Choroba wątroby
Epidemiologia
Choroby wątroby stanowią istotne globalne wyzwanie zdrowotne, odpowiadając za około 2 miliony zgonów rocznie (4% wszystkich zgonów), z przewagą mężczyzn (około 2/3 zgonów). Najczęstszymi przyczynami marskości wątroby są wirusowe zapalenia wątroby (HBV, HCV), alkoholowa choroba wątroby (ALD) oraz niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD/MASLD). W 2019 roku odnotowano 1,26 miliona zgonów z powodu marskości i przewlekłych chorób wątroby, a w 2020 roku rak wątrobowokomórkowy (HCC) spowodował około 830 000 zgonów. Częstość występowania marskości wzrosła z 20,7 do 23,4 na 100 000 osób w latach 2000-2015, a liczba przypadków wyrównanej i niewyrównanej marskości w 2017 roku wyniosła odpowiednio 112 milionów i 10,6 miliona. NAFLD dotyka około 25,24% populacji globalnej, z rosnącą zachorowalnością i znacznym obciążeniem ekonomicznym (koszty w USA szacowane na 292 mld USD rocznie). ALD odpowiada za 5,9% globalnych zgonów, z rosnącą częstością wśród młodszych dorosłych i wysoką 5-letnią śmiertelnością (>50%).
- Choroba wątroby – Epidemiologia i nadzór
- Główne czynniki etiologiczne
- Globalne obciążenie chorobami wątroby
- Trendy w epidemiologii chorób wątroby
- Zróżnicowanie regionalne
- Epidemiologia specyficznych chorób wątroby
- Marskość wątroby
- Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD)
- Choroba wątroby związana z alkoholem (ALD)
- Wirusowe zapalenie wątroby
- Nadzór nad chorobami wątroby
- Podsumowanie i implikacje dla zdrowia publicznego
Choroba wątroby – Epidemiologia i nadzór
Choroby wątroby stanowią istotny globalny problem zdrowia publicznego, odpowiadając za około 2 miliony zgonów rocznie, co stanowi 4% wszystkich zgonów na świecie (1 na każde 25 zgonów). Około dwie trzecie wszystkich zgonów związanych z chorobami wątroby występuje u mężczyzn. W skali globalnej, choroby wątroby są przyczyną znacznej zachorowalności i śmiertelności, plasując się jako 11. główna przyczyna zgonów na świecie.12
Główne czynniki etiologiczne
Najczęstszymi przyczynami marskości wątroby na całym świecie są wirusowe zapalenie wątroby, alkohol i niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD). Wirusy hepatotropowe są czynnikiem etiologicznym w większości przypadków ostrego zapalenia wątroby, chociaż polekowe uszkodzenie wątroby (DILI) stanowi coraz większy odsetek przypadków.12
Warto zauważyć, że spektrum chorób wątroby obejmuje szeroki zakres zaburzeń charakteryzujących się uszkodzeniem hepatocytów, naciekiem komórek zapalnych i aktywacją komórek gwiaździstych wątroby, co łącznie upośledza funkcję wątroby i zaburza jej architekturę. Ostre choroby wątroby często wynikają z zakażeń wirusami hepatotropowymi, choć polekowe uszkodzenie wątroby staje się coraz bardziej powszechne. Przewlekłe choroby wątroby zazwyczaj wynikają z czynników takich jak spożycie alkoholu, zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV) i wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV), wraz z rosnącą częstością występowania stłuszczeniowej choroby wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD).1
Globalne obciążenie chorobami wątroby
Według badania Global Burden of Disease 2019, w 2019 roku 1,26 miliona osób zmarło z powodu marskości i innych przewlekłych chorób wątroby, co oznacza wzrost o 13% od 1990 roku. Rak wątroby, będący końcowym wynikiem choroby wątroby, spowodował około 830 000 zgonów w 2020 roku, stanowiąc 8,3% globalnych zgonów związanych z nowotworami. Wirusowe zapalenie wątroby, szczególnie HBV i HCV, prowadzi rocznie do około 1,3 miliona zgonów. Ponadto, każdego roku u około 3,3 miliona osób diagnozuje się chorobę wątroby związaną z alkoholem (ALD), co stanowi 5,9% globalnych zgonów.1
