Mesenteritis stwardniająca
Patofizjologia i mechanizm
Stwardniające zapalenie krezki (sclerosing mesenteritis) to rzadka, przewlekła choroba zapalna i włókniejąca krezki jelita cienkiego, o nie do końca poznanej etiopatogenezie. Wśród potencjalnych mechanizmów patogenetycznych wyróżnia się przebyte zabiegi chirurgiczne lub urazy jamy brzusznej (występujące u około 30-41% pacjentów), procesy autoimmunologiczne (częsta współistniejąca choroba autoimmunologiczna i odpowiedź na leki immunomodulujące), zespoły paraneoplastyczne (choć związek przyczynowy nie jest jednoznaczny), zaburzenia związane z IgG4 (charakteryzujące się naciekiem limfoplazmocytowym, włóknieniem storiform i zarostowym zapaleniem żył, z ≥40% komórek IgG4-dodatnich) oraz niedokrwienie i infekcje. Choroba przebiega przez trzy stadia: lipodystrofię krezkową, zapalenie tkanki tłuszczowej krezki oraz stwardniające zapalenie krezki z włóknieniem i możliwą niedrożnością naczyń limfatycznych. Diagnostyka opiera się na badaniu histopatologicznym, gdzie obserwuje się martwicę tkanki tłuszczowej, przewlekłe zapalenie, włóknienie oraz makrofagi obładowane tłuszczem, a w postaci związanej z IgG4 dodatkowo naciek limfoplazmocytowy i charakterystyczne włóknienie.
- Patofizjologia stwardniającego zapalenia krezki
- Proponowane mechanizmy patogeniczne
- Rola urazów i zabiegów chirurgicznych
- Mechanizmy autoimmunologiczne
- Związek z chorobami związanymi z IgG4
- Potencjalny związek z procesami nowotworowymi
- Rola niedokrwienia i infekcji
- Patologia i przebieg choroby
- Implikacje kliniczne dla diagnostyki i leczenia
- Kierunki przyszłych badań
Patofizjologia stwardniającego zapalenia krezki
Stwardniające zapalenie krezki (sclerosing mesenteritis) jest rzadką chorobą zapalną i włókniącą, która dotyka krezkę jelita cienkiego. Charakteryzuje się obecnością przewlekłego, niespecyficznego stanu zapalnego, który prowadzi do włóknienia tkanki tłuszczowej krezki. Dokładna etiopatogeneza tego schorzenia pozostaje niejasna, mimo licznych badań i obserwacji klinicznych.123
Proponowane mechanizmy patogeniczne
W literaturze medycznej opisywanych jest kilka potencjalnych mechanizmów patogenetycznych, które mogą być związane z rozwojem stwardniającego zapalenia krezki. Najczęściej wymieniane to:12
- Przebyte zabiegi chirurgiczne lub urazy jamy brzusznej
- Procesy autoimmunologiczne
- Zespoły paraneoplastyczne
- Niedokrwienie i infekcje
- Zaburzenia związane z IgG4
Rola urazów i zabiegów chirurgicznych
Jednym z najczęściej opisywanych czynników związanych z rozwojem stwardniającego zapalenia krezki są przebyte zabiegi chirurgiczne w obrębie jamy brzusznej lub urazy. W przeglądzie systematycznym literatury, wcześniejsze zabiegi chirurgiczne lub urazy jamy brzusznej odnotowano u prawie 30% pacjentów z tym schorzeniem.23
Proponowana hipoteza zakłada, że stwardniające zapalenie krezki rozwija się u osób predysponowanych genetycznie, które mają nieprawidłową odpowiedź na procesy gojenia i naprawy tkanki łącznej po urazie. W jednej z serii przypadków obejmującej 92 pacjentów ze stwardniającym zapaleniem krezki, 38 pacjentów (41%) miało w przeszłości zabiegi chirurgiczne w obrębie jamy brzusznej, w tym cholecystektomię, appendektomię, histerektomię i kolektomię.2
Schorzenie to wiązano zarówno z ostrymi urazami jamy brzusznej, jak i przewlekłymi urazami powtarzalnymi (np. używanie pneumatycznego młota) oraz przewlekłym stanem zapalnym (np. utajone perforacje jelita krętego). Sugerowano również rolę rękawiczek chirurgicznych z pudrem jako potencjalnego czynnika wywołującego włóknienie jamy brzusznej, co może być prekursorem stwardniającego zapalenia krezki.23
Mechanizmy autoimmunologiczne
Rola procesów autoimmunologicznych w etiologii stwardniającego zapalenia krezki jest sugerowana przez wielu autorów.12 Choroba często współwystępuje z innymi schorzeniami autoimmunologicznymi, takimi jak toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów, zapalenie tarczycy Riedla czy pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych.12
Osoby z rozpoznanym stwardniającym zapaleniem krezki często mają rodzinną historię chorób autoimmunologicznych lub sami cierpią na inne schorzenia o podłożu autoimmunologicznym.1 Dodatkowo, znacząca odpowiedź kliniczna na leki immunomodulujące w leczeniu tej choroby również wspiera hipotezę o autoimmunologicznym podłożu.1
