Bradykardia
Epidemiologia
Bradykardia, definiowana jako spoczynkowa częstość akcji serca poniżej 60 uderzeń na minutę u dorosłych (nowe wytyczne ACC/AHA/HRS stosują próg <50 uderzeń/min), występuje z częstością 0,5-2,0% w populacji ogólnej, z wyższą częstością u mężczyzn (15,2%) niż u kobiet (6,9%). Częstość wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie u osób >65 lat, u których dysfunkcja węzła zatokowego dotyczy 1 na 600 osób. Bradykardia zatokowa jest powszechna u sportowców (50,1% w badaniu brazylijskich piłkarzy) oraz u wcześniaków, gdzie definiowana jest jako HR <100/min przez co najmniej dwa uderzenia. Czynniki ryzyka obejmują choroby przewlekłe, takie jak nadciśnienie, cukrzyca (DM) i przewlekła choroba nerek (CKD), które zwiększają ryzyko arytmii i nagłej śmierci sercowej. Zespół bradykardia-tachykardia występuje u około 50% pacjentów z dysfunkcją węzła zatokowego i wiąże się ze zwiększonym ryzykiem udaru mózgu. Bradykardia może być także objawem odrzucenia przeszczepu serca, co wymaga biopsji endomiokardialnej w okresie 6-12 miesięcy po transplantacji. W krajach o niskim i średnim dochodzie (LMIC) główną przyczyną bradykardii jest blok przedsionkowo-komorowy, a dostęp do terapii stymulatorem serca jest ograniczony przez bariery ekonomiczne, infrastrukturalne i edukacyjne.
- Epidemiologia bradykardii
- Występowanie w różnych grupach wiekowych
- Różnice związane z płcią i rasą
- Trendy epidemiologiczne i prognozy
- Bradykardia w szczególnych grupach pacjentów
- Nadzór i monitorowanie bradykardii
- Metody diagnostyczne i nadzorcze
- Innowacyjne metody monitorowania
- Monitoring w szczególnych przypadkach
- Analiza danych klinicznych i demograficznych
- Wyzwania i perspektywy nadzoru nad bradykardią
Epidemiologia bradykardii
Bradykardia, definiowana jako nieprawidłowo wolna czynność serca (poniżej 60 uderzeń na minutę u dorosłych), stanowi istotny problem kliniczny o zróżnicowanym rozpowszechnieniu. Światowa częstość występowania bradykardii w populacji ogólnej waha się od 0,5% do 2,0%12. W Stanach Zjednoczonych bradykardia zatokowa, będąca najczęstszym typem bradykardii, występuje z częstością około 1 przypadku na 1000 osób3. Według danych z amerykańskich Centrów Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) z 2011 roku, bradykardia kliniczna (definiowana jako spoczynkowa częstość pulsów poniżej 60 uderzeń na minutę) występowała u 15,2% dorosłych mężczyzn i 6,9% dorosłych kobiet4.
Warto zaznaczyć, że nowe wytyczne American College of Cardiology/American Heart Association/Heart Rhythm Society (ACC/AHA/HRS) dotyczące bradykardii i opóźnienia przewodzenia sercowego stosują niższy punkt odcięcia – mniej niż 50 uderzeń na minutę. Zmiana ta wynika z badań populacyjnych, które wykazały, że wiele zdrowych osób ma prawidłową spoczynkową częstość akcji serca w zakresie 50-60 uderzeń na minutę5.
Występowanie w różnych grupach wiekowych
Bradykardia może występować w każdym wieku, jednak jej częstość wzrasta znacząco wraz z wiekiem67. Osoby powyżej 65. roku życia stanowią grupę najwyższego ryzyka, co wiąże się z naturalnym spowolnieniem międzykomórkowego przewodzenia sercowego związanym ze starzeniem się i progresją chorób8. Dysfunkcja węzła zatokowego, będąca częstą przyczyną bradykardii, występuje u 1 na 600 osób powyżej 65. roku życia910. Bradykardia zatokowa jest szczególnie powszechna u starszych dorosłych podczas snu11.
U osób powyżej 65. roku życia objawy związane z bradykardią występują u około 1 na 600 osób, co oznacza, że ponad pół miliona dorosłych w tej grupie wiekowej doświadcza objawów tego zaburzenia. Liczba osób z bradykardią bezobjawową jest prawdopodobnie znacznie wyższa12.
Zaburzenie to występuje również u młodych, zdrowych osób, szczególnie u sportowców obu płci, u których bradykardia zatokowa jest często fizjologiczna i związana z treningiem sportowym1314. W badaniu obserwacyjnym przeprowadzonym w latach 2002-2023, obejmującym dane z EKG spoczynkowego od 6125 dorosłych brazylijskich piłkarzy, bradykardia zatokowa występowała u 50,1% badanych sportowców15.
