Małopłytkowość
Etiologia i przyczyny
Małopłytkowość definiuje się jako spadek liczby płytek krwi poniżej 150 000/μl u dorosłych, wynikający z trzech głównych mechanizmów: zmniejszonej produkcji płytek w szpiku kostnym, zwiększonego ich niszczenia lub zużycia oraz nieprawidłowej dystrybucji (sekwestracji). Przyczyny zmniejszonej produkcji obejmują choroby szpiku (anemia aplastyczna, zespoły mielodysplastyczne, mielofibroza), nowotwory hematologiczne (białaczki, chłoniaki), infekcje wirusowe (HIV, HCV, EBV), toksyczne działanie leków (chemioterapia, antybiotyki, leki immunosupresyjne) oraz niedobory żywieniowe (witamina B12, kwas foliowy). Zwiększone niszczenie płytek może mieć podłoże immunologiczne (pierwotna i wtórna małopłytkowość immunologiczna, małopłytkowość polekowa, zakażenia wirusowe) lub nieimmunologiczne (mikroangiopatie zakrzepowe, DIC, mechaniczne uszkodzenia płytek). Nieprawidłowa dystrybucja płytek związana jest głównie z sekwestracją w powiększonej śledzionie (np. w marskości wątroby, chorobach limfoproliferacyjnych) oraz rozcieńczeniem po masywnych przetoczeniach krwi.
- Etiologia małopłytkowości
- Zmniejszona produkcja płytek krwi
- Zwiększone niszczenie lub zużycie płytek krwi
- Zaburzenia dystrybucji płytek krwi
- Małopłytkowość w szczególnych sytuacjach klinicznych
- Kompleksowa etiologia małopłytkowości
- Małopłytkowość immunologiczna
- Małopłytkowość polekowa
- Małopłytkowość związana z infekcjami
- Małopłytkowość w przebiegu chorób wątroby
- Małopłytkowość w przebiegu mikroangiopatii zakrzepowych
- Małopłytkowość w przebiegu rozsianych procesów nowotworowych
- Małopłytkowość w przebiegu niedoborów żywieniowych
- Małopłytkowość związana z alkoholem
- Patofizjologia małopłytkowości
- Czynniki ryzyka małopłytkowości
Etiologia małopłytkowości
Małopłytkowość to stan, w którym liczba płytek krwi spada poniżej dolnej granicy normy, czyli 150 000/μl (dla dorosłych). Przyczyny małopłytkowości są złożone i można je podzielić na trzy główne mechanizmy patofizjologiczne: zmniejszoną produkcję płytek krwi, zwiększone niszczenie lub zużycie płytek oraz nieprawidłową dystrybucję płytek w organizmie (sekwestrację).12
Zmniejszona produkcja płytek krwi
Zmniejszona produkcja płytek krwi w szpiku kostnym może być spowodowana różnymi czynnikami:34
- Choroby szpiku kostnego:
- Anemia aplastyczna – prowadzi do zahamowania produkcji wszystkich elementów morfotycznych krwi56
- Zespoły mielodysplastyczne – powodują nieprawidłową produkcję komórek krwi56
- Mielofibroza – prowadzi do zastąpienia prawidłowego szpiku tkanką włóknistą7
- Nowotwory krwi i układu limfatycznego:
- Infekcje szpiku kostnego:
- Zakażenia wirusowe: HIV, wirusowe zapalenie wątroby typu C, wirus Epsteina-Barr, parwowirus, odra, różyczka, ospa wietrzna, wirus Zika17
- Zakażenia bakteryjne szpiku kostnego (rzadkie)5
- Leki i substancje chemiczne:
- Chemioterapia i radioterapia – niszczą komórki macierzyste, które przekształcają się w płytki krwi29
- Alkohol – przy przewlekłym nadużywaniu hamuje produkcję płytek krwi83
- Niektóre antybiotyki (penicylina, ampicylina, sulfonamidy, wankomycyna, linezolid, daptomycyna)910
