Krzywica
Epidemiologia
Krzywica pozostaje globalnym problemem zdrowotnym, z rosnącą częstością występowania zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się. Najczęstszą formą jest krzywica pokarmowa, szczególnie u dzieci w wieku 6-36 miesięcy, z częstością występowania w USA na poziomie 2,9-27 przypadków na 100 000 osób, a w Wielkiej Brytanii 0,48 na 100 000 dzieci poniżej 16 lat. Czynniki ryzyka obejmują ograniczoną ekspozycję na promieniowanie UVB, ciemny kolor skóry, wyłączne karmienie piersią bez suplementacji witaminy D, diety ubogie w wapń oraz położenie geograficzne powyżej 34° szerokości geograficznej. Wzrost zapadalności obserwuje się szczególnie w populacjach o ciemnej pigmentacji skóry, migrantach oraz w regionach o ograniczonym dostępie do żywności wzbogaconej witaminą D. Dziedziczne formy krzywicy, takie jak krzywica hipofosfatemiczna sprzężona z chromosomem X (XLHR), również wykazują wzrost częstości, z częstością 3,9 na 100 000 żywych urodzeń.
Epidemiologia krzywicy
Krzywica (rickets) pozostaje istotnym problemem zdrowotnym na całym świecie, a jej występowanie wykazuje tendencję wzrostową zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się. Częstość występowania krzywicy jest jednak zróżnicowana geograficznie, z wyraźnie wyższymi wskaźnikami w krajach rozwijających się1. W krajach afrykańskich, na Bliskim Wschodzie i w Azji częstość występowania jest znacznie wyższa i waha się w szerokim zakresie od 10% do 70%1.
Globalne trendy epidemiologiczne
Krzywica pokarmowa pozostaje najczęstszym typem na świecie, stanowiąc główną przyczynę chorób kości u dzieci. Chociaż ogólnoświatowe szacunki częstości występowania krzywicy są ograniczone ze względu na brak podstawowych danych, takich jak spożycie witaminy D w diecie, szczególnie wśród dzieci w krajach nieuprzemysłowionych, najnowsze raporty wskazują na wzrost jej częstości występowania12.
W Stanach Zjednoczonych częstość występowania krzywicy pokarmowej w początkach lat 2000 wynosiła 24,1 na 100 000, w porównaniu z 2,2 na 100 000 w początkach lat 80. XX wieku1. Najnowsze szacunki wskazują na częstość 2,9-27 przypadków na 100 000 osób w Stanach Zjednoczonych i Europie2. W stanie Minnesota zaobserwowano znaczący wzrost zapadalności w ciągu ostatnich 20 lat – zgłoszone współczynniki zapadalności w latach 70., 80., 90. XX wieku oraz w pierwszej dekadzie XXI wieku wynosiły odpowiednio 0, 2,2, 3,7 i 24,1 na 100 00013.
Szacunkowa zapadalność w poszczególnych krajach na 100 000 przedstawia się następująco: w Kanadzie – 2,9; w Nowej Zelandii – 10,5 wśród dzieci poniżej trzech lat i 2,2 w starszej grupie wiekowej (3-15 lat); w Australii – 4,9; w Turcji – 3,8; w Wielkiej Brytanii – 7,51. Dla dzieci w wieku do 15 lat w Wielkiej Brytanii roczna zapadalność wynosi 0,48 przypadku na 100 0004.
Regiony wysokiego ryzyka
Krzywica pokarmowa wydaje się być bardziej powszechna w krajach o niskich i średnich dochodach, szczególnie na subkontynencie indyjskim, w Afryce i na Bliskim Wschodzie12. Badania z Azji nadal wykazują wysokie wskaźniki występowania krzywicy pokarmowej; w wiejskim centralnym Tybecie około 30% dzieci w wieku 0-5 lat miało co najmniej jeden objaw krzywicy pokarmowej w badaniu klinicznym2.
Dzieci rdzennych mieszkańców Alaski są narażone na znacznie większe ryzyko rozwoju krzywicy niż inne populacje USA. Wskaźnik hospitalizacji z powodu krzywicy jest najwyższy na Alasce spośród wszystkich regionów USA – 2,23/100 000 w porównaniu do 1,23/100 00015. Zapadalność na krzywicę na Alasce jest znacznie wyższa ze względu na położenie na wyższych szerokościach geograficznych1.
Czynniki ryzyka krzywicy
Obecnie dystrybucja i częstość występowania krzywicy są powiązane przede wszystkim z czynnikami ryzyka. Dlatego najczęściej występuje u osób o ciemnej skórze i w krajach rozwijających się, gdzie dostęp do żywności wzbogaconej witaminą D jest ograniczony6.