Warto również odnotować rosnącą liczbę zgonów z powodu MASLD, z szacunkową liczbą 280 000 zgonów w 2019 roku. Co istotne, wskaźniki śmiertelności z powodu chorób wątroby wykazują znaczne różnice regionalne. Na przykład Mongolia odnotowuje najwyższy wskaźnik śmiertelności z powodu raka wątroby na poziomie 71,0 na 100 000 osób, w porównaniu do 6,6 w Stanach Zjednoczonych.23
Trendy w epidemiologii chorób wątroby
Zachorowalność na choroby wątroby wzrasta na całym świecie, stwarzając coraz większe ryzyko zachorowalności. Pomimo zintensyfikowanych globalnych interwencji w zakresie zdrowia publicznego, choroby wątroby nadal stanowią znaczną część globalnego obciążenia chorobami, podkreślając złożoność i wielowymiarowość epidemiologii chorób wątroby.1
Szczególnie niepokojący jest zwrot w kierunku chorób wątroby związanych ze stylem życia, takich jak MASLD i ALD. Trend ten jest ściśle związany ze zmianami w globalnych nawykach żywieniowych, siedzącym trybem życia i rosnącym wskaźnikiem otyłości. Ostatnie meta-analizy zidentyfikowały MASLD jako najczęstszą przewlekłą chorobę wątroby, dotykającą 38,0% światowej populacji dorosłych w latach 2016-2019. Dodatkowo, częstość występowania ALD rośnie, równolegle do wzrostu globalnego spożycia alkoholu.2
Warto zauważyć, że podczas gdy nowe zakażenia HBV i HCV maleją w wielu regionach dzięki skutecznym interwencjom zdrowia publicznego, przewlekłe zakażenia nadal stanowią globalne wyzwanie. Zmniejszenie liczby nowych zakażeń można przypisać przede wszystkim kilku kluczowym środkom zdrowotnym wykraczającym poza szczepienia. Ulepszone protokoły badań przesiewowych dla dawców krwi i narządów znacznie zmniejszyły ryzyko zapalenia wątroby związanego z transfuzją. Ponadto, programy redukcji szkód skierowane do populacji wysokiego ryzyka, takie jak programy wymiany igieł i strzykawek, odegrały istotną rolę w zapobieganiu transmisji wśród użytkowników narkotyków dożylnych.3
Zróżnicowanie regionalne
Globalna częstość występowania marskości wątroby, końcowego stadium różnych przewlekłych schorzeń wątroby, wzrosła z 20,7 na 100 000 osób w 2000 roku do 23,4 na 100 000 w 2015 roku. Ponadto, częstość występowania raka wątroby nadal rośnie, z około 20 milionami nowych przypadków zgłoszonych globalnie w 2022 roku.1
Wskaźniki śmiertelności z powodu chorób wątroby wykazują znaczne różnice regionalne. Na przykład Mongolia odnotowuje najwyższy wskaźnik śmiertelności z powodu raka wątroby na poziomie 71,0 na 100 000 osób, w porównaniu do 6,6 w Stanach Zjednoczonych. Ten wyraźny kontrast wynika głównie z wyższej częstości występowania HBV i HCV, ograniczonych zasobów opieki zdrowotnej oraz podwyższonego spożycia alkoholu w Mongolii. Z kolei Stany Zjednoczone korzystają z skutecznych programów szczepień przeciwko zapaleniu wątroby, kompleksowych badań przesiewowych i zaawansowanych opcji leczenia, co skutkuje znacznie niższymi wskaźnikami śmiertelności.2
Epidemiologia specyficznych chorób wątroby
Marskość wątroby
