Nietypowe genitalia
Etiologia i przyczyny
Nietypowe genitalia, definiowane jako zewnętrzne narządy płciowe o niejednoznacznym fenotypie, wynikają z zaburzeń rozwoju chromosomalnego, gonadalnego lub anatomicznego płci, prowadząc do rozbieżności między fenotypem a genotypem (zwykle 46,XX lub 46,XY). Częstość występowania szacuje się na 1:1000 do 1:4500 żywych urodzeń. Etiologia obejmuje zaburzenia hormonalne, takie jak nadprodukcja androgenów w wrodzonym przerostu nadnerczy (CAH, najczęstsza przyczyna u 46,XX, z mutacjami w genie CYP21A2 i niedoborem 21-hydroksylazy u 90% pacjentów), mutacje genetyczne wpływające na determinację i różnicowanie płci (np. mutacje genu SRY, AR w zespole niewrażliwości na androgeny), a także aberracje chromosomalne (np. zespół Klinefeltera 47,XXY, zespół Turnera 45,X). Zaburzenia te mogą manifestować się różnorodnie, od wirylizacji u płodów 46,XX po niedostateczną wirylizację u 46,XY, a także dysgenezję gonad, ovotesticular DSD czy częściową/całkowitą niewrażliwość na androgeny.
- Etiologia nietypowych genitaliów
- Przyczyny nietypowych genitaliów u dzieci 46,XX
- Przyczyny nietypowych genitaliów u dzieci 46,XY
- Problemy z rozwojem jąder
- Zespół niewrażliwości na androgeny
- Problemy z jądrami lub testosteronem
- Niedobór 5-alfa-reduktazy
- Inne przyczyny nietypowych genitaliów
- Czynniki ryzyka i uwarunkowania rodzinne
- Wnioski
Etiologia nietypowych genitaliów
Nietypowe genitalia (dawniej określane jako genitalia niejednoznaczne lub obojnacze) to rzadki stan, w którym zewnętrzne narządy płciowe dziecka nie są jednoznacznie męskie ani żeńskie. Stan ten występuje, gdy rozwój chromosomalny, gonadowy lub anatomiczny płci jest atypowy, powodując niedopasowanie między wyglądem zewnętrznych narządów płciowych a wewnętrznymi narządami płciowymi lub genetyczną płcią dziecka (typowo XX lub XY)12. Częstość występowania nietypowych genitaliów szacuje się na około 1 na 1000 do 4500 żywych urodzeń34.
Zaburzenia hormonalne w okresie płodowym
Nietypowe genitalia zazwyczaj powstają, gdy zmiany hormonalne podczas ciąży zaburzają lub zatrzymują rozwój narządów płciowych płodu15. Prawidłowy rozwój płciowy zależy od delikatnej równowagi hormonalnej – testosteron jest niezbędny do stabilizacji przewodów Wolffa, podczas gdy wydzielanie czynnika anty-Müllerowskiego jest kluczowe dla regresji przewodów Müllera3. Męskie zewnętrzne narządy płciowe wymagają obecności dihydrotestosteronu dla prawidłowego rozwoju fenotypowego3.
W przypadku płodów genetycznie męskich (46,XY), niewystarczająca produkcja hormonów zwanych androgenami lub ich brak może powodować atypowy rozwój genitaliów1. Z kolei narażenie płodu genetycznie żeńskiego (46,XX) na androgeny podczas rozwoju prowadzi do wirylizacji i atypowych zewnętrznych narządów płciowych16.
Czynniki genetyczne
Zmiany w określonych genach mogą wpływać na rozwój płciowy płodu i powodować nietypowe genitalia15. Rozwój płciowy ssaków zachodzi w dwóch sekwencyjnych etapach: początkowa faza determinacji płci, a następnie różnicowanie płciowe3. Determinacja płci jest kierowana przez zestaw chromosomów płciowych odziedziczonych podczas poczęcia. Dziedziczenie chromosomu Y i późniejsza ekspresja genu SRY kieruje bipotencjalną gonadę w kierunku różnicowania w jądra specyficzne dla mężczyzn. Natomiast brak chromosomu Y prowadzi do rozwoju jajnika specyficznego dla kobiet3.