Do głównych czynników ryzyka należą78:
- Ograniczona ekspozycja na światło słoneczne (promieniowanie UVB) – uważana za jeden z powodów rosnącej częstości występowania1
- Ciemny kolor skóry – zwiększa ryzyko ze względu na mniejszą produkcję witaminy D przy takiej samej ekspozycji na słońce9
- Wyłączne karmienie piersią bez suplementacji witaminy D – zwłaszcza u niemowląt o ciemnej skórze10
- Tradycyjne diety ubogie w wapń7
- Kulturowe zwyczaje ubierania całego ciała7
- Położenie geograficzne – wyższe szerokości geograficzne (powyżej około 34°) charakteryzują się sezonowym brakiem promieniowania UVB7
Krzywica w różnych grupach populacyjnych
Zróżnicowanie etniczne
W krajach rozwiniętych częstość występowania krzywicy jest kilkaset razy wyższa u osób o ciemnej skórze w porównaniu do populacji rdzennych7. Wskaźnik występowania krzywicy w Wielkiej Brytanii jest 90-166 razy wyższy u dzieci azjatyckich i czarnoskórych w porównaniu do białych11. W Ameryce Północnej krzywica najczęściej występuje u dzieci o stosunkowo ciemniejszej pigmentacji skóry, które są karmione wyłącznie piersią. W Europie i Australii krzywica jest zwykle identyfikowana w populacjach imigrantów z subkontynentu indyjskiego i Bliskiego Wschodu9.
W Australii, pomimo rzadkości, krzywica występuje najczęściej u niedawno przybyłych dzieci migrantów, osób ubiegających się o azyl i uchodźców, a także u dzieci, których rodzice wyemigrowali do Australii12. Szacowana roczna częstość występowania krzywicy z niedoboru witaminy D wśród dzieci w Australii wynosi 4,9 na 100 000 dzieci13.
Charakterystyka wiekowa
Krzywica najczęściej występuje u dzieci w wieku od 6 do 36 miesięcy14. Według szacunków CDC na każdy milion dzieci w wieku od 6 miesięcy do 5 lat, 5 ma krzywicę, z największą częstością występowania krzywicy z niedoborem witaminy D między 6 a 18 miesiącem życia9. Początek i prezentacja krzywicy zależą od etiologii i stopnia niedoboru. Zazwyczaj w ciężkich przypadkach krzywica staje się widoczna w drugim roku życia1516.
Genetyczne formy krzywicy
Chociaż krzywica pokarmowa nadal stanowi istotny problem zdrowotny na świecie, w ostatnich latach wzrosła częstość występowania dziedzicznych form krzywicy. Wynika to z udoskonalenia technik molekularnych, które umożliwiły identyfikację zmian genetycznych wielu z tych rzadkich form krzywicy12.
Najczęstszą formą dziedziczną pozostaje krzywica hipofosfatemiczna sprzężona z chromosomem X (XLHR), z częstością występowania 3,9 na 100 000 żywych urodzeń i częstością 1,7 na 100 000 dzieci12. Badanie przeprowadzone przez Endo i wsp. wykazało, że szacowana częstość występowania krzywicy hipofosfatemicznej sprzężonej z chromosomem X w Japonii wynosi około 1 przypadek na 20 00017. W Norwegii częstość występowania tej formy krzywicy wynosi około 1 na 60 000 dzieci17.
Badanie przeprowadzone przez Beck-Nielsen i wsp. ustaliło, że krzywica dziedziczna jest przeważającą formą krzywicy u etnicznych duńskich dzieci w południowej Danii, chociaż wśród wszystkich małych dzieci w tym regionie krzywica pokarmowa okazała się najczęstszym typem17.
Trendy czasowe i nadzór nad krzywicą
Ewolucja epidemiologiczna
Historycznie częstość występowania krzywicy w krajach rozwiniętych znacznie spadła po powszechnym wprowadzeniu suplementacji witaminy D w diecie, ustawodawstwa mającego na celu poprawę jakości powietrza oraz uznania znaczenia witaminy D i zdrowia kości przez społeczeństwo1. W USA wzbogacanie mleka witaminą D (100 IU/kubek) rozpoczęto w latach 30. XX wieku1.