- Leki przeciwdrgawkowe (kwas walproinowy, fenytoina)97
- Leki immunosupresyjne (cyklosporyna)9
- Diuretyki (furosemid)9
- Toksyczne związki chemiczne (arsen, benzen, pestycydy)83
- Niedobory żywieniowe:
- Zaburzenia genetyczne i wrodzone:
- Choroby wątroby:
- Marskość wątroby – zmniejsza produkcję trombopoetyny (hormon stymulujący wytwarzanie płytek krwi)57
- Przewlekłe choroby wątroby7
Zwiększone niszczenie lub zużycie płytek krwi
Zwiększone niszczenie lub zużycie płytek krwi może być spowodowane przez mechanizmy immunologiczne lub nieimmunologiczne:1110
- Przyczyny immunologiczne:
- Pierwotna małopłytkowość immunologiczna (ITP) – autoprzeciwciała niszczą płytki krwi i megakariocyty112
- Wtórna małopłytkowość immunologiczna w przebiegu chorób autoimmunologicznych:
- Małopłytkowość polekowa:
- Heparynozależna małopłytkowość (HIT) – przeciwciała przeciwko kompleksowi heparyna-czynnik płytkowy 4 aktywują płytki, powodując zakrzepicę110
- Inne leki: karbamazepina, chlorpropamid, inhibitory glikoproteiny IIb/IIIa (abcyksymab, eptyfibatyd, tyrofiban), hydrochlorotiazyd, chinina, ranitydyna, ryfampicyna, trimetoprim/sulfametoksazol, wankomycyna1014
- Zakażenia wirusowe:
- Ponocna napadowa hemoglobinuria (PNH)1116
- Poprzetoczeniowa plamica małopłytkowa1016
- Przyczyny nieimmunologiczne:
- Mikroangiopatia zakrzepowa:
- Rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe (DIC) – zazwyczaj występuje w przebiegu ciężkich infekcji (sepsa) lub nowotworów57
- Mechaniczne uszkodzenie płytek:
- Ciężkie infekcje bakteryjne (sepsa)107
- Zespół ostrej niewydolności oddechowej10
Zaburzenia dystrybucji płytek krwi
Zaburzenia dystrybucji płytek krwi mogą prowadzić do małopłytkowości poprzez zwiększoną sekwestrację w śledzionie lub rozcieńczenie:58
- Splenomegalia (powiększenie śledziony):
- Nadciśnienie wrotne w przebiegu marskości wątroby175
- Choroby limfoproliferacyjne (białaczki, chłoniaki)17
- Choroba Gauchera17
- Przewlekłe choroby zapalne7
- Małopłytkowość rozcieńczeniowa:
Małopłytkowość w szczególnych sytuacjach klinicznych
Niektóre stany fizjologiczne lub patologiczne mogą prowadzić do małopłytkowości przez różne mechanizmy:1119
- Małopłytkowość związana z ciążą:
- Małopłytkowość ciążowa – występuje u około 5-8% ciężarnych, zazwyczaj łagodna (liczba płytek >70 000/μl), rozwija się pod koniec ciąży i ustępuje po porodzie1019
- Stan przedrzucawkowy117
- Zespół HELLP (hemoliza, podwyższony poziom enzymów wątrobowych, niska liczba płytek krwi)1116
- Małopłytkowość związana z COVID-19:
- Bezpośredni wpływ infekcji SARS-CoV-29
- Zespół zakrzepicy z małopłytkowością (TTS) po szczepieniu przeciwko COVID-19 (bardzo rzadko)2021
- Małopłytkowość dziedziczna:
- Pseudomałopłytkowość (artefakt laboratoryjny):
Kompleksowa etiologia małopłytkowości
Małopłytkowość może występować jako izolowany objaw lub jako część zespołu chorobowego obejmującego wiele układów. Zrozumienie przyczyn małopłytkowości jest kluczowe dla właściwego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego.1925
Małopłytkowość immunologiczna