Marskość wątroby powoduje znaczne globalne obciążenie. Najnowsze badania epidemiologiczne wykazały wzrost częstości występowania marskości wątroby w 2017 roku w porównaniu do 1990 roku zarówno u mężczyzn, jak i kobiet, przy czym w 2017 roku odnotowano 5,2 miliona przypadków marskości i przewlekłej choroby wątroby. Marskość spowodowała 1,48 miliona zgonów w 2019 roku, co stanowi wzrost o 8,1% w porównaniu do 2017 roku.1
Liczba lat życia skorygowanych niepełnosprawnością z powodu marskości wątroby zajęła 16. miejsce wśród wszystkich chorób i 7. miejsce u osób w wieku 50-74 lat w 2019 roku. Globalne obciążenie marskością związaną z wirusem zapalenia wątroby typu B i wirusem zapalenia wątroby typu C maleje, podczas gdy obciążenie marskością spowodowaną alkoholem i niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD) gwałtownie rośnie.2
Według danych Global Burden of Diseases, Injuries, and Risk Factors Study (GBD) 2017, w 2017 roku na całym świecie szacowano 112 (107-119) milionów przypadków wyrównanej marskości wątroby i 10,6 (10,3-10,9) miliona przypadków niewyrównanej marskości wątroby. Oznacza to ogromny wzrost w porównaniu do wskaźników częstości występowania z 1990 roku, kiedy zaobserwowano 65,9 (63,4-68,7) miliona przypadków wyrównanej marskości wątroby i 5,20 (5,08-5,32) miliona przypadków niewyrównanej marskości wątroby.1
Standaryzowany względem wieku wskaźnik częstości występowania wyrównanej marskości wątroby wzrósł z 1354,5 (1300,6-1411,7) na 100000 w 1990 roku do 1395,0 (1323,5-1470,5) w 2017 roku, podczas gdy niewyrównana marskość wątroby wzrosła z 110,6 (108,0-113,0) na 100000 w 1990 roku do 132,5 (128,6-136,2) w 2017 roku. W 2017 roku 58,8% przypadków wyrównanej marskości wątroby i 60,3% przypadków niewyrównanej marskości wątroby zaobserwowano u mężczyzn, co sugeruje, że mężczyźni cierpią na marskość wątroby w wyższych proporcjach. Ogólnie rzecz biorąc, częstość występowania marskości wątroby wzrosła o 74,53% od 1990 do 2017 roku.2
Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD)
Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) jest najczęstszą przyczyną przewlekłej choroby wątroby w Stanach Zjednoczonych i prawdopodobnie na całym świecie, dotykając od 80 do 100 milionów osób w Stanach Zjednoczonych, spośród których prawie 25% przechodzi w niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby (NASH).1
Globalna częstość występowania NAFLD wynosi około 25,24% (95% CI: 22,10-28,65), przy czym najwyższa częstość występuje na Bliskim Wschodzie i w Ameryce Południowej, a najniższa w Afryce. Zachorowalność na raka wątrobowokomórkowego (HCC) wśród pacjentów z NAFLD wynosiła 0,44 na 1000 osobolat (zakres 0,29-0,66).1
Śmiertelność specyficzna dla wątroby i ogólna śmiertelność wśród pacjentów z NAFLD i NASH wynosiła odpowiednio 0,77 na 1000 (zakres 0,33-1,77) i 11,77 na 1000 osobolat (zakres 7,10-19,53) oraz 15,44 na 1000 (zakres 11,72-20,34) i 25,56 na 1000 osobolat (zakres 6,29-103,80). Ponieważ globalna epidemia otyłości napędza stany metaboliczne, kliniczne i ekonomiczne obciążenie NAFLD stanie się ogromne.2
Badanie przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych przy użyciu National Health and Nutrition Examination Surveys (NHANES) z lat 1988-2008 wykazało, że częstość występowania NAFLD, zdiagnozowana na podstawie podwyższonej aminotransferazy alaninowej (ALT), podwoiła się w Stanach Zjednoczonych w tym okresie (z 5,5% do 11,0%). Na podstawie danych NHANES-III zebranych między 1988 a 1994 rokiem, częstość występowania NAFLD zdiagnozowanej za pomocą ultrasonografii wynosiła 34%.3