W Stanach Zjednoczonych krzywica pokarmowa została wyeliminowana w latach 30. XX wieku po odkryciu, że witamina D posiada właściwości przeciwkrzywicze189. Podobnie, w wyniku rozwoju terapeutycznego w XX wieku, częstość występowania krzywicy zmniejszyła się, szczególnie w krajach rozwiniętych, takich jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Australia, gdzie ostatecznie stała się rzadka6.
Jednak w ostatnich dekadach obserwuje się ponowny wzrost przypadków krzywicy. Pomimo powszechnego stosowania mleka początkowego wzbogaconego witaminą D w Stanach Zjednoczonych, krzywica nadal występuje, głównie u niemowląt karmionych piersią, które mają ciemną skórę i nie otrzymują suplementacji witaminy D10.
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Krzywica nie jest chorobą podlegającą obowiązkowi zgłaszania w Stanach Zjednoczonych, więc dane ogólnokrajowe są niedostępne18. W związku z tym, przy braku bieżącego nadzoru krajowego, trudno jest ocenić prawdopodobieństwo wystąpienia przypadków krzywicy w praktyce lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej18.
W jednym z badań oszacowano częstość występowania krzywicy pokarmowej na dziewięć przypadków na 1 milion dzieci, podczas gdy Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) określają ten wskaźnik na pięć przypadków na 1 milion dzieci w wieku od sześciu miesięcy do pięciu lat18. Warto zauważyć, że w wielu badaniach większość dotkniętych dzieci była czarnoskóra18.
W Wielkiej Brytanii niedawne badanie nadzoru wykazało 125 przypadków spełniających definicję przypadku krzywicy, co daje roczną zapadalność 0,48 (95% CI 0,37 do 0,62) na 100 000 dzieci poniżej 16 roku życia4. Częstość występowania krzywicy pokarmowej w Wielkiej Brytanii jest niższa niż oczekiwano, ale nadal występują poważne powikłania i nieoczekiwane zgony, szczególnie u czarnoskórych i południowoazjatyckich dzieci poniżej 5 roku życia4.
Problemy z szacowaniem rzeczywistej częstości występowania
Istnieje wiele problemów związanych z dokładnym szacowaniem częstości występowania krzywicy. Badanie BPSU w Wielkiej Brytanii obejmowało jedynie pediatrów, a nie lekarzy pierwszego kontaktu, co mogło prowadzić do znacznego niedoszacowania i niedodiagnozowania11. Większość lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej nie otrzymuje podyplomowego szkolenia pediatrycznego i ma niewystarczającą ekspozycję na pediatrię w czasie studiów, co ogranicza ich zdolność do rozpoznawania krzywicy11.
Podobnie, badanie w Australii również wskazało na prawdopodobne niedoszacowanie rzeczywistej częstości występowania krzywicy z powodu niewystarczającego zgłaszania przypadków13. Prawdziwe obciążenie chorobą ujawnia się dopiero po zbadaniu członków rodzin dotkniętych dzieci11.
Wpływ czynników środowiskowych i kulturowych
Geograficzne zróżnicowanie występowania
Zapadalność na krzywicę wzrasta wraz z szerokością geograficzną, co potwierdza badanie przeprowadzone na Alasce5. W słonecznych regionach, takich jak Bliski Wschód, krzywica może występować, gdy niemowlęta są szczelnie owinięte ubraniami i nie są wystawione na działanie promieni słonecznych10. W niektórych częściach Afryki niedobór wapnia, fosforu lub obu tych pierwiastków w diecie może również prowadzić do krzywicy, szczególnie w społeczeństwach, gdzie dominuje kukurydza w diecie10.
Badania zdrowia publicznego wykazały, że tradycyjne diety ubogie w wapń, ciemna skóra i kulturowe zwyczaje zakrywania całego ciała są głównymi przyczynami krzywicy i osteomalacji w słonecznych częściach świata, takich jak subkontynent indyjski, Bliski Wschód i Afryka7.
Wpływ pandemii COVID-19
Pandemia COVID-19 miała również wpływ na częstość występowania krzywicy. Sodri i wsp. opisali przypadek 22-miesięcznej dziewczynki w Malezji z krzywicą pokarmową, która zgłosiła się z nieprawidłowym chodem i skrzywieniem nóg podczas pandemii COVID-1910. Z powodu lockdownów związanych z COVID miała minimalną ekspozycję na światło słoneczne. Ponadto jej spożycie wapnia było niewystarczające10.
Zmniejszona ekspozycja na światło słoneczne (UVB) z powodu ograniczeń związanych z pandemią COVID-19 prawdopodobnie przyczyniła się do ciężkiego niedoboru witaminy D u niektórych pacjentów19. Ponadto w niektórych krajach, jak Indie, brakuje wzbogacania produktów spożywczych witaminą D19.
