Marskość wątroby
Epidemiologia
Marskość wątroby stanowi istotne globalne obciążenie zdrowotne, z 5,2 milionami nowych przypadków w 2017 roku oraz 1,48 miliona zgonów w 2019 roku, co stanowi wzrost o 8,1% w porównaniu z 2017 rokiem. Choroba ta zajmuje 16. miejsce pod względem lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY) i 7. miejsce w grupie wiekowej 50-74 lat. Etiologia marskości ulega zmianom – spada obciążenie związane z HBV i HCV, natomiast rośnie znaczenie marskości związanej z alkoholem i niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD). W 2017 roku globalna zapadalność na marskość związana z NASH wzrosła o 105,56% w porównaniu do 1990 roku, osiągając 367 780 przypadków. W USA częstość występowania marskości wynosi około 0,27%, przy czym 69% pacjentów nie jest świadomych choroby. Główne przyczyny marskości różnią się regionalnie – w USA dominuje alkohol, natomiast w Azji wirusowe zapalenie wątroby. NAFLD dotyka około 24% populacji globalnie, a spożycie alkoholu per capita rośnie, co prognozuje dalszy wzrost obciążenia marskością.
- Epidemiologia marskości wątroby – wprowadzenie
- Globalne rozpowszechnienie marskości wątroby
- Regionalne zróżnicowanie epidemiologiczne
- Śmiertelność i trendy czasowe
- Nadzór nad marskością wątroby i wczesne wykrywanie
- Wspierające strategie screeningowe i przewidywania przyszłościowe
- Zróżnicowanie demograficzne w epidemiologii marskości wątroby
- Walidacja i dokładność danych epidemiologicznych
Epidemiologia marskości wątroby – wprowadzenie
Marskość wątroby stanowi istotne globalne obciążenie zdrowotne i jest jedną z głównych przyczyn chorobowości i śmiertelności na świecie. Najnowsze dane epidemiologiczne wskazują na wzrost częstości występowania marskości wątroby w 2017 roku w porównaniu do 1990 roku zarówno u mężczyzn, jak i kobiet, przy czym w 2017 roku odnotowano 5,2 miliona przypadków marskości wątroby i przewlekłej choroby wątroby. Marskość wątroby spowodowała 1,48 miliona zgonów w 2019 roku, co stanowi wzrost o 8,1% w porównaniu z 2017 rokiem1. Według wskaźnika lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY), marskość wątroby zajmowała 16. miejsce wśród wszystkich chorób i 7. miejsce u osób w wieku 50-74 lat w 2019 roku1.
W 2019 roku marskość wątroby była związana z 2,4% globalnych zgonów, co podkreśla jej znaczący wpływ na zdrowie publiczne23. Podczas gdy globalne obciążenie marskością wątroby związaną z wirusowym zapaleniem wątroby typu B (HBV) i C (HCV) maleje, obciążenie związane z alkoholem i niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD) gwałtownie rośnie123.
Globalne rozpowszechnienie marskości wątroby
Według danych z badania Global Burden of Diseases, Injuries, and Risk Factors Study (GBD) 2017, w 2017 roku na całym świecie oszacowano około 112 milionów przypadków wyrównanej marskości wątroby i 10,6 miliona przypadków niewyrównanej marskości wątroby. Stanowi to znaczący wzrost w porównaniu z danymi z 1990 roku, kiedy to odnotowano 65,9 miliona przypadków wyrównanej marskości wątroby i 5,20 miliona przypadków niewyrównanej marskości wątroby4.
Globalna liczba nowych przypadków marskości wątroby i przewlekłej choroby wątroby w 2017 roku wynosiła 5,2 miliona. Jednak w przypadku marskości związanej z NASH (niealkoholowym stłuszczeniowym zapaleniem wątroby), globalna zapadalność wyniosła 367 780 przypadków w 2017 roku, co stanowi wzrost o około 105,56% w porównaniu do 1990 roku (178 430 przypadków)5.
Według badania przeprowadzonego w 2023 roku, obejmującego przegląd systematyczny i metaanalizę 35 badań z udziałem ponad pół miliona osób, częstość występowania choroby alkoholowej wątroby (ALD) wynosi 3,5% w populacji ogólnej, 26,0% wśród osób pijących w sposób ryzykowny i 55,1% wśród osób z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu6.
