Paraganglioma
Diagnostyka i diagnoza
Paraganglioma to rzadki neuroendokrynny nowotwór wywodzący się z komórek paragangliów, zlokalizowanych poza nadnerczami, głównie w okolicach szyi, głowy, klatki piersiowej i jamy brzusznej. Około 20% przypadków ma charakter złośliwy. Diagnostyka opiera się na badaniach biochemicznych, w tym oznaczeniu metoksykatecholamin w osoczu (frakcjonowane metanefryny i normetanefryny) o czułości >96% i specyficzności ~89%, oraz 24-godzinnym badaniu moczu (czułość 86%, specyficzność >69%). Dodatkowo stosuje się oznaczenie chromograniny A i 3-metoksytyraminy w osoczu. Pobranie krwi do oznaczeń powinno odbywać się po 30 minutach leżenia, aby uniknąć fałszywych wyników. W przypadku podejrzenia paraganglioma z nadciśnieniem, badania biochemiczne należy wykonać przed biopsją lub badaniami obrazowymi, aby zapobiec przełomowi katecholaminowemu. Lokalizację i ocenę guza wykonuje się za pomocą TK (czułość 93-100%, specyficzność ~70%) i MRI, z charakterystycznym hiperintensywnym sygnałem w sekwencji T2 u 75% pacjentów. Obrazowanie funkcjonalne (scyntygrafia 123I-MIBG, PET/CT z 68Ga-DOTA, 18F-DOPA, 18F-FDG) jest wskazane u pacjentów z wysokim ryzykiem przerzutów lub chorobą wieloogniskową.
Definicja Paraganglioma
Paraganglioma to rzadki nowotwór neuroendokrynny wywodzący się z komórek paragangliów, które mają pochodzenie z grzebienia nerwowego. Paraganglia znajdują się poza nadnerczami, wzdłuż głównych naczyń krwionośnych i dróg nerwowych, zwłaszcza w okolicy szyi, głowy, klatki piersiowej i jamy brzusznej12. Paraganglioma może być łagodna (nienowotworowa) lub złośliwa (nowotworowa), przy czym około 20% przypadków ma charakter złośliwy3. Paraganglioma może wydzielać hormony (katecholaminy) takie jak adrenalina i noradrenalina, co prowadzi do objawów klinicznych, lub może być nieczynna hormonalnie45.
Diagnostyka Paraganglioma
Diagnostyka paraganglioma jest wieloetapowa i obejmuje badania biochemiczne, obrazowe oraz genetyczne. Ze względu na rzadkość występowania i zróżnicowaną prezentację kliniczną, paraganglioma może stanowić wyzwanie diagnostyczne dla personelu medycznego67.
Badania biochemiczne
Badania biochemiczne stanowią podstawę diagnostyki paraganglioma, szczególnie w przypadku guzów wydzielających katecholaminy. Najczęściej stosowane testy obejmują:
- Oznaczenie metoksykatecholamin w osoczu (frakcjonowane metanefryny i normetanefryny) – uważane za test o najwyższej czułości (ponad 96%) i specyficzności (około 89%) dla paraganglioma89
- 24-godzinne badanie moczu na obecność metoksykatecholamin – czułość około 86% i specyficzność powyżej 69%10
- Oznaczenie chromograniny A w surowicy – może być markerem dla guzów biochemicznie niemych (bez podwyższenia poziomu metanefryn i normetanefryn)11
- Oznaczenie 3-metoksytyraminy w osoczu – przydatne w diagnostyce paraganglioma wydzielających głównie dopaminę i/lub o wysokim ryzyku przerzutów12
Dla uzyskania wiarygodnych wyników, krew do oznaczenia metoksykatecholamin w osoczu powinna być pobrana przez cewnik założony 30 minut przed pobraniem, a pacjent powinien pozostawać w pozycji leżącej przez cały ten czas13. Wzrost stężenia metoksykatecholamin 3-4 razy powyżej górnej granicy normy rzadko jest wynikiem fałszywie dodatnim14.