W populacji pediatrycznej bradykardia zatokowa rzadko wynika z pierwotnego problemu kardiologicznego16. U dzieci z łagodną bradykardią zatokową przebieg kliniczny jest zwykle pomyślny i nie obserwuje się objawów17. W retrospektywnym przeglądzie (2011-2022) 77 tureckich dzieci ze zdiagnozowaną dysfunkcją węzła zatokowego najczęstszymi zaburzeniami rytmu były bradykardia nieadekwatna do wieku oraz pauzy. Ponad trzy czwarte dzieci miało strukturalną chorobę serca, z czego 61% było wrodzonymi wadami serca18.
Różnice związane z płcią i rasą
Bradykardia dotyka mężczyzn i kobiety w równym stopniu19, choć dane CDC wskazują na wyższą częstość występowania u mężczyzn (15,2%) w porównaniu do kobiet (6,9%)20. Nie odnotowano predylekcji rasowych w występowaniu bradykardii21, jednak w badaniu brazylijskich piłkarzy zaobserwowano, że średni odstęp PR był wyższy u sportowców rasy czarnej niż u osób rasy białej i mieszanej22.
Trendy epidemiologiczne i prognozy
Częstość występowania dysfunkcji węzła zatokowego wynosi 0,8 na 1000 osobolat i przewiduje się, że do 2060 roku podwoi się ze względu na starzenie się populacji2324. Szczyt zachorowań przypada na wiek 70-89 lat25. Stany związane z zaawansowanym wiekiem, takie jak nadciśnienie tętnicze, przewlekła choroba nerek, cukrzyca i choroba wieńcowa, stanowią nakładające się czynniki ryzyka i potencjalne przyczyny dysfunkcji węzła zatokowego26.
Bradykardia w szczególnych grupach pacjentów
Bradykardia w chorobach współistniejących
Pacjenci z cukrzycą (DM) i przewlekłą chorobą nerek (CKD) wykazują podwyższone ryzyko arytmii sercowych, takich jak bradykardia, która może potencjalnie prowadzić do nagłej śmierci sercowej27. Badania wskazują na istotny wzrost częstości bradykardii podczas okresów najniższego względnego stężenia glukozy, szczególnie między godzinami 06:00-09:00 i 12:00-15:0028. Wyniki te podkreślają silną korelację między względnymi poziomami glukozy, parametrami częstości akcji serca a wystąpieniem bradykardii oraz wskazują na potrzebę bardziej spersonalizowanej definicji hipoglikemii dla zrozumienia jej związku z bradyarytmiami w populacjach wysokiego ryzyka z DM i CKD2930.
Zespół bradykardia-tachykardia występuje u około 50% pacjentów z dysfunkcją węzła zatokowego i zwiększa ryzyko udaru mózgu i zgonu31. Podobnie, ponad 50% pacjentów z zespołem chorego węzła zatokowego rozwija zespół tachykardia-bradykardia z migotaniem lub trzepotaniem przedsionków jako tachyarytmią, co prowadzi do zwiększonego ryzyka udaru mózgu zatorowego32.
U pacjentów po przeszczepieniu serca bradykardia może być objawem odrzucenia przeszczepu. Zgodnie z najnowszymi wytycznymi Międzynarodowego Towarzystwa Przeszczepiania Serca i Płuc (ISHLT), obecny standard opieki dla wszystkich dorosłych biorców ortotopowego przeszczepu serca obejmuje okresową biopsję endomiokardialne (EMB) 6-12 miesięcy po operacji w celu nadzoru nad odrzuceniem przeszczepu serca lub w dowolnym momencie, jeśli istnieje kliniczne podejrzenie odrzucenia33.
Bradykardia w chorobach zakaźnych
W wielu krajach rozwijających się blok serca jest główną przyczyną bradykardii, przy czym dysfunkcja węzła zatokowego stanowi tylko 5% przypadków w niektórych krajach o niskim i średnim dochodzie (LMIC). Choroby zakaźne mogą bezpośrednio wpływać na układ przewodzący serca, prowadząc do bradykardii34.
Względna bradykardia, charakterystyczna dla niektórych wewnątrzkomórkowych zakażeń bakteryjnych, zakażeń wirusowych i chorób niezakaźnych, była również powszechną cechą u 54 pacjentów z łagodnym do umiarkowanego przebiegiem COVID-19 potwierdzonym metodą PCR w Japonii. Ten objaw kliniczny może pomóc klinicystom w diagnostyce COVID-1935.
