Krzywica
Diagnostyka i diagnoza
Krzywica to choroba dziecięca charakteryzująca się zaburzeniem mineralizacji kości w obrębie płytek wzrostowych, prowadząca do deformacji i zahamowania wzrostu. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie, badaniu fizykalnym (m.in. poszerzone nadgarstki, deformacje kończyn, osłabienie mięśni), badaniach laboratoryjnych oraz obrazowych. Kluczowymi markerami laboratoryjnymi są podwyższona aktywność fosfatazy alkalicznej (ALP), hipokalcemia, hipofosfatemia, podwyższony poziom PTH oraz obniżone stężenia 25(OH)D i 1,25(OH)₂D w surowicy. Radiologicznie obserwuje się poszerzenie i nieregularność płytek wzrostowych, cupping, fraying oraz osteopenię. Diagnostyka różnicowa uwzględnia krzywicę wapniozależną i fosforanozależną, z uwzględnieniem mutacji genetycznych, np. w XLH, gdzie podwyższony jest poziom FGF23 i mutacje genu PHEX.
Diagnostyka Krzywicy (Rickets Diagnostics)
Krzywica (ang. rickets) jest chorobą występującą u dzieci, charakteryzującą się zaburzeniem mineralizacji rosnących kości, głównie w obszarze płytek wzrostowych, co prowadzi do deformacji kości i nieprawidłowego wzrostu. Diagnoza krzywicy opiera się na połączeniu wywiadu medycznego, badania fizykalnego, testów laboratoryjnych oraz badań obrazowych.12
Badanie Fizykalne
Badanie fizykalne jest pierwszym krokiem w diagnostyce krzywicy. Lekarz wykonuje delikatny nacisk na kości dziecka, sprawdzając nieprawidłowości i bolesność. Diagnoza krzywicy u niemowląt może być trudna, ponieważ zmiany kostne i mięśniowe często nie są wykrywane, dopóki dziecko nie zacznie chodzić.12
Charakterystyczne objawy kliniczne, które mogą sugerować krzywicę, to:12
- Poszerzone nadgarstki i kostki
- Uwypuklenie czoła (tzw. guz czołowy)
- Deformacje kończyn dolnych (koślawość lub szpotawość)
- Kaczkowaty chód
- Osłabienie mięśni
- Zahamowanie wzrostu
- Zmiękczenie kości czaszki (u niemowląt)
- Opóźnione zamknięcie ciemiączek
- Zniekształcenie klatki piersiowej (tzw. różaniec krzywiczy)
Badania Laboratoryjne
Badania laboratoryjne są kluczowe w potwierdzeniu diagnozy krzywicy. Najważniejszym markerem laboratoryjnym do rozpoznania krzywicy jest aktywność fosfatazy alkalicznej (ALP) w surowicy, która jest typowo podwyższona w tej chorobie z powodu zwiększonej aktywności osteoblastów i nieprawidłowej mineralizacji.12
Podstawowe badania laboratoryjne w diagnostyce krzywicy obejmują:123
- Poziom wapnia w surowicy (całkowity i zjonizowany)
- Poziom fosforanów nieorganicznych w surowicy
- Aktywność fosfatazy alkalicznej (ALP)
- Poziom parathormonu (PTH)
- Poziom 25-hydroksywitaminy D (25(OH)D)
- Poziom 1,25-dihydroksywitaminy D (1,25(OH)₂D) – w niektórych przypadkach
- Stężenie kreatyniny i mocznika (ocena funkcji nerek)
- Wydalanie wapnia i fosforanów z moczem
W typowej krzywicy niedoborowej (związanej z niedoborem witaminy D) charakterystyczne zmiany laboratoryjne obejmują obniżone stężenie wapnia w surowicy, obniżone stężenie fosforanów, obniżony poziom kalcydiolu (25(OH)D), kalcytriolu (1,25(OH)₂D) i wapnia w moczu, a także podwyższone stężenie parathormonu, fosfatazy alkalicznej i fosforanów w moczu.12
Badania Obrazowe
Badania radiologiczne są niezbędne do potwierdzenia diagnozy krzywicy i oceny stopnia deformacji kości. Zdjęcia rentgenowskie kości długich mogą ujawnić charakterystyczne zmiany w krzywicy.12
Najbardziej użyteczne są zdjęcia rentgenowskie szybko rosnących obszarów szkieletu, takich jak nadgarstki, kolana i kostki.12