W szczególności, częstość występowania NAFLD wzrosła z 20,0% (1988-1994) do 28,3% (1999-2004) do 33,2% (2009-2012) i 31,9% (2013-2016) (p<0,0001), co czyni ją jedyną chorobą wątroby o rosnącej częstości występowania w Stanach Zjednoczonych w ciągu ostatnich 30 lat.1
Obecne roczne koszty medyczne i społeczne NAFLD są szacowane na 292 miliardy dolarów w Stanach Zjednoczonych. Przewiduje się, że koszt opieki nad pacjentami wzrośnie o 18% od 2000 do 2035 roku, a jakość życia związana ze zdrowiem pacjentów z NAFLD jest opisywana jako obniżająca się.4
Choroba wątroby związana z alkoholem (ALD)
Choroba wątroby związana z alkoholem (ALD), jest poważnym problemem zdrowia publicznego, coraz bardziej wpływającym na globalne obciążenie chorobami i przedwczesną śmiertelność. W 2019 roku ALD odpowiadała za utratę 11 milionów lat życia na całym świecie. Rosnąca liczba zgonów i lat życia skorygowanych niepełnosprawnością przypisanych ALD, szczególnie wyraźna w Stanach Zjednoczonych, jest alarmująca.1
Prognozy sugerują, że ekonomiczny wpływ ALD, obserwowany w Stanach Zjednoczonych, może potencjalnie podwoić się do 2040 roku. ALD jest coraz bardziej powszechna wśród młodszych dorosłych (20-45 lat) i stała się główną przyczyną przeszczepów wątroby zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie.2
Częstość występowania ALD szacuje się na 3,5% w populacji ogólnej, 26,0% wśród osób pijących w sposób ryzykowny i 55,1% wśród osób z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu. Niepokojące jest to, że 5-letnie wskaźniki śmiertelności dla pacjentów z ALD przekraczają 50%, z jeszcze wyższymi wskaźnikami w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.3
Dokładne oszacowanie wpływu ALD jest utrudnione przez czynniki takie jak niedostateczne zgłaszanie, trudności diagnostyczne, niespójna jakość danych w rejestrach zdrowotnych oraz interakcje alkoholu z innymi czynnikami ryzyka chorób wątroby. Pandemia COVID-19 pogorszyła trend rosnącej częstości występowania ALD, ponieważ wzorce picia wysokiego ryzyka zbiegły się z większą liczbą przyjęć do szpitala z powodu zapalenia wątroby związanego z alkoholem i wzrostem śmiertelności związanej z ALD.1
Na podstawie danych GBD sugeruje się, że bez nowych interwencji liczba zgonów i lat życia skorygowanych niepełnosprawnością z powodu marskości wątroby i raka wątroby przypisywanych alkoholowi będzie nadal rosła w ciągu najbliższych 25 lat, szczególnie wśród mężczyzn. Rosnące obciążenie ALD jest szczególnie zauważalne wśród młodszych dorosłych. Od początku pandemii COVID-19 ALD stała się wiodącym wskazaniem do przeszczepu wątroby, z trendem szczególnie wyraźnym wśród młodych dorosłych.1
Wirusowe zapalenie wątroby
Zapalenie wątroby typu B jest zakażeniem wirusowym, które atakuje wątrobę i może powodować zarówno ostre, jak i przewlekłe choroby. Według szacunków WHO, w 2022 roku 254 miliony osób żyło z przewlekłym zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B, z 1,2 miliona nowych zakażeń rocznie. W 2022 roku zapalenie wątroby typu B spowodowało szacunkowo 1,1 miliona zgonów, głównie z powodu marskości wątroby i raka wątrobowokomórkowego (pierwotnego raka wątroby).1
Obciążenie zakażeniem jest najwyższe w regionie zachodniego Pacyfiku WHO i regionie afrykańskim WHO, gdzie odpowiednio 97 milionów i 65 milionów osób jest przewlekle zakażonych. Zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B nabyte w wieku dorosłym prowadzi do przewlekłego zapalenia wątroby w mniej niż 5% przypadków, podczas gdy zakażenie w okresie niemowlęcym i wczesnym dzieciństwie prowadzi do przewlekłego zapalenia wątroby w około 95% przypadków.2