Mutacja w którymkolwiek z genów zaangażowanych w rozwój płciowy może prowadzić do zaburzeń rozwoju płci (DSD). Utrata genów związanych z męskim rozwojem płciowym może prowadzić do niedostatecznej wirylizacji męskiego płodu lub 46 XY z fenotypem żeńskim3. Zwiększona dostępność sekwencjonowania nowej generacji pozwoliła na identyfikację wielu nowych genów zaangażowanych w DSD, co wpłynęło na zmianę podejścia diagnostycznego i udoskonalenie molekularnej diagnozy genetycznej w wielu przypadkach7.
Nietypowe genitalia mogą być również cechą pewnych rzadkich lub złożonych zespołów, które wpływają na wiele narządów. Zespoły te mogą obejmować zmiany chromosomowe, takie jak brakujący chromosom płciowy lub dodatkowy18.
Przyczyny nietypowych genitaliów u dzieci 46,XX
Wrodzony przerost nadnerczy
Wrodzony przerost nadnerczy (CAH) jest najczęstszą przyczyną nietypowych genitaliów u noworodków z genotypem 46,XX, stanowiąc ponad 95% przypadków910. Jest to stan genetyczny, w którym nadnercza wytwarzają zbyt dużo hormonów zwanych androgenami1. Dziewczynki z tym schorzeniem mają męskie narządy płciowe z powodu braku określonego enzymu w nadnerczach1112.
CAH obejmuje kilka zaburzeń nadnerczy, z których każde jest związane z mutacją w jednym z enzymów niezbędnych do biosyntezy kortyzolu z cholesterolu13. Najczęstszą formą CAH jest niedobór 21-hydroksylazy, spowodowany wariantami w genie CYP21A2, co stanowi najczęstszą przyczynę genetyczną DSD z nietypowymi genitaliami przy urodzeniu u noworodków 46,XX1314.
Podstawowy defekt biochemiczny polega na bloku enzymatycznym, który uniemożliwia wystarczającą produkcję kortyzolu. U 90% pacjentów z CAH blok występuje na poziomie enzymu 21-hydroksylacji (niedobór 21-hydroksylazy). Inne przyczyny CAH obejmują niedobór 11-hydroksylazy oraz rzadziej spotykany niedobór 3-beta-dehydrogenazy hydroksysteroidowej1414.
Dzieci płci żeńskiej z CAH mają atypiczne narządy płciowe, podczas gdy chłopcy takich objawów nie mają15. Inna forma CAH, zwana „utraty soli”, jest bardzo poważna i często śmiertelna. Powoduje załamanie elektrolitowe u noworodka. Leczenie jest dostępne, jeśli zostanie zdiagnozowane wcześnie. Chłopcy i dziewczynki są dotknięci w równym stopniu1516.
Ekspozycja na androgeny w czasie ciąży
Niektóre leki zawierające androgeny lub powodujące, że organizm ciężarnej wytwarza te hormony, mogą powodować maskulinizację rozwijających się żeńskich narządów płciowych1. Wysokie poziomy męskich hormonów mogą również przedostać się do łożyska poprzez matkę. Może to nastąpić, gdy matce podawany jest progesteron w celu zapobieżenia poronieniu lub jeśli ma ona guz wytwarzający hormony1117.
Niedobór aromatazy
Niedobór aromatazy charakteryzuje się obniżonym poziomem estrogenu i podwyższonym poziomem testosteronu. Występuje u kobiet 46,XX z nietypowymi narządami płciowymi. Często mają one prawidłowe wewnętrzne narządy rozrodcze3.