Regionalne zróżnicowanie epidemiologiczne
Występowanie marskości wątroby wykazuje znaczące różnice regionalne. W Stanach Zjednoczonych, częstość występowania marskości wątroby szacuje się na około 0,27%, co odpowiada 633 323 dorosłym. Co istotne, 69% osób z marskością wątroby w USA nie zdaje sobie sprawy z choroby7. Liczba dorosłych w wieku 18 lat i starszych ze zdiagnozowaną chorobą wątroby w USA wynosi 4,5 miliona, co stanowi 1,8% populacji8.
Według raportu opublikowanego na ResearchAndMarkets.com, w siedmiu głównych rynkach (7MM) obejmujących Stany Zjednoczone, UE4 (Niemcy, Francja, Włochy i Hiszpania), Wielką Brytanię i Japonię, istnieje około 3,4 miliona zdiagnozowanych przypadków marskości wątroby. Stany Zjednoczone odpowiadają za około 60% tych przypadków, co wskazuje na znaczące obciążenie w tym kraju w porównaniu z innymi krajami w 7MM9. Z kolei Japonia odpowiadała za około 0,5 miliona przypadków z całkowitej liczby zdiagnozowanych przypadków marskości wątroby w 7MM w 2022 roku10.
UE4 i Wielka Brytania odpowiadały za 24% całkowitej liczby zdiagnozowanych przypadków marskości wątroby w 7MM, które według przewidywań mają wykazywać wzrost w najbliższej przyszłości9.
Czynniki ryzyka i etiologia marskości wątroby
Główne przyczyny marskości wątroby różnią się w zależności od regionu geograficznego. W Stanach Zjednoczonych najczęstszą przyczyną jest przewlekłe i intensywne spożywanie alkoholu, odpowiedzialne za ponad połowę przypadków marskości11, podczas gdy na całym świecie, a szczególnie w krajach azjatyckich, najczęstszą przyczyną jest wirusowe zapalenie wątroby12.
Globalne główne przyczyny przewlekłej choroby wątroby to: 1) NASH, 2) wirusowe zapalenie wątroby typu B, 3) wirusowe zapalenie wątroby typu C, i 4) alkohol13. Przewiduje się, że NAFLD stanie się wiodącą przyczyną marskości wątroby u pacjentów oczekujących na przeszczep wątroby w Stanach Zjednoczonych między 2025 a 2035 rokiem14.
Częstość występowania NAFLD szacuje się na około 24% globalnie, z wartościami sięgającymi nawet 30% na Bliskim Wschodzie i w Ameryce Południowej13. NAFLD dotyka również około 8% szczupłych nastolatków w Stanach Zjednoczonych15 i występuje u około 10-20% nieotyłych (BMI ≤ 30 kg/m²) lub szczupłych (BMI ≤ 25 kg/m²) Amerykanów16.
Szacuje się, że od 30 do 50% globalnej śmiertelności z powodu marskości wątroby jest związana z alkoholem13. Od 2005 roku spożycie alkoholu per capita wzrosło na całym świecie13, a istnieją wskazania, że choroba alkoholowa wątroby rośnie na całym świecie13.
Śmiertelność i trendy czasowe
Marskość wątroby jest 11. wiodącą przyczyną globalnej śmiertelności, odpowiadającą za 1,2 miliona zgonów w 2016 roku17. Najnowsza analiza systematyczna GBD 2019 wykazała, że całkowita liczba zgonów z powodu marskości wątroby na świecie wynosiła 1,43 miliona w 2019 roku, co stanowi wzrost o 8,1% w porównaniu z liczbą zgonów w 2017 roku według GBD 20175.
Chociaż globalna liczba zgonów z powodu marskości wątroby wzrosła między 2012 a 2017 rokiem, standaryzowane względem wieku wskaźniki zgonów (ASDRs) spadły23. Jednakże ASDR dla marskości wątroby związanej z NAFLD wzrósł w tym okresie, podczas gdy ASDRs dla innych etiologii marskości wątroby spadły23.