W przypadku podejrzenia paraganglioma z objawami nadciśnienia, zaleca się wykonanie badań biochemicznych przed jakimikolwiek badaniami obrazowymi czy biopsją, ponieważ manipulacja guzem może wywołać przełom katecholaminowy i ciężkie nadciśnienie1516.
Badania obrazowe
Po potwierdzeniu diagnozy biochemicznej lub przy wysokim klinicznym podejrzeniu paraganglioma, przeprowadza się badania obrazowe w celu lokalizacji guza, określenia jego wielkości oraz wykrycia ewentualnych przerzutów17. Podstawowe badania obrazowe w diagnostyce paraganglioma obejmują:
- Tomografia komputerowa (TK) – badanie pierwszego wyboru z czułością 93-100% i specyficznością około 70%, szczególnie przydatne do oceny inwazji kostnej1819
- Rezonans magnetyczny (MRI) – zapewnia doskonałą wizualizację tkanek miękkich, definiuje zajęcie podstawy czaszki, zajęcie wewnątrzczaszkowe i opony twardej, szczególnie przydatny przy użyciu wzmocnienia gadolinem20. Charakterystyczną cechą jest hiperintensywny sygnał w sekwencji T2 w porównaniu z wątrobą, obecny w co najmniej 75% przypadków paraganglioma21
Obrazowanie funkcjonalne jest zalecane do oceny charakterystyki choroby i wykrywania przerzutów, szczególnie u pacjentów z wysokim ryzykiem przerzutów i chorób wieloogniskowych (np. większy rozmiar guza ≥5,0 cm, położenie pozanadnerczowe, obustronne lub dziedziczne)22:
- Scyntygrafia z 123I-metajodobenzylguanidyną (MIBG) – czułość 77-90% i specyficzność 95-100%23
- PET/CT z 68Ga-DOTA-analogami receptora somatostatynowego (SSA) – wysoka czułość (95%) i specyficzność24
- PET/CT z 18F-dihydroksyfenyloalaniną (18F-DOPA) – czułość około 80%25
- PET/CT z 18F-fluorodeoksyglukozą (18F-FDG) – zalecany dla agresywnych przerzutowych paraganglioma, zmian większych niż 8 cm i tych z mutacją SDHB26
Wybór metody obrazowania funkcjonalnego zależy od genotypu, lokalizacji, dostępności radiofarmaceutyków i sytuacji klinicznej27. U pacjentów z paraganglioma głowy i szyi (HNPGL) lub z wysokim ryzykiem rozwoju HNPGL, obrazowanie funkcjonalne ma wysoką czułość i powinno być stosowane w połączeniu z MRI, przy czym ten ostatni jest wymagany do planowania chirurgicznego i leczniczego28.
Diagnostyka histopatologiczna
Chirurgiczna biopsja wykonana podczas resekcji jest złotym standardem potwierdzenia rozpoznania paraganglioma. Jednak nie pozwala ona rozróżnić między pheochromocytoma a paraganglioma2930. Biopsja (nacięcie lub aspiracja cienkoigłowa) jest przeciwwskazana w przypadku podejrzenia paraganglioma, dopóki badania biochemiczne nie wykluczą nadmiernego wydzielania katecholamin, ze względu na ryzyko przełomu katecholaminowego i ciężkiego nadciśnienia3132.
W badaniu histopatologicznym paraganglioma charakteryzuje się obecnością:
- Cienkiej torebki z komórkami wielokątnymi lub okrągłymi nabłonkowatymi ułożonymi w zwarte gniazda komórkowe lub wzory beleczkowe znane jako Zellballen33
- W badaniu immunohistochemicznym komórki główne zwykle wykazują pozytywny wynik dla markerów neuroendokrynnych, takich jak synaptofizyna, chromogranina i NSE, a komórki podtrzymujące są S-100 pozytywne34
Immunohistochemia odgrywa kluczową rolę w potwierdzeniu rozpoznania i może pomóc w ocenie złośliwości guza35. Utrata ekspresji białka SDHB w barwieniu immunohistochemicznym w komórkach guza sugeruje obecność mutacji germinalnej w jednym z genów SDHx. Paraganglioma związane z mutacją SDHB mają wysokie ryzyko przerzutów36.