Przyczyny nietypowych genitaliów u dzieci 46,XY
Problemy z rozwojem jąder
Problemy z rozwojem jąder mogą być spowodowane zmianami w genach lub przyczynami nieznanymi1. Zaburzenia rozwoju jąder (dysgenezja gonadalna) obejmują dzieci z niedorozwiniętym narządem płciowym, wewnętrznymi narządami płciowymi często żeńskimi, zewnętrznymi genitaliami, które mogą się różnić między normalną żeńską a normalną męską (większość jest żeńska), oraz chromosomami, które są normalne, mają tylko chromosom X lub są mieszanką (mozaika)18.
Czysta dysgenezja gonadalna dotyczy dziewcząt. Osoby z tym schorzeniem mają męskie chromosomy, niedorozwinięte narządy płciowe, wewnętrzne żeńskie narządy rozrodcze i żeńskie zewnętrzne genitalia18. Mieszana dysgenezja gonadalna występuje u dzieci, które mają nieprawidłowości chromosomowe, które powodują, że rodzą się z dwoma różnymi gonadami – niezstąpionym jądrem i dysgenezyjną (zniekształconą) gonadą o pasmowym charakterze19.
Zespół niewrażliwości na androgeny
W tym zaburzeniu rozwijające się tkanki genitalne nie reagują prawidłowo na hormony wytwarzane przez jądra1. Zespół niewrażliwości na androgeny (AIS) jest spowodowany mutacjami w genie receptora androgenowego (AR) na chromosomie X i determinuje odpowiedź na androgeny, takie jak testosteron lub DHT20.
Dzieci z zespołem całkowitej niewrażliwości na androgeny mają normalne męskie chromosomy i normalne żeńskie zewnętrzne genitalia18. Zespół ten jest dziedziczny i spowodowany jest problemem z genem na chromosomie X11.
W przypadku zespołu częściowej niewrażliwości na androgeny (PAIS), osoby doświadczają zmiennego stopnia braku odpowiedzi narządów końcowych na androgeny, co prowadzi do różnego stopnia rozwoju przewodu Wolffa i niejednoznaczności zewnętrznych genitaliów13.
Problemy z jądrami lub testosteronem
Różnorodne problemy mogą zakłócać aktywność jąder. Mogą to być problemy z formowaniem jąder oraz problemy z wytwarzaniem hormonu testosteronu1. Produkcja testosteronu z cholesterolu wymaga pięciu etapów enzymatycznych, a defekty zostały zidentyfikowane na każdym etapie14.
Niedobór 5-alfa-reduktazy
Niedobór tego enzymu powoduje problemy z wytwarzaniem hormonów odpowiedzialnych za rozwój męskich genitaliów1. Dzieci z tym schorzeniem mają normalny męski kariotyp i niejednoznaczne genitalia18.
Niedobór 5-alfa-reduktazy występuje, gdy płód 46,XY z normalnymi jądrami, ale bez enzymu 5-alfa reduktazy nie może wytwarzać DHT14. Enzym ten jest potrzebny, aby pomóc męskim narządom płciowym w zakończeniu ich rozwoju11.
Stan ten jest dziedziczny i przekazywany przez autosomalny recesywny gen. Autosomalny recesywny oznacza, że każdy rodzic nosi jedną kopię genu i przekazuje gen dziecku. Rodzice będący nosicielami mają 1 na 4 szanse na urodzenie dziecka z tym schorzeniem przy każdej ciąży1112.
Inne przyczyny nietypowych genitaliów
Zaburzenia dysgenezji gonadów
W przypadku zaburzeń różnicowania gonadów narządy płciowe dziecka nie rozwijają się całkowicie w jądra lub jajniki2. Mieszana dysgenezja gonadalna oznacza, że narządy płciowe (jądra lub jajniki) mogą nie rozwinąć się w pełni. Częściowa dysgenezja gonadalna oznacza, że narządy płciowe dziecka tworzą tylko niektóre tkanki jądrowe, a jądra nie będą działać prawidłowo. Dysgenezja gonadalna oznacza, że obie gonady pozostają niedojrzałe i nie rozwiną się w jądra ani jajniki2.