W Stanach Zjednoczonych, marskość wątroby jest 12. wiodącą przyczyną śmierci18, z 54 803 zgonami i wskaźnikiem 16,4 zgonów na 100 000 populacji8. 10-letni wskaźnik śmiertelności z powodu marskości wątroby wynosi około 34-66 procent, w dużej mierze zależny od przyczyny marskości11.
W Chinach, surowy wskaźnik śmiertelności z powodu marskości wątroby wynosił 4,57 na 100 000 osób w 2020 roku. W porównaniu z kobietami i osobami mieszkającymi na obszarach miejskich, mężczyźni i osoby mieszkające na obszarach wiejskich miały wyższy standaryzowany wskaźnik śmiertelności19. Od 2008 do 2020 roku wskaźnik śmiertelności z powodu marskości wątroby w Chinach spadł, z wyjątkiem mężczyzn w wieku 50-59 lat, kobiet w wieku 45-49 lat i kobiet w wieku 80-84 lat19.
Obciążenie chorobowe i koszty
Marskość wątroby stanowi również wiodącą przyczynę chorobowości na całym świecie. W 2016 roku marskość wątroby była 15. wiodącą przyczyną chorobowości na świecie, odpowiadającą za 45 milionów DALY globalnie17. W najnowszej analizie obciążenia 369 chorobami i urazami w 204 krajach i terytoriach, odsetek DALY dla marskości wątroby i przewlekłej choroby wątroby we wszystkich grupach wiekowych w 2019 roku wynosił 1,8 (95% UI 1,6-2,0), zajmując 16. miejsce5.
Marskość wątroby i zaawansowana choroba wątroby kosztują Stany Zjednoczone od 12 do 23 miliardów dolarów rocznie w wydatkach na opiekę zdrowotną18. Prognozy sugerują, że ekonomiczny wpływ choroby alkoholowej wątroby, jak widać w Stanach Zjednoczonych, może potencjalnie podwoić się do 2040 roku20.
Nadzór nad marskością wątroby i wczesne wykrywanie
Nadzór nad marskością wątroby jest kluczowy dla wczesnego wykrywania powikłań, w szczególności raka wątrobowokomórkowego (HCC). Rak wątrobowokomórkowy występuje najczęściej (80% przypadków) u pacjentów z zaawansowanym włóknieniem/marskością wątroby21.
Większość wytycznych zaleca badanie ultrasonograficzne co 6 miesięcy z lub bez badania alfa-fetoproteiny (AFP) u wszystkich pacjentów z marskością wątroby21. Wytyczne dotyczące HCC opublikowane przez American Society for the Study of Liver Disease (AASLD) w 2018 roku zalecają nadzór u dorosłych z marskością wątroby, ponieważ poprawia on ogólną przeżywalność, oraz nadzór z użyciem ultrasonografii, z lub bez badania AFP, co 6 miesięcy21.
Jednak wytyczne nie zalecają nadzoru u pacjentów z marskością wątroby w klasie C według Child-Turcotte-Pugh, chyba że znajdują się oni na liście oczekujących na przeszczep, ze względu na niską przewidywaną przeżywalność pacjentów z tym stopniem dysfunkcji wątroby22.
Skuteczność nadzoru
Badania wykazały, że nadzór nad HCC wiąże się ze znaczną poprawą wczesnego wykrywania guza, otrzymania leczenia radykalnego i ogólnej przeżywalności u pacjentów z marskością wątroby23. Meta-analiza wykazała, że nadzór nad HCC był związany z poprawą wykrywania we wczesnym stadium (iloraz szans [OR] 2,08, 95% CI 1,80-2,37) i wskaźnikami leczenia radykalnego (OR 2,24, 95% CI 1,99-2,52)23.
Strategia nadzoru, w której badanie AFP służy jako etap selekcji, prawdopodobnie reprezentuje najlepszą wartość za pieniądze24. Wyniki sugerują również, że różne strategie nadzoru w grupach pacjentów z różnymi przyczynami leżącymi u podstaw marskości wątroby mogą zapewnić najlepszą wartość za pieniądze25.