Diagnostyka genetyczna
Badania genetyczne są zalecane u wszystkich pacjentów z rozpoznaniem paraganglioma3738. Około 30-50% przypadków paraganglioma ma podłoże rodzinne, a do 40% tych guzów jest dziedzicznych3940. Badania genetyczne powinny być również rozważone u krewnych pierwszego stopnia pacjentów z dziedzicznym paraganglioma41.
Zwalidowane ukierunkowane sekwencjonowanie nowej generacji (NGS) jest preferowaną metodą diagnostyki genetycznej paraganglioma42. Zaleca się ukierunkowane panele NGS zestawów genów na podstawie aktualnego poziomu dowodów ich statusu patogennego sterownika:
- Panel podstawowy (10 genów): FH (hydrataza fumaranu), MAX (białko X związane z myc), NF1 (neurofibromatoza 1), RET (rearanżacja podczas transfekcji), SDHA (dehydrogenaza bursztynianowa A), SDHB, SDHC, SDHD, TMEM127 (białko transbłonowe 127), VHL (von Hippel-Lindau)43
- Panel rozszerzony (5 genów): EGLN1/PHD2 (rodzina hypoksją indukowalnego czynnika egl-9/domena prolilowa hydroksylazy 2), EPAS1 (białko zawierające domenę PAS śródbłonka 1), KIF1B (członek rodziny kinesyny 1B), MET (receptor kinazy tyrozynowej), SDHAF2 (czynnik montażu kompleksu dehydrogenazy bursztynianowej 2)44
Identyfikacja mutacji w genach predysponujących do paraganglioma ma kluczowe znaczenie dla planowania leczenia, oceny ryzyka nawrotu choroby i badań przesiewowych członków rodziny4546.
Diagnoza różnicowa
Paraganglioma należy różnicować z innymi guzami, takimi jak47:
- Guz rakowiaka
- Rak neuroendokrynny
- Rak rdzeniasty tarczycy
- Gruczolak ucha środkowego
- Oponiak
Rozróżnienie paraganglioma od nabłonkowych guzów neuroendokrynnych jest kluczowe z kilku powodów. Po pierwsze, określenie cech klinicznych i biochemicznych różni się od stosowanych w przypadku nabłonkowych guzów neuroendokrynnych. Po drugie, inny jest sposób diagnozowania i monitorowania paraganglioma48.
Prezentacja kliniczna z poceniem się, biegunką, lękiem i przerywanym nadciśnieniem może przypominać objawy zespołu rakowiaka49. Pacjenci z paraganglioma powinni być diagnozowani i monitorowani za pomocą bardziej specyficznych pomiarów katecholamin charakterystycznych dla ich guza50.
Znaczenie kliniczne diagnozy
Wczesna i dokładna diagnoza paraganglioma ma kluczowe znaczenie z następujących powodów:
- Nieleczone paraganglioma, zarówno łagodne, jak i złośliwe, mogą potencjalnie powodować poważne, zagrażające życiu powikłania z powodu nadmiernej ilości adrenaliny i noradrenaliny, które mogą wydzielać51
- Identyfikacja patogenezy związanej z SDHx ma kilka implikacji klinicznych, w tym zwiększone ryzyko choroby przerzutowej i wieloogniskowej choroby pierwotnej52
- Wczesna diagnoza umożliwia odpowiednie przygotowanie do operacji, co jest kluczowe dla stabilnej i udanej operacji53
- Prawidłowa diagnoza umożliwia odpowiednie plany leczenia i monitorowania54
U pacjentów z rozpoznaniem paraganglioma zaleca się długoterminową obserwację55. Po operacji lekarz powinien sprawdzić poziom katecholamin we krwi lub moczu. Normalne poziomy katecholamin są oznaką, że wszystkie komórki paraganglioma zostały usunięte56.