Zmiany stylu życia i nawyków
Częstość występowania krzywicy rośnie na całym świecie. Możliwe przyczyny obejmują zalecenia dla dzieci, aby nosiły filtry przeciwsłoneczne podczas przebywania na zewnątrz, oraz tendencję dzieci do spędzania większej ilości czasu w pomieszczeniach, oglądając telewizję lub grając w gry elektroniczne, zamiast bawić się na zewnątrz10.
W Królestwie Arabii Saudyjskiej, pomimo dobrobytu gospodarczego i wystarczającego nasłonecznienia przez cały rok, niedobór witaminy D jest dość powszechny u niemowląt, dzieci, nastolatków, a także ciężarnych i karmiących kobiet saudyjskich20. Główną przyczyną krzywicy jest niedobór witaminy D, a przedłużenie wyłącznego karmienia piersią do wieku jednego roku bez suplementacji witaminy D jest ważnym czynnikiem prowadzącym do rozwoju krzywicy w okresie gwałtownego wzrostu w niemowlęctwie20.
Profilaktyka i nadzór nad krzywicą
Strategie profilaktyczne
Krzywica jest chorobą, której można zapobiegać. Do skutecznych strategii profilaktycznych należą78:
- Powszechna suplementacja witaminy D u niemowląt – 400 IU dziennie jest zalecana dla wszystkich niemowląt od urodzenia7
- Suplementacja 600 IU w czasie ciąży7
- Monitorowanie w programach nadzoru opieki antenatalnej i zdrowia dzieci7
- Wzbogacanie żywności witaminą D i wapniem7
- Ekspozycja na słońce w umiarkowanych ilościach14
- Spożywanie produktów mlecznych i innych pokarmów bogatych w wapń8
Narastające dowody na endemiczny niedobór wapnia i krzywicę pokarmową w grupach ryzyka wykluczają potrzebę rutynowego pomiaru 25OHD u bezobjawowych osób; grupa konsensusu zaleca zatem dożywotnią suplementację w grupach wysokiego ryzyka7.
Wyzwania w realizacji strategii profilaktycznych
Mimo skutecznych strategii profilaktycznych, wciąż istnieją wyzwania w ich realizacji. W badaniu z Wielkiej Brytanii szokujące 77% zgłoszonych przypadków nie stosowało suplementów witaminy D zalecanych przez Departament Zdrowia, co świadczy o braku wdrożenia polityki11.
Przestrzeganie suplementacji pozostaje najistotniejszą barierą dla skutecznej profilaktyki krzywicy w Kanadzie21. Strategie, które najbardziej poprawiają przestrzeganie zaleceń, opierają się na nawyku i koncentrują się na zachowaniu, takim jak łączenie przyjmowania leków z istniejącymi rutynami21. Świadomość i promocja witaminy D przez personel medyczny (w tym farmaceutów) podczas każdej wizyty zdrowotnej poprawiają wskaźniki przestrzegania zaleceń21.
Brak formalnej polityki ze strony profesjonalistów zdrowotnych zalecającej rutynową suplementację witaminy D dla wszystkich niemowląt karmionych piersią jest również powodem do niepokoju20. Konieczne są dalsze kampanie zdrowia publicznego mające na celu zwiększenie świadomości na temat niedoboru witaminy D w grupach ryzyka13.
Znaczenie nadzoru i wczesnej interwencji
Nadzór i wysokie podejrzenie kliniczne krzywicy pokarmowej mają kluczowe znaczenie, szczególnie u dzieci o ciemniejszej karnacji skóry i karmionych wyłącznie piersią w okresie niemowlęcym22. Wczesne rozpoznanie i interwencja mogą opóźnić lub wyeliminować potrzebę interwencji chirurgicznej ortopedycznej22.
Wczesna interwencja z terapeutycznym dawkowaniem wapnia i witaminy D jest kluczowa i może pomóc uniknąć możliwych do uniknięcia operacji ortopedycznych22. Kości, które są słabo zmineralizowane, na ogół bardzo szybko reagują na suplementację diety wapniem i witaminą D. Poprawę można zaobserwować na zdjęciu rentgenowskim już po kilku dniach leczenia12.
Aby zapobiec krzywicy pokarmowej, zaleca się, aby lekarze i pracownicy zdrowia publicznego promowali suplementację witaminy D u matki i niemowlęcia w perspektywie krótkoterminowej, a wzbogacanie żywności w perspektywie długoterminowej22.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.