Badania wykazały również, że regularny nadzór nad HCC pozostaje kluczowy dla zmniejszenia śmiertelności wśród osób z wyleczonym wirusowym zapaleniem wątroby typu C i marskością wątroby. Nawet niewielkie usprawnienia w przestrzeganiu nadzoru ultrasonograficznego mogą znacznie zwiększyć oczekiwaną długość życia w populacji26.
Bariery w nadzorze
Pomimo zaleceń, wskaźniki nadzoru nad HCC pozostają niskie27. Meta-analiza dotycząca wykorzystania nadzoru nad HCC u pacjentów z marskością wątroby w USA wykazała łączny wskaźnik zaledwie 18,4%27.
Nadzór nad HCC pozostaje suboptymalny w NAFLD, gdzie 51,5% pacjentów z marskością wątroby związaną z NASH nie przechodzi żadnych badań przesiewowych przed diagnozą HCC, w porównaniu z 25,9% pacjentów z marskością wątroby związaną z HCV16.
Brak przestrzegania nadzoru przypisywano lekarzom podstawowej opieki zdrowotnej lub pacjentom niestosującym się do zaleceń gastroenterologa; niepowodzeniom w planowaniu wypisu i komunikacji z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej pacjenta; oraz diagnozowaniu marskości wątroby przez specjalistę nie będącego lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej bez dalszego zalecenia nadzoru27.
Wspierające strategie screeningowe i przewidywania przyszłościowe
Aby poprawić wskaźniki nadzoru nad HCC, można zastosować różne strategie wsparcia. Przegląd systematyczny wykazał, że programy nadzoru nad HCC oparte na podstawowej opiece zdrowotnej mają największe szanse na skuteczność, jeśli lekarze podstawowej opieki zdrowotnej są wspierani (np. systemy przypominania, edukacja klinicystów lub systemy przypominania), programy są tanie lub bezpłatne dla pacjentów, badania obrazowe jamy brzusznej i badania patologiczne są łatwo dostępne, a informacje są przekazywane wszystkim leczącym pracownikom służby zdrowia i pacjentom w odpowiednim czasie28.
Badanie z wykorzystaniem zestawu danych VA wykazało, że najsilniejszym predyktorem konsekwentnego nadzoru było prowadzenie pacjentów przez gastroenterologów, hepatologów lub lekarzy chorób zakaźnych28. Opieka specjalistyczna (gastroenterolog lub hepatolog) była silnie związana ze zwiększonymi wskaźnikami nadzoru, co wynika z możliwości skupienia się na wątrobie podczas wizyt, bez ostatecznej odpowiedzialności za inne układy narządów29.
Niedawno zwalidowane narzędzie stratyfikacji ryzyka mogłoby potencjalnie poprawić nadzór nad HCC wśród pacjentów z marskością wątroby. Pacjenci z wysokim ryzykiem mogliby skorzystać z bardziej intensywnych strategii screeningowych, podczas gdy pacjenci z pośrednim ryzykiem mogliby kontynuować półroczne badania przesiewowe oparte na USG30.
Przyszłe trendy i prognozy
Przewiduje się, że liczba zgonów z powodu marskości wątroby wzrośnie w następnej dekadzie23. Projekcje oparte na danych GBD sugerują, że bez nowych interwencji liczba zgonów i DALY z powodu marskości wątroby i raka wątroby związanego z alkoholem będzie nadal rosła w ciągu najbliższych 25 lat, szczególnie wśród mężczyzn6.
Pandemia COVID-19 cofnęła postępy w eliminacji HCV i wirusa zapalenia wątroby typu B, a większość krajów nie jest na dobrej drodze do osiągnięcia celów WHO w zakresie eliminacji wirusowego zapalenia wątroby31.
