnicowanie z innymi nowotworami
Choriokarcynoma należy różnicować z12:
- Niezróżnicowanym rakiem
- Mięsakiem
- Niegestacyjnym choriokarcynoma (wywodzącym się z komórek germinalnych, a nie z trofoblastu ciążowego)
Różnicowanie między gestacyjnym a niegestacyjnym choriokarcynoma ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ te dwa typy nowotworów mają różną biologię i rokowanie – niegestacyjne choriokarcynoma ma gorsze rokowanie12.
Metody różnicowania
Do różnicowania wykorzystuje się12:
- Badania genetyczne – mogą pomóc w różnicowaniu choriokarcynoma gestacyjnego od niegestacyjnego
- Badania histopatologiczne z wykorzystaniem immunohistochemii
- Odpowiedź na leczenie – choriokarcynoma gestacyjne zwykle dobrze odpowiada na chemioterapię, podczas gdy niegestacyjne może być bardziej oporne
Monitorowanie odpowiedzi na leczenie
Monitorowanie odpowiedzi na leczenie jest kluczowym elementem postępowania w przewlekłej chorobie trofoblastycznej i choriokarcynoma12.
Monitorowanie poziomu hCG
Poziom hCG jest najważniejszym markerem używanym do monitorowania odpowiedzi na leczenie123:
- Spadek poziomu hCG wskazuje na skuteczność leczenia
- Plateau lub wzrost poziomu hCG podczas leczenia może świadczyć o oporności na zastosowane leczenie
- Po uzyskaniu remisji (normalizacji poziomu hCG) kontynuuje się monitorowanie w celu wykrycia ewentualnego nawrotu
Zalecany schemat monitorowania poziomu hCG po osiągnięciu remisji obejmuje12:
- Co 2 tygodnie przez pierwsze 3 miesiące po remisji
- Następnie co miesiąc przez co najmniej 12 miesięcy (24 miesiące dla pacjentek z chorobą w IV stopniu zaawansowania)
Badania obrazowe w monitorowaniu odpowiedzi
W przypadku choroby z przerzutami, oprócz monitorowania poziomu hCG, wykonuje się również badania obrazowe w celu oceny odpowiedzi zmian nowotworowych na leczenie1.
Częstość wykonywania badań obrazowych zależy od lokalizacji przerzutów, stosowanego leczenia i odpowiedzi na to leczenie1.
Kryteria remisji i nawrotu
Remisję definiuje się jako normalizację poziomu hCG (powrót do wartości prawidłowych)12.
Nawrót choroby rozpoznaje się na podstawie12:
- Ponownego wzrostu poziomu hCG po wcześniejszej normalizacji
- Pojawienia się nowych zmian w badaniach obrazowych
Ryzyko nawrotu u pacjentek z przewlekłą chorobą trofoblastyczną wynosi 3-9%, a średni czas do nawrotu to około 6 miesięcy, niezależnie od początkowego stopnia zaawansowania choroby1.
Wskazania do rozpoczęcia leczenia
Wskazania do rozpoczęcia leczenia przewlekłej choroby trofoblastycznej obejmują123:
- Wzrost poziomu hCG przez 2 tygodnie (w 3 pomiarach)
- Utrzymywanie się plateau poziomu hCG (±10%) przez 3 lub więcej kolejnych tygodniowych pomiarów
- Pojawienie się przerzutów
- Histologiczne potwierdzenie choriokarcynoma, guza miejsca łożyskowego lub zaśniadu inwazyjnego
- Utrzymywanie się wykrywalnego poziomu hCG przez 6 miesięcy po usunięciu zaśniadu
Na podstawie tych kryteriów rozpoczyna się leczenie u około 15-20% pacjentek po usunięciu kompletnego zaśniadu groniastego i u mniej niż 5% pacjentek po usunięciu częściowego zaśniadu groniastego1.
Podsumowanie
Diagnostyka przewlekłej choroby trofoblastycznej i choriokarcynoma wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego badania laboratoryjne (szczególnie seryjne oznaczenia poziomu hCG), badania obrazowe oraz w wybranych przypadkach ocenę histopatologiczną. Kluczowe znaczenie ma również ocena zaawansowania choroby i stratyfikacja ryzyka według systemów FIGO i WHO, które determinują wybór optymalnego leczenia12.
Dzięki nowoczesnym metodom diagnostycznym i skutecznemu leczeniu, rokowanie w przewlekłej chorobie trofoblastycznej i choriokarcynoma jest bardzo dobre – odsetek wyleczeń sięga 98-100%, nawet w przypadkach z przerzutami odległymi12.
Identyfikacja kobiet z GTD ma ogromne znaczenie, ponieważ jest to schorzenie wysoce uleczalne, a wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie zwiększają szanse na pełne wyleczenie i zachowanie możliwości posiadania dzieci w przyszłości12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.