Ovotesticular DSD
W przypadku ovotesticular DSD narządy płciowe dziecka mają tkankę jajnikową i jądrową, lub dziecko ma jeden jajnik i jedno jądro. Jest to bardzo rzadkie2. Stan ten był wcześniej nazywany „prawdziwym hermafrotyzmem”6. W większości przypadków przyczyna tego stanu jest nieznana6.
Nieprawidłowości chromosomalne
Nieprawidłowości chromosomalne, w tym zespół Klinefeltera (47,XXY) i zespół Turnera (45,X), mogą prowadzić do nietypowych genitaliów2122. Stan określany jako „złożony lub nieokreślony interseks” dotyczy konfiguracji chromosomów innych niż 46,XX lub 46,XY. Stan ten nie powoduje nierównowagi między wewnętrznymi a zewnętrznymi genitaliami. Może jednak powodować problemy z poziomami hormonów płciowych, ogólnym rozwojem seksualnym i zmienioną liczbą chromosomów płciowych6.
Przyczyny idiopatyczne
Nietypowe genitalia mogą mieć wiele różnych przyczyn. W wielu przypadkach lekarze nie znają przyczyny i wydaje się, że występuje ona przypadkowo115. W szczególności znaczna liczba przypadków nie ma możliwej do zidentyfikowania przyczyny, zwłaszcza wśród 46,XY DSD, co podkreśla znaczenie doświadczonego zespołu o multidyscyplinarnym podejściu20.
W przypadku dzieci z nietypowymi genitaliami narządy płciowe mogą działać prawidłowo pomimo ich wyglądu zewnętrznego23. Niektóre dzieci urodzone z nietypowymi genitaliami mogą mieć normalne wewnętrzne narządy płciowe, które pozwalają im żyć normalnym, płodnym życiem, ale inne mogą mieć problemy z płodnością w wieku dorosłym2425.
Czynniki ryzyka i uwarunkowania rodzinne
Historia rodzinna może odgrywać rolę w rozwoju nietypowych genitaliów. Wynika to z faktu, że wiele różnic w rozwoju płciowym wynika ze zmian genowych, które mogą być przekazywane w rodzinach526.
Niektóre stany związane z nietypowymi genitaliami są dziedziczone autosomalnie recesywnie, co oznacza, że każdy rodzic nosi jedną kopię zmutowanego genu i przekazuje ten gen dziecku. Rodzice-nosiciele mają 1 na 4 szanse na posiadanie dziecka z takim schorzeniem przy każdej ciąży1127.
Inne stany, takie jak zespół niewrażliwości na androgeny, są dziedziczone i spowodowane problemem z genem na chromosomie X11. Poradnictwo genetyczne dla rodziców i przekazywanie wyników testów jest bardzo trudne ze względu na złożoność i wrażliwość informacji, które należy przekazać28.
Wnioski
Nietypowe genitalia to złożony stan, który może wynikać z różnych przyczyn, w tym zaburzeń hormonalnych, genetycznych i chromosomalnych. Najczęstszą przyczyną jest wrodzony przerost nadnerczy, szczególnie u dzieci z genotypem 46,XX. Inne przyczyny obejmują zespół niewrażliwości na androgeny, niedobór 5-alfa-reduktazy oraz zaburzenia rozwoju gonad.
Zrozumienie etiologii nietypowych genitaliów jest kluczowe dla właściwego leczenia i podejmowania decyzji dotyczących płci dziecka. Z odpowiednią opieką medyczną, chirurgiczną i psychospołeczną większość dzieci z zaburzeniami rozwoju płciowego prowadzi zdrowe, normalne życie19.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.