Rosnąca globalna liczba przypadków marskości wątroby wymaga większych wysiłków w celu ułatwienia profilaktyki pierwotnej, wczesnego wykrywania i leczenia chorób wątroby oraz poprawy dostępu do opieki23.
| Etiologia marskości | Roczna zapadalność na HCC | Zapadalność po 5 latach | Zapadalność po 10 latach |
|---|---|---|---|
| Ogólnie (wszystkie etiologie) | 1,82% | 8,3% | 12,2% |
| Wyleczone HCV | 1,71% | 7,4% | 9% |
| Alkoholowa choroba wątroby (ALD) | 1,32% | 3% | 9% |
| NAFLD | 1,24% | 2% | – |
| HBV + alkoholizm | 5,9% | 15,9% | 32,9% |
| Tylko HBV | 3,6% | – | – |
| Tylko alkoholizm | 2,9% | – | – |
Zróżnicowanie demograficzne w epidemiologii marskości wątroby
Występowanie marskości wątroby wykazuje znaczące różnice w zależności od wieku, płci, rasy/pochodzenia etnicznego i statusu społeczno-ekonomicznego. Zapadalność na marskość wątroby wzrasta wraz z wiekiem; mediana wieku diagnozy marskości wątroby spowodowanej alkoholową chorobą wątroby wynosi 52 lata, a mediana wieku diagnozy kryptogennej/NAFLD/NASH marskości wątroby wynosi 60 lat12.
Wyższą częstość występowania marskości wątroby obserwuje się u Afroamerykanów, Amerykanów pochodzenia meksykańskiego, osób żyjących poniżej granicy ubóstwa i osób z wykształceniem poniżej 12 klasy712.
Chociaż nie odnotowano genetycznej predylekcji dla żadnej konkretnej rasy, alkoholizm i alkoholowa choroba wątroby są częstsze w grupach mniejszościowych, szczególnie wśród rdzennych Amerykanów. Podobnie, od lat 60. XX wieku, wskaźniki śmiertelności z powodu alkoholowego zapalenia wątroby i marskości wątroby były konsekwentnie znacznie wyższe dla populacji nie-białej niż dla populacji białej33.
Płeć może również wpływać na epidemiologię marskości wątroby. Kobiety są bardziej podatne niż mężczyźni na niekorzystne skutki alkoholu. Kobiety rozwijają alkoholowe zapalenie wątroby po krótszym okresie i mniejszych ilościach nadużywania alkoholu niż mężczyźni, a alkoholowe zapalenie wątroby postępuje szybciej u kobiet niż u mężczyzn33.
Szacunkowe minimalne dzienne spożycie etanolu wymagane do rozwoju marskości wątroby wynosi 40 g dla mężczyzn i 20 g dla kobiet, starszych niż 15-20 lat. Ponadto, dla pacjentów, którzy kontynuują picie po rozpoznaniu alkoholowej choroby wątroby, 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi około 30% dla kobiet w porównaniu z 70% dla mężczyzn34.
Współchorobowość związana z marskością wątroby
Marskość wątroby wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju depresji i prawdopodobnie jest niezależnym czynnikiem ryzyka jej rozwoju35. Badania wykazały wysokie wskaźniki rozbieżności odzwierciedlające depresję wśród pacjentów z marskością wątroby (częstość występowania punktowego 17%-57%) w porównaniu z populacją ogólną (częstość występowania punktowego 2%)36.
Jednym z najpoważniejszych powikłań marskości wątroby jest rozwój raka wątrobowokomórkowego (HCC). Wskaźnik rozwoju raka wątrobowokomórkowego u pacjentów z marskością wątroby wynosi około 1%-4% rocznie11. W szczególności skumulowana zapadalność na HCC u pacjentów z marskością wątroby alkoholową wynosiła 1%, 3% i 9% odpowiednio po 1 roku, 5 latach i 10 latach37.
Pacjenci z marskością wątroby są również narażeni na wysokie ryzyko rozwoju infekcji, co prowadzi do pogorszenia funkcji wątroby i zwiększonej śmiertelności38. Wśród 975 pacjentów z marskością wątroby na oddziałach intensywnej terapii, 506 miało kwasicę metaboliczną, a 28-dniowa śmiertelność wyniosła 41% (206/506) u pacjentów z kwasicą metaboliczną39.
Walidacja i dokładność danych epidemiologicznych
Walidacja danych epidemiologicznych dotyczących marskości wątroby jest kluczowa dla dokładnego zrozumienia jej obciążenia. W badaniu oszacowano trafność, tj. czy kryteria diagnostyczne zostały spełnione dla pacjentów zarejestrowanych z rozpoznaniem marskości wątroby w duńskim rejestrze wypisów ze szpitala, oraz kompletność, tj. czy wszyscy pacjenci z marskością wątroby zostali uwzględnieni w rejestrze40.