Pierwotna małopłytkowość immunologiczna (ITP) jest chorobą autoimmunologiczną, w której przeciwciała przeciwpłytkowe wiążą się z płytkami krwi i megakariocytami, powodując zwiększone niszczenie płytek przez układ siateczkowo-śródbłonkowy oraz zmniejszoną produkcję płytek.1112
Mechanizm patofizjologiczny ITP obejmuje:1216
- Produkcję autoprzeciwciał przeciwko glikoproteinom błonowym płytek krwi
- Wiązanie się autoprzeciwciał z płytkami i megakariocytami
- Zwiększone niszczenie opłaszczonych przeciwciałami płytek w śledzionie
- Zahamowanie dojrzewania megakariocytów i produkcji płytek
- Skrócenie czasu życia płytek krwi
ITP może być pierwotna (idiopatyczna) lub wtórna (związana z innymi chorobami):2627
- Pierwotna ITP – występuje bez związku z innymi chorobami
- Wtórna ITP – związana z:2728
- Infekcjami wirusowymi (HIV, wirusowe zapalenie wątroby typu C, EBV, cytomegalowirus)
- Infekcjami bakteryjnymi (Helicobacter pylori)
- Chorobami autoimmunologicznymi (toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów)
- Nowotworami układu limfatycznego (przewlekła białaczka limfocytowa, chłoniaki)
- Pierwotnym niedoborem odporności
Małopłytkowość polekowa
Leki mogą powodować małopłytkowość poprzez różne mechanizmy:2917
- Małopłytkowość immunologiczna indukowana lekami – gdy lek wywołuje reakcję immunologiczną przeciwko płytkom krwi
- Małopłytkowość nieimmunologiczna indukowana lekami – gdy lek hamuje produkcję płytek w szpiku kostnym
Leki najczęściej powodujące małopłytkowość:9101429
- Heparyna – powoduje heparynozależną małopłytkowość (HIT), która występuje u ok. 1% pacjentów otrzymujących niefrakcjonowaną heparynę
- Leki przeciwzakrzepowe (oprócz heparyny)
- Antybiotyki: penicylina, ampicylina, sulfonamidy, wankomycyna, linezolid
- Leki przeciwdrgawkowe: karbamazepina, kwas walproinowy, fenytoina
- Leki przeciwnowotworowe (chemioterapeutyki)
- Leki immunosupresyjne (np. cyklosporyna)
- Diuretyki: furosemid, hydrochlorotiazyd
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)
- Inhibitory glikoproteiny IIb/IIIa (abcyksymab, eptyfibatyd, tyrofiban)
- Chinina i chinidyna
- Ranitydyna i cymetydyna (blokery H2)
- Statyny
- Złoto stosowane w leczeniu zapalenia stawów
Szczególną formą małopłytkowości polekowej jest heparynozależna małopłytkowość (HIT), w której przeciwciała przeciwko kompleksowi heparyna-czynnik płytkowy 4 aktywują płytki, powodując paradoksalnie zakrzepicę tętniczą i żylną, mimo niskiej liczby płytek.11021
Małopłytkowość związana z infekcjami
Infekcje są jedną z najczęstszych przyczyn małopłytkowości, zwłaszcza u dzieci. Mogą powodować małopłytkowość poprzez różne mechanizmy:11930
- Bezpośrednie hamowanie szpiku kostnego
- Zwiększone niszczenie płytek w krążeniu obwodowym
- Stymulacja produkcji autoprzeciwciał przeciwko płytkom
Zakażenia wirusowe związane z małopłytkowością:1710
- HIV – może powodować małopłytkowość immunologiczną
- Wirusowe zapalenie wątroby typu C
- Wirus Epsteina-Barr (mononukleoza zakaźna)
- Cytomegalowirus (CMV)
- Wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV)
- Parwowirus B19
- Wirus świnki
- Wirus różyczki
- Wirus Zika
- Wirus dengue
- COVID-19 (SARS-CoV-2)
Zakażenia bakteryjne związane z małopłytkowością:191027