Związek z chorobami związanymi z IgG4
W ostatnich latach zwrócono uwagę na potencjalny związek między stwardniającym zapaleniem krezki a chorobami związanymi z IgG4 (IgG4-related disease, IgG4-RD). IgG4-RD to grupa schorzeń charakteryzujących się tworzeniem guzopodobnych zmian w różnych narządach, naciekami z komórek plazmatycznych IgG4-dodatnich oraz podwyższonym stężeniem IgG4 w surowicy.12
Cechy histologiczne stwardniającego zapalenia krezki związanego z IgG4 (IgG4-RSM) obejmują co najmniej dwie z następujących zmian: naciek limfoplazmocytowy, włóknienie o układzie wrzecionowatym (storiform fibrosis) oraz zarostowe zapalenie żył. Kryterium immunologicznym jest stosunek komórek IgG4-dodatnich do IgG-dodatnich wynoszący ≥40%, przy czym ten wskaźnik jest uważany za drugorzędny w stosunku do obrazu histologicznego.12
Patogeneza chorób związanych z IgG4 pozostaje niejasna, ale sugeruje się obecność czynnika wyzwalającego, który stymuluje naciek komórek B. Komórki te następnie różnicują się w komórki plazmatyczne IgG4 w odpowiedzi na mediatory (IL-4 i IL-13) wydzielane przez limfocyty Th2. Komórki B i plazmablasty działają jako komórki prezentujące antygen dla limfocytów T CD4, które z kolei uwalniają substancje powodujące włóknienie.1
Potencjalny związek z procesami nowotworowymi
Jedną z największych kontrowersji dotyczących stwardniającego zapalenia krezki jest pytanie, czy choroba ta jest zespołem paraneoplastycznym.1 Stwardniające zapalenie krezki było opisywane w związku z różnymi nowotworami, takimi jak chłoniaki, przewlekła białaczka limfocytowa, szpiczak, rakoidy, nowotwory przewodu pokarmowego, rak nerki i rak płuca.12
Należy jednak zaznaczyć, że prawdziwy związek przyczynowy między stwardniającym zapaleniem krezki a nowotworami nie został jednoznacznie udowodniony. Badania sugerujące związek z nowotworami mają pewne ograniczenia, a przeglądy systematyczne i metaanalizy oraz badania kohortowe z dopasowanymi przypadkami podważyły takie powiązanie.1
Rola niedokrwienia i infekcji
Niedokrwienie i infekcje zostały zaproponowane jako potencjalne mechanizmy rozwoju stwardniającego zapalenia krezki, jednak dowody na poparcie tej hipotezy są ograniczone.1
Zmiany niedokrwienne opisywano w związku z wcześniejszą operacją, urazem jamy brzusznej, zakrzepicą krezkową i arteriopatią krezkową.1 Ponadto, niektóre badania sugerują związek z różnymi infekcjami, w tym dur brzuszny, czerwonka, gruźlica, kiła, malaria, grypa i gorączka reumatyczna.1
Chociaż infekcja została zaproponowana jako jeden z mechanizmów rozwoju stwardniającego zapalenia krezki, dostępne dowody w opublikowanych seriach przypadków lub dużych retrospektywnych przeglądach dokumentacji medycznej są bardzo ograniczone.1
Patologia i przebieg choroby
Stadia choroby
Stwardniające zapalenie krezki jest uważane za postępujący proces zapalny przechodzący przez trzy stadia, choć niektórzy autorzy uważają je za oddzielne jednostki chorobowe:12
- Lipodystrofia krezkowa (mesenteric lipodystrophy) – charakteryzuje się degeneracją tłuszczu krezkowego i obecnością makrofagów obładowanych tłuszczem
- Zapalenie tkanki tłuszczowej krezki (mesenteric panniculitis) – stan zapalny z naciekiem limfocytowym i obecnością grudek limfoidalnych
- Zapalenie krezki z retrakcją/stwardniające zapalenie krezki (retractile mesenteritis/sclerosing mesenteritis) – włóknienie, które może być związane z deformacją lub niedrożnością naczyń limfatycznych
Proces ten zostaje zapoczątkowany przez różnorodne bodźce, takie jak urazy termiczne lub chemiczne, zapalenie naczyń, awitaminoza, choroby autoimmunologiczne, zapalenie trzustki, wyciek żółci lub moczu, reakcje nadwrażliwości, a nawet infekcje bakteryjne.1
Obraz histopatologiczny
Diagnoza stwardniającego zapalenia krezki jest ustalana na podstawie badania histopatologicznego, które wykazuje kombinację następujących zmian:12
- Martwica tkanki tłuszczowej
- Przewlekłe zapalenie
- Włóknienie
- Makrofagi obładowane tłuszczem
W przypadku stwardniającego zapalenia krezki związanego z IgG4, dodatkowe cechy histologiczne obejmują naciek limfoplazmocytowy, włóknienie o układzie wrzecionowatym i zarostowe zapalenie żył.1
