Krzywica
Zapobieganie i profilaktyka
Krzywica to choroba kości u dzieci przed zamknięciem nasad kości długich, wynikająca z zaburzeń mineralizacji spowodowanych niedoborem witaminy D i/lub wapnia. Objawia się deformacjami kostnymi, bólem, a w ciężkich przypadkach drgawkami hipokalcemicznymi i opóźnieniem rozwoju motorycznego. Profilaktyka opiera się na suplementacji witaminy D (400 IU/dzień dla niemowląt do 12 miesiąca życia, 600 IU/dzień dla dzieci powyżej 1 roku, 600 IU/dzień dla kobiet w ciąży oraz dożywotnio dla grup ryzyka), odpowiedniej ekspozycji na światło słoneczne (10-15 minut dziennie, dłużej dla osób o ciemniejszej skórze) oraz diecie bogatej w wapń i witaminę D. Zalecane dzienne spożycie wapnia wynosi od 200 mg dla niemowląt 0-6 miesięcy do 1500-2000 mg dla nastolatków w okresie intensywnego wzrostu. Suplementacja witaminy D jest szczególnie ważna u niemowląt karmionych piersią, dzieci o ciemnej skórze, migrantów oraz osób z ograniczoną ekspozycją na słońce.
- Wprowadzenie do profilaktyki krzywicy
- Zalecenia suplementacji witaminy D
- Suplementacja u niemowląt
- Suplementacja u dzieci starszych i młodzieży
- Suplementacja u kobiet w ciąży i karmiących piersią
- Zapotrzebowanie na wapń w profilaktyce krzywicy
- Rola ekspozycji na światło słoneczne
- Dieta w profilaktyce krzywicy
- Wzbogacanie żywności jako element profilaktyki
- Grupy wysokiego ryzyka i ich profilaktyka
- Programy profilaktyczne i ich implementacja
- Wyzwania i nowe kierunki w profilaktyce krzywicy
- Podsumowanie zasad profilaktyki krzywicy
Wprowadzenie do profilaktyki krzywicy
Krzywica (łac. rachitis) to choroba kości występująca u dzieci w okresie wzrostu, przed zamknięciem nasad kości długich. Charakteryzuje się zaburzeniem mineralizacji kości, co prowadzi do ich deformacji, bólu, a w cięższych przypadkach nawet do drgawek czy opóźnienia rozwoju motorycznego. Deprywacja wapnia, czy to przez niską podaż wapnia w diecie i/lub niedobór witaminy D, prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych takich jak drgawki hipokalcemiczne, kardiomiopatia rozstrzeniowa, miopatia szkieletowa oraz osteomalacja.123
Krzywica jest chorobą w pełni możliwą do zapobiegania poprzez odpowiednią suplementację witaminy D i wapnia, ekspozycję na światło słoneczne oraz zbilansowaną dietę. Mimo podejmowanych działań profilaktycznych, w wielu regionach świata nadal stanowi istotny problem zdrowia publicznego, szczególnie w krajach o niskich dochodach. W krajach rozwiniętych obserwuje się nawet wzrost częstości występowania krzywicy, zwłaszcza wśród dzieci o ciemnej skórze, migrantów oraz dzieci wyłącznie karmionych piersią bez suplementacji witaminy D.456
Warto podkreślić, że najnowsze dowody sugerują, że niedobór witaminy D w okresie niemowlęcym może nie tylko wpływać na rozwój szkieletu w krótkim i długim okresie, ale także predysponować do chorób takich jak cukrzyca, nowotwory czy stwardnienie rozsiane.7 Dlatego skuteczna profilaktyka krzywicy powinna być priorytetem zdrowia publicznego na równi z programami szczepień.8
Zalecenia suplementacji witaminy D
Suplementacja u niemowląt
Światowy konsensus dotyczący profilaktyki i leczenia krzywicy odżywczej zaleca uniwersalną suplementację witaminy D u wszystkich niemowląt od urodzenia do 12 miesiąca życia, niezależnie od sposobu karmienia. Rekomendowana dzienna dawka witaminy D dla niemowląt wynosi 400 IU (10 μg).91011
Szczegółowe zalecenia obejmują:
- Dla niemowląt od urodzenia do 12 miesiąca życia: 400 IU (10 μg) witaminy D dziennie1213
- Dla niemowląt karmionych wyłącznie piersią: 400 IU (10 μg) witaminy D dziennie, ponieważ mleko matki zawiera zbyt małą ilość witaminy D1415
- Dla niemowląt karmionych mieszankami sztucznymi: również suplementacja 400 IU (10 μg) witaminy D dziennie, jeśli spożywają mniej niż 500 ml mieszanki wzbogaconej w witaminę D1617