Według najnowszych szacunków WHO, odsetek dzieci poniżej piątego roku życia przewlekle zakażonych HBV spadł do nieco poniżej 1% w 2019 roku w porównaniu do około 5% w erze przedszczepionkowej, od lat 80. do początku 2000 roku. Z zaktualizowanymi wytycznymi dotyczącymi zapalenia wątroby typu B szacuje się, że ponad 50% osób z przewlekłym zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B będzie wymagało leczenia, w zależności od warunków i kryteriów kwalifikacyjnych.1
W środowiskach o niskich dochodach większość osób z rakiem wątroby prezentuje się późno w przebiegu choroby i umiera w ciągu kilku miesięcy od diagnozy. Zapalenie wątroby typu B może być przekazywane z matki na dziecko. Można temu zapobiec, przyjmując leki przeciwwirusowe, aby zapobiec transmisji, oprócz szczepionki.2
Nadzór nad chorobami wątroby
Skrining i nadzór nad rakiem wątrobowokomórkowym
Nadzór nad rakiem wątroby jest zalecany dla wszystkich pacjentów z marskością wątroby klasy A i B w skali Child-Turcotte-Pugh (CTP) oraz pacjentów z marskością wątroby klasy C w skali CTP wpisanych na listę do przeszczepu wątroby, którzy kwalifikują się do terapii leczniczych lub paliatywnych (chirurgicznych, lokoregionalnych lub systemowych) raka wątrobowokomórkowego (HCC).1
HCC występuje najczęściej (80% przypadków) u pacjentów z zaawansowanym włóknieniem/marskością wątroby. Badania przesiewowe (lub dokładniej nadzór dla tej populacji wysokiego ryzyka) spowodują wcześniejsze stadium w momencie diagnozy i większą szansę na wyleczenie. Większość wytycznych zaleca ultrasonografię co 6 miesięcy z lub bez badania alfa-fetoproteiny (AFP) u wszystkich pacjentów z marskością wątroby.2
Wytyczne dotyczące HCC opublikowane przez American Society for the Study of Liver Disease (AASLD) w 2018 roku zalecają: Nadzór nad dorosłymi z marskością wątroby, ponieważ poprawia ogólną przeżywalność; Nadzór przy użyciu ultrasonografii, z lub bez badania AFP, co 6 miesięcy; Brak nadzoru u pacjentów z marskością wątroby z klasą C w skali CTP, chyba że są na liście oczekujących na przeszczep, ze względu na niską oczekiwaną przeżywalność dla pacjentów z tym stopniem dysfunkcji wątroby.1
U.S. Preventive Services Task Force nie wydał wytycznych dotyczących nadzoru nad HCC, a lekarze podstawowej opieki zdrowotnej mogą nie być świadomi wytycznych specjalistycznych. Ultrasonografia jest opłacalna jako metoda nadzoru; jednak jest zależna od operatora, a wyniki są często uzależnione od budowy ciała.2
Pacjenci z przewlekłym zapaleniem wątroby typu B są narażeni na ryzyko raka wątroby nawet przy braku marskości wątroby. Nadzór ultrasonograficzny jest zalecany co 6 miesięcy w następujących populacjach (niezależnie od stadium zwłóknienia): Pacjenci z marskością wątroby, osoby pochodzenia afrykańskiego powyżej 20 roku życia, WSZYSCY mężczyźni powyżej 40 roku życia, kobiety azjatyckie powyżej 50 roku życia.1
W celu poprawy nadzoru nad HCC pacjenci powinni być świadomi swojego ryzyka raka wątroby, a także mieć dostęp do regularnych badań przesiewowych. HCC jest coraz częściej zgłaszany u pacjentów z niealkoholowym stłuszczeniowym zapaleniem wątroby (NASH) bez marskości wątroby; patogeneza HCC w tej populacji może być inna niż w populacji z wirusowym zapaleniem wątroby; obecnie nie ma zaleceń dotyczących nadzoru w tej populacji.2