Stwierdzono, że 85,4% pacjentów zarejestrowanych z rozpoznaniem marskości wątroby spełniało kryteria diagnostyczne dla rozpoznania (trafność), a 93,2% pacjentów zarejestrowanych z potwierdzoną biopsją marskością wątroby w rejestrze patologii znaleziono w rejestrze wypisów z rozpoznaniem marskości wątroby (kompletność)40.
W innym badaniu stwierdzono, że kody ICD-10 dla marskości wątroby i żylaków przełyku miały pozytywną wartość predykcyjną (PPV) powyżej 90%, podczas gdy HCC miał PPV wynoszący 84%38.
Wyzwania i ograniczenia nadzoru
Pomimo jasnych korzyści z nadzoru nad HCC, istnieją pewne wyzwania i ograniczenia. Definicja odpowiednich odstępów nadzoru nad HCC i włączonych badań (tj. USG jamy brzusznej lub CT/MRI) różniła się w poszczególnych badaniach i wpływała na zgłaszane wskaźniki nadzoru41.
Wskaźniki nadzoru nad HCC przy użyciu dowolnej metody obrazowania wykonanej w ciągu 12-miesięcznego okresu były wyższe z o wiele szerszym zakresem, z wskaźnikami od 13,4% do 76,4%41. Badanie odstające, które było programem poprawy jakości, wykazało 74% przestrzeganie corocznego nadzoru, które wzrosło do 93,2% po interwencji41.
Nadzór nad HCC u pacjentów z NAFLD jest trudny ze względu na wady określonych metod badań przesiewowych i dobrze rozpoznaną możliwość rozwoju HCC u osób bez marskości wątroby, a nawet u osób z chudą NAFLD42. USG pozostaje złotym standardem dla badań przesiewowych HCC, ale często jest nieadekwatne u pacjentów z NAFLD, którzy mają nadwagę lub są otyli43.
Istnieją również kontrowersje dotyczące zaleceń dotyczących nadzoru nad HCC u osób bez marskości wątroby. Zarówno wytyczne EASL, jak i Kliniczne Aktualizacje Praktyczne American Gastroenterological Association (AGA) zalecają nadzór nad HCC u osób z zaawansowanym włóknieniem, zdefiniowanym jako stadium włóknienia 3 lub wyższe44.
Zalecenia i przyszłe kierunki
Aby stawić czoła rosnącemu problemowi marskości wątroby, potrzebne są solidne inicjatywy w zakresie zdrowia publicznego, większa świadomość, udoskonalone techniki diagnostyczne i kompleksowe badania epidemiologiczne6.
Obecne dowody sugerują, że należy rozważyć wdrożenie formalnych programów nadzoru tam, gdzie obecnie nie istnieją25. Wyniki sugerują również, że różne strategie nadzoru w grupach pacjentów z różnymi przyczynami leżącymi u podstaw marskości wątroby mogą zapewnić najlepszą wartość za pieniądze, jeśli można wdrożyć odpowiednie systemy przywoływania i jeśli zostanie to uznane za etycznie akceptowalne25.
Przesunięcie nacisku opieki w górę w kierunku profilaktyki pierwotnej i wczesnego wykrywania choroby wątroby jest zalecane w celu zmniejszenia globalnego obciążenia marskością wątroby31. Zwiększone wysiłki są potrzebne w celu promowania nadzoru u pacjentów z alkoholową marskością wątroby, którzy mają niższe wskaźniki nadzoru nad HCC, co może być związane ze słabą świadomością choroby, ograniczeniami czasu kliniki spowodowanymi innymi aktywnymi problemami medycznymi i przekonaniami lekarzy dotyczącymi prawdopodobieństwa przestrzegania zaleceń45.
Badania przesiewowe w kierunku przewlekłej choroby wątroby w populacji ogólnej i NAFLD w grupach wysokiego ryzyka będą kluczowe dla ukierunkowania profilaktyki i leczenia tych dwóch etiologii46.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.