- Dla niemowląt o niskiej masie urodzeniowej (poniżej 1500 g): specjalna suplementacja (witamina D, wapń, fosfor), jeśli mleko matki jest głównym źródłem pokarmu18
Wyższe dawki nie wykazały dodatkowych korzyści, a mogą potencjalnie powodować toksyczne poziomy witaminy D we krwi i hiperkalcemię. Z kolei niższe dawki mogą nie zapewnić odpowiedniego poziomu witaminy D we krwi.19 Amerykański Instytut Medycyny zaleca górny limit spożycia 1000 IU/dzień dla niemowląt w wieku 0-6 miesięcy i 1500 IU/dzień dla niemowląt w wieku 6-12 miesięcy.20
Suplementacja u dzieci starszych i młodzieży
Po ukończeniu 12 miesiąca życia, zalecenia dotyczące suplementacji witaminy D zmieniają się:
- Dla dzieci powyżej 12 miesiąca życia: rekomendowana dzienna dawka to 600 IU (15 μg)2122
- Dla dzieci w wieku 1-4 lat: 10 μg (400 IU) witaminy D dziennie2324
- Dla starszych dzieci i nastolatków: 1000-1500 IU witaminy D dziennie25
- Dla osób powyżej 70 roku życia: 800 IU (20 μg) dziennie26
Po 12 miesiącu życia suplementacja witaminy D jest zalecana tylko w grupach dzieci z czynnikami ryzyka niedoboru witaminy D.27 Do grup ryzyka zalicza się osoby o ciemnej skórze, noszące odzież zakrywającą całe ciało, z ograniczoną ekspozycją na słońce (ze względu na położenie geograficzne, ograniczoną aktywność na zewnątrz lub ograniczoną mobilność), o niskim statusie socjoekonomicznym oraz ze słabą dietą.2829
Suplementacja u kobiet w ciąży i karmiących piersią
Profilaktyka krzywicy powinna rozpoczynać się już w okresie prenatalnym, ponieważ istnieje bezpośredni związek między poziomem witaminy D u matki a poziomem u dziecka:30
- Kobiety w ciąży: minimum 600 IU (15 μg) witaminy D dziennie3132
- Dla niektórych kobiet w ciąży zaleca się wyższe dawki: do 2000 IU dziennie33
- Kobiety karmiące piersią: minimum 600 IU dziennie, choć wiele źródeł zaleca 1500-2000 IU dziennie34
- Kobiety w ciąży z grup wysokiego ryzyka niedoboru witaminy D (np. z ograniczoną ekspozycją na słońce): 2000 IU/dzień w ostatnim trymestrze ciąży3536
Zaleca się, aby suplementacja witaminy D u kobiet w ciąży była częścią preparatu zawierającego również inne zalecane mikroelementy, takie jak żelazo i kwas foliowy.37
Zapotrzebowanie na wapń w profilaktyce krzywicy
Odpowiednia podaż wapnia jest równie ważna jak suplementacja witaminy D w profilaktyce krzywicy. Zalecane dzienne spożycie wapnia różni się w zależności od wieku dziecka:38
- Dla niemowląt 0-6 miesięcy: 200 mg/dzień39
- Dla niemowląt 6-12 miesięcy: 260 mg/dzień40
- Dla dzieci w wieku 1-3 lat: 700 mg/dzień41
- Dla dzieci w wieku 4-8 lat: 1000 mg/dzień42
- Dla nastolatków: 1300 mg/dzień43
- Dla nastolatków w okresie intensywnego wzrostu: 1500-2000 mg/dzień44
Wapń jest obecny w wielu produktach spożywczych, a dieta zawierająca nabiał i inne produkty bogate w wapń może zapewnić odpowiednią dzienną podaż tego pierwiastka. Dla dzieci z nietolerancją laktozy można zastosować suplementy wapnia w postaci płynnej, gumy do żucia lub tabletek do żucia.4546
Rola ekspozycji na światło słoneczne
Ekspozycja na światło słoneczne jest naturalnym i fizjologicznym sposobem zapobiegania niedoborowi witaminy D, ponieważ witamina D tworzy się w skórze pod wpływem promieni słonecznych. Zalecenia dotyczące ekspozycji na słońce muszą równoważyć korzyści z produkcji witaminy D z ryzykiem uszkodzenia skóry:4748
- Dla większości sezonów 10-15 minut ekspozycji na słońce w okolicach południa jest wystarczające49
- Dla dzieci o jasnej skórze: zaledwie 20 minut/dziennie światła ultrafioletowego na twarz jest wystarczające50
- Dla dzieci o ciemniejszej skórze: znacznie dłuższe okresy ekspozycji są konieczne51
- Od marca do października zaleca się krótkie przebywanie na słońcu bez ochrony przeciwsłonecznej, z odsłoniętą twarzą, dłońmi i ramionami52