- Posocznica (sepsa)
- Helicobacter pylori
- Riketsjozy (np. gorączka plamista Gór Skalistych)
- Choroby przenoszone przez kleszcze (anaplazmoza, babeszjoza, borelioza)
Małopłytkowość w przebiegu chorób wątroby
Małopłytkowość występuje u około 76% pacjentów z przewlekłą chorobą wątroby. Może być spowodowana różnymi mechanizmami:1331
- Zmniejszona produkcja trombopoetyny (hormon stymulujący produkcję płytek krwi) w uszkodzonej wątrobie
- Immunologiczne niszczenie płytek
- Sekwestracja płytek w powiększonej śledzionie w wyniku nadciśnienia wrotnego
Choroby wątroby związane z małopłytkowością:531
- Marskość wątroby
- Wirusowe zapalenie wątroby typu B i C
- Alkoholowa choroba wątroby
- Nadciśnienie wrotne
Małopłytkowość w przebiegu mikroangiopatii zakrzepowych
Mikroangiopatie zakrzepowe (TMA) charakteryzują się powstawaniem zakrzepów w małych naczyniach krwionośnych, co prowadzi do zużycia płytek krwi i niedokrwiennego uszkodzenia narządów.1116
Główne zespoły mikroangiopatii zakrzepowej to:513
- Zakrzepowa plamica małopłytkowa (TTP) – spowodowana niedoborem enzymu ADAMTS13, który normalnie zapobiega zlepianiu się płytek; charakteryzuje się pentadą objawów: małopłytkowość, niedokrwistość hemolityczna mikroangiopatyczna, objawy neurologiczne, gorączka i zaburzenia czynności nerek1632
- Zespół hemolityczno-mocznicowy (HUS) – często związany z zakażeniem bakteriami produkującymi toksynę Shiga (np. E. coli O157:H7); charakteryzuje się triadą: małopłytkowość, niedokrwistość hemolityczna i ostra niewydolność nerek32
- Atypowy zespół hemolityczno-mocznicowy (aHUS) – związany z mutacjami genów układu dopełniacza32
Małopłytkowość w przebiegu rozsianych procesów nowotworowych
Nowotwory mogą powodować małopłytkowość poprzez różne mechanizmy:345
- Bezpośrednie naciekanie szpiku kostnego przez komórki nowotworowe
- Wyparcie prawidłowych komórek hematopoetycznych ze szpiku
- Toksyczny wpływ chemioterapii i radioterapii na szpik kostny
- Zwiększone zużycie płytek w przewlekłym rozsianym wykrzepianiu wewnątrznaczyniowym (DIC) związanym z nowotworem
- Indukcja autoimmunologicznych procesów niszczących płytki
Nowotwory najczęściej związane z małopłytkowością:587
- Białaczki (ostre i przewlekłe)
- Chłoniaki
- Szpiczak mnogi
- Nowotwory z przerzutami do szpiku kostnego
- Zespoły mielodysplastyczne
Małopłytkowość w przebiegu niedoborów żywieniowych
Niedobory witamin i składników odżywczych mogą prowadzić do małopłytkowości:513
- Niedobór witaminy B12 – około 20% pacjentów z niedokrwistością megaloblastyczną spowodowaną niedoborem witaminy B12 ma małopłytkowość1316
- Niedobór kwasu foliowego – podobnie jak niedobór witaminy B12 może prowadzić do małopłytkowości56
Niedobory te mogą być związane z:13
- Nadużywaniem alkoholu
- Niedożywieniem
- Słabym odżywianiem u osób starszych
- Chorobami wpływającymi na wchłanianie witamin
Małopłytkowość związana z alkoholem
Przewlekłe nadużywanie alkoholu może prowadzić do małopłytkowości poprzez różne mechanizmy:8333
- Bezpośrednie toksyczne działanie alkoholu na szpik kostny
- Hamowanie produkcji płytek krwi
- Niedobory witaminowe (np. kwasu foliowego, witaminy B12)