Charakterystyczne zmiany radiologiczne w krzywicy to:12
- Poszerzenie płytek wzrostowych
- Kielichowate rozszerzenie nasad kości (tzw. cupping)
- Nieregularność i postrzępienie (tzw. fraying) przynasad
- Rozszerzenie przynasad (tzw. splaying)
- Zmniejszona gęstość kości (osteopenia)
- Deformacje kątowe kości ramion i nóg
W zaawansowanych stadiach krzywicy zmiany radiologiczne są patognomoniczne, jednak w początkowej fazie choroby mogą być nieobecne (wyniki fałszywie ujemne).1
Badania Dodatkowe
W wybranych przypadkach mogą być konieczne dodatkowe badania:123
- Densytometria kości (badanie DEXA) – do oceny gęstości mineralnej kości
- Biopsja kości – rzadko wykonywana, głównie w celu wykluczenia innych chorób kości
- Badania genetyczne – szczególnie w przypadku podejrzenia dziedzicznych form krzywicy
Diagnoza Różnicowa Krzywicy
Diagnoza różnicowa krzywicy opiera się na mechanizmach prowadzących do nieprawidłowej mineralizacji kości. Można wyróżnić dwie główne kategorie krzywicy:12
Krzywica Wapniozależna (Calcipenic Rickets)
Spowodowana niedoborem wapnia, najczęściej w wyniku niedostatecznego spożycia witaminy D lub zaburzeń jej metabolizmu. Może również wynikać z niedostatecznego spożycia lub wchłaniania wapnia przy prawidłowym poziomie witaminy D. Charakteryzuje się niskim lub prawidłowym stężeniem wapnia w surowicy.12
Krzywica Fosforanozależna (Phosphopenic Rickets)
Charakteryzuje się niskim stężeniem fosforanów w surowicy, najczęściej w wyniku utraty fosforanów przez nerki, rzadziej z powodu niedoboru fosforanów w diecie. Przykładem jest hipofosfatemiczna krzywica, która może być dziedziczona (np. sprzężona z chromosomem X hipofosfatemiczna krzywica – XLH).12
Różnicowanie między formami krzywicy opiera się na analizie wyników badań laboratoryjnych:12
- Poziom fosforanów w surowicy jest obniżony w większości form krzywicy, ale tendencja do niższych wartości występuje w krzywicy fosforanozależnej
- PTH jest podwyższony w krzywicy wapniozależnej, ale zazwyczaj prawidłowy w krzywicy fosforanozależnej
- Poziom FGF23 (czynnik wzrostu fibroblastów 23) jest podwyższony w dziedzicznych formach krzywicy fosforanozależnej
Algorytm Diagnostyczny
Algorytm diagnostyczny krzywicy opiera się na:12
- Szczegółowym wywiadzie medycznym, obejmującym dietę, przyjmowane leki i wywiad rodzinny
- Badaniu fizykalnym, oceniającym wzrost, proporcje ciała, deformacje kończyn i inne objawy kliniczne
- Badaniach laboratoryjnych, oceniających gospodarkę wapniowo-fosforanową i poziom witaminy D
- Badaniach obrazowych, szczególnie zdjęciach rentgenowskich kości długich
- W razie potrzeby badaniach genetycznych, szczególnie w przypadku podejrzenia dziedzicznych form krzywicy
Szczególne Formy Krzywicy – Diagnostyka
Krzywica Sprzężona z Chromosomem X (XLH)
XLH jest najczęstszą przyczyną dziedzicznej krzywicy fosforanozależnej. Diagnoza opiera się na:123
- Obecności klinicznych i/lub radiologicznych objawów krzywicy
- Obniżonym stężeniu fosforanów w surowicy związanym z nerkową utratą fosforanów
- Braku niedoboru witaminy D lub wapnia
- Dodatnim wywiadzie rodzinnym (dziedziczenie sprzężone z chromosomem X)
- Badaniach genetycznych (mutacje genu PHEX)
- Podwyższonym poziomie FGF23 w osoczu
Zaleca się potwierdzenie klinicznej diagnozy XLH poprzez analizę genetyczną genu PHEX u dzieci i dorosłych, jeśli jest to możliwe. Jeśli analiza genetyczna nie jest dostępna, podwyższone stężenie FGF23 w osoczu i/lub pozytywny wywiad rodzinny w kierunku XLH wspierają diagnozę.12