Makroskopowo obserwuje się pogrubienie krezki, które może być rozlane, pojedyncze guzkowate lub mnogie guzkowate. Histologicznie jest to mieszanka martwicy tłuszczu, przewlekłego zapalenia i włóknienia, które obejmują krezkę i tłuszcz podśluzówkowy jelita, podczas gdy błona śluzowa pozostaje nienaruszona.1
W prawie połowie przypadków najczęstszym znaleziskiem jest rozległe włóknienie z zapaleniem i niewielką martwicą tłuszczu, podczas gdy prawie jedna czwarta przypadków ma przeważający przewlekły stan zapalny, a pozostała część – makrofagi obładowane tłuszczem.1
Potencjalne mechanizmy molekularne
Zrozumienie patofizjologii stwardniającego zapalenia krezki pozostaje ograniczone. Zaproponowano kilka potencjalnych mechanizmów molekularnych związanych z rozwojem choroby:12
- Obecność makrofagów rezydentnych w tkance tłuszczowej krezki
- Transformacja miejscowych makrofagów w komórki piankowate, podobnie jak w procesie miażdżycy
- Regulacja w górę receptora aktywowanego przez proliferatory peroksysomów gamma (PPAR-gamma) i ekspresji receptorów zmiatających
- Potencjalny związek z zaburzeniami metabolizmu glukozy
Dane dotyczące tych mechanizmów są jednak ograniczone i spekulacyjne, a ich rzeczywista rola w patogenezie choroby wymaga dalszych badań.1
Implikacje kliniczne dla diagnostyki i leczenia
Zrozumienie patogenezy stwardniającego zapalenia krezki ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii diagnostycznych i terapeutycznych. Choroba może powodować różnorodne objawy żołądkowo-jelitowe i systemowe, w tym ból brzucha, nudności i wymioty, biegunkę, utratę masy ciała i gorączkę.1
Diagnoza jest często trudna i zwykle opiera się na kombinacji badań obrazowych, serologicznych i histopatologicznych. Tomografia komputerowa jest najbardziej czułą metodą obrazowania do wykrywania zmian, ale ostateczne rozpoznanie wymaga potwierdzenia histopatologicznego.1
Nie ma konsensusu dotyczącego leczenia farmakologicznego pacjentów z objawowym stwardniającym zapaleniem krezki. Stosuje się różne leki przeciwzapalne, immunomodulujące i przeciwzwłóknieniowe:12
- Glikokortykosteroidy (np. prednizon) – kontrolują stan zapalny
- Leczenie hormonalne (np. tamoksyfen) – może spowolnić wzrost tkanki bliznowatej
- Leki immunosupresyjne (azatiopryna, metotreksat, cyklofosfamid) – stosowane w przypadkach opornych na glikokortykosteroidy
- Leczenie biologiczne (np. ustekinumab) – w przypadkach związanych z inhibitorami punktów kontrolnych układu immunologicznego
Pacjenci z większym komponentem zapalnym, z gorączką, utratą masy ciała i ogólnym złym samopoczuciem, wydają się najlepiej reagować na glikokortykosteroidy, stosowane samodzielnie lub w połączeniu z innymi lekami.1
W przypadkach, gdy tkanki bliznowate blokują przechodzenie pokarmu przez przewód pokarmowy, może być konieczne leczenie chirurgiczne.1 Nie ma jednak konsensusu, czy pacjenci wymagają leków immunosupresyjnych, a ze względu na małą liczbę pacjentów cierpiących na stwardniające zapalenie krezki, trudno jest przeprowadzić prospektywne i randomizowane badania.1
Kierunki przyszłych badań
Mimo postępów w zrozumieniu patofizjologii stwardniającego zapalenia krezki, wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Potrzebne są dalsze badania w następujących obszarach:12
- Dokładniejsze określenie etiologii i patogenezy choroby
- Opracowanie jaśniejszych kryteriów diagnostycznych
- Identyfikacja nieinwazyjnych markerów choroby
- Ocena skuteczności leczenia farmakologicznego i chirurgicznego
- Wyjaśnienie potencjalnego związku z procesami nowotworowymi
- Badanie molekularnych szlaków związanych z rozwojem choroby
Dalsze gromadzenie doświadczeń klinicznych, lepsze zrozumienie patogenezy choroby oraz doskonalenie technik obrazowania pozwoli na opracowanie jaśniejszych kryteriów diagnostycznych i klinicznych, zawężenie poszukiwań diagnostycznych i, ostatecznie, poprawę i standaryzację leczenia.1
Ze względu na rzadkość występowania stwardniającego zapalenia krezki, jego szerokie spektrum kliniczne i ograniczone zrozumienie jego patofizjologii, leczenie opiera się głównie na doświadczeniu anegdotycznym i seriach przypadków.1 Konieczna jest dalsza starannie zaprojektowana współpraca między radiologami, patologami i klinicystami w opiece nad tymi pacjentami, co będzie miało zasadnicze znaczenie dla przyszłych wysiłków na rzecz zrozumienia tej choroby.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.