Diagnostyka paraganglioma w szczególnych grupach pacjentów
Kobiety w ciąży
Rozpoznanie paraganglioma w czasie ciąży wiąże się historycznie z wysokim wskaźnikiem zachorowalności i śmiertelności matczyno-płodowej57. Niedawne dowody sugerują, że wyniki są lepsze dzięki rozpoznaniu paraganglioma przed lub w trakcie ciąży i odpowiedniemu leczeniu za pomocą alfa-blokady58.
Głównym wyzwaniem pozostaje diagnostyka paraganglioma jako rzadkiej, ale potencjalnie zagrażającej życiu przyczyny nadciśnienia w ciąży; gdy błędnie zdiagnozowano stan przedrzucawkowy, śmiertelność matek może nadal wynosić do 15%59. I odwrotnie, diagnoza i leczenie medyczne przed porodem jest obecnie generalnie związane z dobrymi wynikami matczyno-płodowymi60.
Metoda diagnozowania paraganglioma u kobiet w ciąży jest taka sama jak u osób niebędących w ciąży, z wykorzystaniem 24-godzinnego badania moczu lub oznaczenia metanefryn w osoczu61. Po biochemicznym potwierdzeniu paraganglioma, obrazowanie najlepiej wykonać za pomocą rezonansu magnetycznego (bez gadolinu) w czasie ciąży62.
Dzieci i adolescenci
Paraganglioma występują nie tylko w wieku dorosłym, ale także w dzieciństwie i okresie dojrzewania. Do 70-80% paraganglioma dziecięcych jest dziedzicznych, co odpowiada za wyższą częstość występowania przerzutowych i/lub wieloogniskowych guzów u pacjentów pediatrycznych niż u dorosłych63.
Zarządzanie paraganglioma w dzieciństwie jest skomplikowane przez wysoką częstość występowania wieloogniskowości i/lub nawrotów oraz choroby przerzutowej, a także ograniczoną bazę dowodów i niedobór międzynarodowych wytycznych oraz brak badań klinicznych64. Dlatego też badania genetyczne mają wysoki priorytet w diagnostyce i kierują spersonalizowanymi strategiami diagnostycznymi, zarządzania, terapeutycznymi i nadzoru u dzieci i młodzieży z paraganglioma65.
Badania biochemiczne u dzieci z podejrzeniem paraganglioma powinny obejmować oznaczenie w osoczu lub moczu (dobowym lub w próbce) normetanefryny i metanefryny, i powinny być wykonywane przy użyciu metody chromatografii cieczowej66.
Nowe kierunki w diagnostyce paraganglioma
Konwencjonalne koncepcje obrazowania medycznego przechodzą obecnie zmianę paradygmatu, dzięki rozwojowi obrazowania radiomicznego i metabolicznego67. Zastosowanie sztucznej inteligencji (AI) w diagnostyce paraganglioma może wykrywać zmiany w fenotypie guza, które poprzedzają klasyczne biomarkery obrazowania medycznego, takie jak kształt, tekstura i rozmiar68.
Wyzwaniem w diagnostyce paraganglioma pozostaje różnorodność manifestacji i rzadkość występowania, co może opóźnić rozpoznanie i prowadzić do potencjalnych powikłań69. Dlatego też świadomość istnienia paraganglioma w nietypowych lokalizacjach i prawdopodobieństwo wieloogniskowych guzów pierwotnych u pacjentów z genetyczną predyspozycją do tej choroby zmniejszy błędy w diagnostyce i zapewni dokładniejsze gromadzenie danych, umożliwiając postęp w zrozumieniu tych fascynujących nowotworów70.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.