Należy pamiętać, że chociaż ekspozycja na słońce jest ważna dla zapobiegania krzywicy, niemowlęta i małe dzieci mają bardzo wrażliwą skórę, która łatwo ulega poparzeniom. Dlatego podczas dłuższego przebywania na słońcu należy używać odpowiedniej ochrony przeciwsłonecznej.5354
Amerykańska Akademia Pediatrii nie zaleca ekspozycji na słońce jako strategii zapobiegania krzywicy ze względu na potencjalne ryzyko związane z bezpośrednim światłem słonecznym dla małych niemowląt. Zamiast tego zaleca suplementację witaminy D.55
Dieta w profilaktyce krzywicy
Odpowiednia dieta jest kluczowym elementem zapobiegania krzywicy. Powinna zawierać zarówno produkty bogate w witaminę D, jak i wapń:5657
Źródła witaminy D w diecie
Witamina D naturalnie występuje w ograniczonej liczbie produktów spożywczych. Najlepsze źródła to:58
- Tłuste ryby, takie jak łosoś i tuńczyk5960
- Oleje rybne6162
- Żółtka jaj6364
- Żywność wzbogacana w witaminę D:
Warto zauważyć, że same produkty spożywcze dostarczają jedynie niewielką ilość (10% lub mniej) dziennego zapotrzebowania na witaminę D dla większości ludzi, dlatego bezpieczne spędzanie wystarczającej ilości czasu na słońcu pozostaje najlepszym sposobem zapobiegania niedoborowi witaminy D.75
Źródła wapnia w diecie
Produkty spożywcze bogate w wapń to:76
- Produkty mleczne (mleko, sery, jogurty)7778
- Zielone warzywa liściaste (np. jarmuż)7980
- Jaja81
- Ziarna takie jak proso82
Odpowiednia podaż wapnia i witaminy D powinna być wzmacniana również w czasie ciąży i laktacji, aby optymalizować zarówno zdrowie kości matki, jak i dziecka.83
Wzbogacanie żywności jako element profilaktyki
Wzbogacanie żywności (fortyfikacja) to proces wzbogacania lub dodawania mikroskładników odżywczych do żywności w ilości jednej trzeciej całkowitego zalecanego dziennego spożycia, tak aby spożycie wzbogaconych substancji nie prowadziło do zatrucia przy regularnym spożywaniu produktów spożywczych.84
Fortyfikacja podstawowych produktów żywnościowych witaminą D i wapniem może zapobiegać krzywicy i poprawiać status witaminy D u niemowląt, dzieci i młodzieży pod warunkiem, że:85
- Używane są odpowiednie produkty spożywcze
- Zapewniony jest wystarczający poziom wzbogacenia
- Fortyfikacja jest wspierana przez odpowiednie przepisy
- Proces jest odpowiednio monitorowany
Obowiązkowe wzbogacanie żywności jest zalecane, gdy częstość występowania niedoboru witaminy D wynosi 20% lub częstość występowania krzywicy wynosi 1%.86 Wykazano, że wzbogacanie mąki pszennej witaminą D jest ekonomicznie opłacalne i stanowi optymalną strategię zapobiegania niedoborowi witaminy D.87
Wzbogacanie wapniem jest zalecane dla krajów o niskim podstawowym spożyciu wapnia, przy użyciu nośnika, który jest bezpieczny, często spożywany przez populację, pozostaje stabilny podczas przechowywania i nie wpływa na biodostępność wchłaniania innych składników odżywczych, takich jak żelazo.88
Grupy wysokiego ryzyka i ich profilaktyka
Niektóre grupy dzieci są szczególnie narażone na niedobór witaminy D i wymagają specjalnej profilaktyki krzywicy:8990
- Niemowlęta i małe dzieci (do 2 roku życia)91
- Dzieci o ciemnej skórze92
- Dzieci mieszkające w Afryce, Azji lub na Bliskim Wschodzie oraz migranci z tych regionów do obszarów o niskiej częstości występowania krzywicy93
- Dzieci z ograniczoną ekspozycją na światło słoneczne ze względu na położenie geograficzne, ograniczoną aktywność na zewnątrz lub ograniczoną mobilność94
- Dzieci wyłącznie karmione piersią bez suplementacji witaminy D95
- Dzieci o niskim statusie socjoekonomicznym i złej diecie96
- Dzieci z chorobami nerek i zaburzeniami wchłaniania97
Dla grup wysokiego ryzyka zaleca się dożywotnią suplementację witaminy D (600 IU dziennie), ponieważ czynniki ryzyka (pochodzenie etniczne, kultura i ekspozycja na światło słoneczne) prawdopodobnie nie ulegną zmianie.98 Ponieważ grupy ryzyka dla krzywicy i osteomalacji są łatwo rozpoznawalne, suplementacja, a nie badania przesiewowe, powinna stać się nowym standardem.99