Nadzór nad marską wątrobą
| Stadium marskości wątroby | Częstotliwość badań endoskopowych | Zalecenia nadzoru |
|---|---|---|
| Wyrównana marskość (Child-Pugh A) bez żylaków w badaniu przesiewowym | Co 2 lata przy trwającym uszkodzeniu wątroby, nadwadze lub spożyciu alkoholu | Co 3 lata jeśli uszkodzenie wątroby jest uśpione (np. po eliminacji wirusa, abstynencji od alkoholu) |
| Marskość Child-Pugh B i C | Coroczna gastroskopia | Niezależnie od kryteriów Baveno VII |
| Wszyscy pacjenci z marskością | Badanie ultrasonograficzne co 6 miesięcy | Nadzór nad HCC zgodnie z wytycznymi EASL |
Konsensus Baveno VII (EASL) wspomina o terminie skompensowana zaawansowana przewlekła choroba wątroby (cACLD), który obejmuje zarówno zaawansowane włóknienie wątroby, jak i marskość wątroby. Nadzór i zarządzanie rakiem wątrobowokomórkowym powinny być prowadzone zgodnie z wytycznymi EASL.2
W Wielkiej Brytanii osoby z marskością wątroby lub długotrwałym zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B będą miały oferowane regularne kontrole kliniczne co 6 miesięcy. Te kontrole pomagają zespołowi klinicznemu dbać o zdrowie wątroby, a także zapewniają potrzebne leczenie, takie jak terapia przeciwwirusowa w przypadku zapalenia wątroby typu B. Zazwyczaj obejmują one również nadzór nad rakiem wątroby.1
Dorośli z marskością wątroby powinni mieć oferowany 6-miesięczny nadzór nad rakiem wątrobowokomórkowym. Marskość wątroby jest istotnym czynnikiem ryzyka raka wątrobowokomórkowego. Rak wątrobowokomórkowy rozwija się szybko i może być bezobjawowy, dopóki nie jest zaawansowany. Regularny nadzór nad dorosłymi z marskością wątroby w odstępach 6-miesięcznych pomaga zapewnić jego wczesne wykrycie. Leczenie może wówczas rozpocząć się szybko, co może poprawić szanse przeżycia osoby.1
Podsumowanie i implikacje dla zdrowia publicznego
Choroby wątroby stanowią rosnące globalne wyzwanie dla zdrowia publicznego, z wzrastającą liczbą przypadków i obciążeniem ekonomicznym. Epidemiologia chorób wątroby zmienia się, z rosnącym udziałem NAFLD/MASLD i ALD, podczas gdy skuteczne interwencje zmniejszyły obciążenie wirusowymi zapaleniami wątroby w wielu regionach.1
Rozwój skutecznych strategii nadzoru nad chorobami wątroby, zwłaszcza w populacjach wysokiego ryzyka, ma kluczowe znaczenie dla wczesnego wykrywania i leczenia, co może znacznie zmniejszyć śmiertelność i zachorowalność związaną z tymi chorobami. Istnieje pilna potrzeba zwiększenia świadomości na temat czynników ryzyka chorób wątroby wśród personelu medycznego i ogółu społeczeństwa, a także wdrożenia skutecznych strategii prewencyjnych.1
Rozwiązanie rosnącego problemu ALD wymaga zdecydowanych inicjatyw zdrowia publicznego, zwiększonej świadomości, udoskonalonych technik diagnostycznych i kompleksowych badań epidemiologicznych. Środki te są niezbędne do walki z rosnącą częstością występowania ALD i złagodzenia jej rozległego wpływu na jednostki i systemy opieki zdrowotnej.2
Opieka zdrowotna nad pacjentami z chorobami wątroby powinna koncentrować się na pierwotnej profilaktyce i wczesnym wykrywaniu, aby zmniejszyć globalne obciążenie marskością wątroby. Kluczowe znaczenie ma także zwiększenie dostępu do opieki, zwłaszcza w regionach o ograniczonych zasobach, gdzie obciążenie chorobami wątroby jest często największe.2
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.