W leczeniu XLH stosuje się lek burosumab, który jest przeciwciałem monoklonalnym podawanym jako zastrzyk podskórny. Pomaga on zwiększyć poziom fosforanów we krwi, zmniejszyć nasilenie krzywicy, a u dzieci może zwiększyć wzrost.1
Krzywica Witamino D-zależna
Diagnoza opiera się na badaniach laboratoryjnych wykazujących:12
- Hiperfosfatazemię (podwyższony poziom fosfatazy alkalicznej)
- Hipofosfatemię (obniżony poziom fosforanów)
- Hipokalcemię (obniżony poziom wapnia)
- Wtórną nadczynność przytarczyc
- Niewykrywalne lub obniżone stężenie 1,25(OH)₂D
- Prawidłowe lub podwyższone stężenie 25(OH)D
W przypadku krzywicy witamino D-zależnej typu II (opornej na witaminę D) stężenie 1,25(OH)₂D może być znacznie podwyższone.1
Znaczenie Wczesnej Diagnozy
Wczesna diagnoza krzywicy jest kluczowa, ponieważ:123
- Chorobowość może być zminimalizowana, jeśli dzieci są leczone przed 8 miesiącem życia
- Wczesne leczenie może zapobiec deformacjom kości i innym powikłaniom
- Krzywica jest chorobą uleczalną, zwłaszcza w przypadku krzywicy niedoborowej
- Przy odpowiednim leczeniu większość dzieci z niedoborową krzywicą całkowicie wraca do zdrowia
Leczenie krzywicy niedoborowej może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od ciężkości przypadku. Po rozpoczęciu leczenia wszyscy pacjenci wymagają starannego monitorowania stężenia wapnia, fosforanów, fosfatazy alkalicznej i kalcydiolu w surowicy oraz wapnia i fosforanów w moczu.12
Przypadki Szczególne
Krzywica u Dzieci z Ciemną Skórą
Dzieci z ciemniejszą skórą są w grupie podwyższonego ryzyka rozwoju krzywicy niedoborowej. Częstość występowania krzywicy niedoborowej jest kilkaset razy wyższa w populacjach o ciemnej skórze w porównaniu do populacji o jasnej skórze.12
- Ciemna pigmentacja skóry
- Wyłączne karmienie piersią bez suplementacji witaminy D
- Niskie narażenie na światło słoneczne
- Wiek poniżej 3 lat
Krzywica u Dzieci Adoptowanych
Krzywica prawdopodobnie występuje u 100% dzieci adoptowanych z placówek opiekuńczych, nawet jeśli nie jest widoczna dla obserwatora. Gdy dziecko przybywa z placówki, krzywica może być zdiagnozowana przez doświadczonego pediatrę, który wykonuje dokładne badanie fizykalne i zleca tzw. „badanie przesiewowe w kierunku krzywicy”, składające się z oznaczenia fosfatazy alkalicznej, wapnia i fosforanów.1
Najczęstsze objawy krzywicy u dzieci adoptowanych to opóźnione wyrzynanie się zębów mlecznych, szpotawość nóg, zmniejszone napięcie mięśniowe i opóźniony rozwój motoryczny, pudełkowaty kształt głowy z uwypukleniem czoła oraz spocona głowa.1
Podsumowanie Diagnostyczne
Diagnoza krzywicy opiera się na połączeniu:123
- Wywiadu medycznego (dieta, ekspozycja na słońce, historia rodzinna)
- Badania fizykalnego (deformacje kości, osłabienie mięśni, zahamowanie wzrostu)
- Badań laboratoryjnych (poziom wapnia, fosforanów, PTH, 25(OH)D, fosfatazy alkalicznej)
- Badań obrazowych (zdjęcia RTG nadgarstków, kolan i kostek)
- W wybranych przypadkach badań genetycznych
Kombinacja pozytywnych objawów klinicznych, odpowiednich wyników laboratoryjnych (wysoka aktywność ALP i hipokalcemia lub hipofosfatemia) oraz typowych zmian radiologicznych potwierdza diagnozę krzywicy.1
Wczesna diagnoza i leczenie są kluczowe dla zapobiegania długoterminowym powikłaniom, takim jak deformacje kości, problemy ze stawami i niski wzrost.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.