Programy profilaktyczne i ich implementacja
Skuteczna profilaktyka krzywicy wymaga systematycznych programów o zasięgu populacyjnym. Programy te powinny obejmować:100101
- Włączenie monitorowanej suplementacji witaminy D do programów opieki prenatalnej102
- Systematyczne monitorowanie przestrzegania zaleceń103
- Zachęty finansowe dla osób realizujących program profilaktyki i dla rodziców uczestniczących w wizytach kontrolnych dziecka104
- Ciągłą edukację lekarzy, pracowników służby zdrowia i zwłaszcza nowych rodziców105
- Regularne kontrole przez pediatrę w celu zapewnienia utrzymania zdrowego poziomu witaminy D, wapnia i fosforu106
Polityki krajowe powinny zapewniać, że dzienne zapotrzebowanie na witaminę D po pierwszym roku życia jest zaspokajane poprzez suplementację lub wzbogacanie.107 Ponadto programy profilaktyki krzywicy, w tym suplementacja i wzbogacanie żywności, powinny mieć ten sam priorytet w zakresie zdrowia publicznego co szczepienia.108
Najważniejszą barierą dla skutecznej profilaktyki niedoboru witaminy D w wielu krajach jest przestrzeganie zaleceń dotyczących suplementacji. Strategie, które najbardziej poprawiają przestrzeganie zaleceń, są oparte na nawykach i koncentrują się na zachowaniu, takim jak łączenie przyjmowania leków z istniejącymi rutynami.109
Wyzwania i nowe kierunki w profilaktyce krzywicy
Pomimo znaczących postępów w zrozumieniu przyczyn i profilaktyki krzywicy, nadal istnieją pewne wyzwania:110
- Implementacja codziennej suplementacji w skali zdrowia publicznego jest trudna i wymaga ponownego rozważenia strategii wzbogacania żywności111
- Istnieje ograniczona liczba badań z randomizacją oceniających skuteczność i długoterminowe bezpieczeństwo (powyżej kilku lat) przerywanej suplementacji wyższymi dawkami w grupach wysokiego ryzyka niemowląt lub kobiet w ciąży112
- Ze względu na znaczącą heterogeniczność kliniczną i niedostatek danych, główne i niepożądane efekty działań zapobiegawczych przeciwko krzywicy odżywczej powinny być badane w różnych krajach, różnych grupach wiekowych i u dzieci różnego pochodzenia etnicznego113
Należy pamiętać, że zbyt wysoka suplementacja witaminy D może prowadzić do jej zatrucia. Opisywano przypadki zatrucia witaminą D u niemowląt, które wystąpiły z powodu suplementacji w celu profilaktyki krzywicy i diety z mlekiem wzbogaconym w witaminę D. Podkreśla to potrzebę właściwego informowania rodziców o sposobach suplementacji witaminy D w pierwszym roku życia, aby uniknąć niebezpieczeństw związanych z błędami dawkowania przez rodziców.114
Podsumowanie zasad profilaktyki krzywicy
Profilaktyka krzywicy opiera się na trzech głównych filarach:115116
- Suplementacja witaminy D:
- 400 IU dziennie dla wszystkich niemowląt od urodzenia do 12 miesiąca życia
- 600 IU dziennie dla dzieci powyżej 1 roku życia
- 600 IU dziennie dla kobiet w ciąży
- 600 IU dziennie dożywotnio dla grup ryzyka
- Odpowiednia ekspozycja na światło słoneczne:
- 10-15 minut ekspozycji na słońce dziennie w większości sezonów
- Dłuższe okresy dla osób o ciemniejszej skórze
- Zawsze z uwzględnieniem ochrony przeciwsłonecznej przy dłuższej ekspozycji
- Zdrowa dieta bogata w wapń i witaminę D:
- Włączenie żywności naturalnie bogatej w witaminę D (tłuste ryby, oleje rybne, żółtka jaj)
- Spożywanie żywności wzbogaconej w witaminę D (mleko, płatki śniadaniowe, sok pomarańczowy)
- Zapewnienie odpowiedniej podaży wapnia poprzez produkty mleczne i zielone warzywa liściaste
Wdrożenie międzynarodowych programów zapobiegania krzywicy, w tym suplementacji i wzbogacania żywności, jest pilnie wymagane. Krzywica jest w pełni możliwą do zapobieżenia chorobą, a jej zapobieganie powinno być priorytetem zdrowia publicznego na równi z innymi programami profilaktycznymi.117118
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.