- Uszkodzenie wątroby prowadzące do zmniejszonej produkcji trombopoetyny
- Splenomegalia i nadciśnienie wrotne w przebiegu marskości wątroby
Małopłytkowość spowodowana alkoholem zazwyczaj ustępuje w ciągu 2-5 dni od zaprzestania spożywania alkoholu.33
Patofizjologia małopłytkowości
Małopłytkowość rozwija się w wyniku jednego lub kilku z następujących mechanizmów patofizjologicznych:111916
- Zmniejszona produkcja płytek krwi w szpiku kostnym – gdy szpik kostny jest uszkodzony, nacieczony przez komórki nowotworowe lub podlega supresji przez leki, toksyny lub infekcje
- Zwiększone niszczenie płytek krwi – gdy płytki są niszczone immunologicznie przez autoprzeciwciała lub kompleksy antygen-przeciwciało, lub nieimmunologicznie w wyniku procesów takich jak DIC, TTP/HUS
- Nieprawidłowa dystrybucja płytek krwi – gdy płytki są zatrzymywane w powiększonej śledzionie lub rozcieńczane w wyniku masywnych przetoczeń
W przypadku małopłytkowości immunologicznej, autoprzeciwciała wiążą się z płytkami krwi i megakariocytami, co prowadzi do zwiększonego niszczenia płytek przez układ siateczkowo-śródbłonkowy oraz zmniejszonej produkcji płytek. Głównym miejscem niszczenia płytek w ITP jest śledziona, gdzie następuje powolny przepływ krwi przez zatoki z wysokim lokalnym stężeniem przeciwciał i receptorów Fc-gamma na makrofagach śledzionowych.1112
Nieimmunologiczne zwiększone niszczenie płytek występuje u pacjentów z mechanicznymi zastawkami serca, w stanie przedrzucawkowym/zespole HELLP, DIC i mikroangiopatiach zakrzepowych.11
U pacjentów z chorobami wątroby małopłytkowość może wynikać z wielu czynników, w tym zmniejszonej produkcji trombopoetyny, immunologicznego niszczenia płytek oraz sekwestracji płytek w powiększonej śledzionie w wyniku nadciśnienia wrotnego.1631
Czynniki ryzyka małopłytkowości
Czynniki zwiększające ryzyko rozwoju małopłytkowości obejmują:343536
- Stosowanie określonych leków (chemioterapeutyków, heparyny, niektórych antybiotyków, leków przeciwdrgawkowych)
- Nadużywanie alkoholu
- Ciąża (zwłaszcza trzeci trymestr)
- Choroby autoimmunologiczne (toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów)
- Infekcje wirusowe (HIV, wirusowe zapalenie wątroby typu C, COVID-19)
- Choroby wątroby (marskość, przewlekłe zapalenie wątroby)
- Choroby nowotworowe (białaczki, chłoniaki)
- Narażenie na toksyczne substancje chemiczne (pestycydy, arsen, benzen)
- Wiek (u dzieci częściej występuje ostra ITP związana z infekcjami wirusowymi, u dorosłych częściej przewlekła ITP o nieustalonym podłożu)12
- Płeć (niektóre formy małopłytkowości, jak np. ITP, występują częściej u kobiet w średnim wieku)12
- Predyspozycje genetyczne (w przypadku małopłytkowości dziedzicznej)22
W przypadku małopłytkowości immunologicznej (ITP) u dorosłych, badania wykazują zwiększone ryzyko u osób z:3727
- Zakażeniem HIV
- Zakażeniem Helicobacter pylori
- Wirusowym zapaleniem wątroby typu C
U dzieci ostra ITP często pojawia się kilka tygodni po infekcji wirusowej, co sugeruje, że wirusy mogą być czynnikiem wyzwalającym odpowiedź autoimmunologiczną.1227
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.