Bradykardia u wcześniaków
Bradykardia u wcześniaków definiowana jest jako zdarzenie sercowe, w którym częstość akcji serca spada poniżej 100 uderzeń na minutę przez co najmniej dwa uderzenia36. Przerwy oddechowe (zwane epizodami bezdechu-bradykardii), związane z zaburzeniami rytmu serca, są określane jako powszechne u wcześniaków37.
Epidemiologia bezdechu u wcześniaków jest odwrotnie proporcjonalna do wieku ciążowego – występuje u 100% wcześniaków urodzonych w 28. tygodniu ciąży, 85% w 30. tygodniu i 20% w 34. tygodniu38. W naturalnym przebiegu choroby ciężkie zdarzenia ustępują jako pierwsze, natomiast izolowane zdarzenia bradykardii ustępują jako ostatnie. Około 92% epizodów ustępuje do 37. tygodnia, a 98% do 40. tygodnia39.
Nadzór i monitorowanie bradykardii
Metody diagnostyczne i nadzorcze
Bradykardia często jest wykrywana podczas rutynowego badania fizykalnego, zanim pojawią się zauważalne objawy40. Diagnostyka bradykardii wymaga korelacji objawów hipoperfuzji narządowej z obecnością bradyarytmii obserwowanej podczas monitorowania serca4142.
Do monitorowania aktywności serca podczas codziennych czynności stosuje się urządzenia Holtera lub urządzenia do telemetrii ambulatoryjnej43. Dane z tych urządzeń są przesyłane do kliniki urządzeń w centrum rytmu serca, gdzie eksperci analizują wyniki i wykorzystują informacje, we współpracy z lekarzem, aby pomóc określić najlepsze leczenie dla pacjenta44.
Nadzór po zabiegach jest zalecany po przezcewnikowej wymianie zastawki aortalnej ze względu na częste występowanie nieprawidłowości w układzie przewodzącym4546. Amerykańskie towarzystwa kardiologiczne (ACC/AHA/HRS) opublikowały wytyczne dotyczące oceny i leczenia pacjentów z bradykardią i opóźnieniem przewodzenia sercowego, które zawierają zalecenia dotyczące nadzoru po zabiegach i implantacji stymulatora serca47.
Innowacyjne metody monitorowania
Rozwój technologii umożliwia automatyczne monitorowanie bradykardii, szczególnie u wcześniaków i osób dorosłych. Algorytmy mogą być personalizowane, śledząc zmiany rytmu sercowego noworodka, a zdarzenia bradykardii zanotowane przez lekarzy są prawidłowo wykrywane przez systemy automatyczne48.
Narzędzia takie jak MMDx (system wykorzystujący uczenie maszynowe do porównywania ekspresji genów z danym zestawem danych) mogą pomóc w zarządzaniu odrzucaniem przeszczepów49. Dalsze badania powinny dotyczyć odrzucania komórkowego w przeszczepach serca i roli technologii uczenia maszynowego w porównaniu z obecnym złotym standardem. Wykorzystanie narzędzi uczenia maszynowego, takich jak MMDx, okazało się nieocenione w przypadku pacjentów bez dowodów odrzucenia w biopsji endomiokardialne50.
Monitoring w szczególnych przypadkach
FDA zaleca, aby wszyscy pacjenci rozpoczynający leczenie lekiem Gilenya (fingolimod) byli monitorowani pod kątem objawów wolnej akcji serca (bradykardii) przez co najmniej 6 godzin po pierwszej dawce. Dodatkowo, FDA zaleca obecnie również przedłużenie czasu monitorowania sercowo-naczyniowego ponad 6 godzin u pacjentów, którzy są narażeni na wyższe ryzyko bradykardii lub którzy mogą nie tolerować bradykardii51.
Bradykardia iktalna/asystolia jest słabo rozpoznawaną przyczyną zapaści występującej późno w przebiegu typowego złożonego napadu częściowego epilepsji. Jej rozpoznanie jest ważne, ponieważ może potencjalnie prowadzić do nagłej nieoczekiwanej śmierci w epilepsji (SUDEP). Niedobór placówek monitorowania epilepsji oznacza, że asystolia iktalna prawdopodobnie pozostanie niedodiagnozowana52.
Analiza danych klinicznych i demograficznych
Przyczyny i manifestacje kliniczne
Analiza 277 pacjentów zgłaszających się na oddział ratunkowy z objawową bradykardią wykazała następujące objawy:53
- Omdlenie (33%)
- Zawroty głowy (22%)
- Dławica piersiowa (17%)
- Duszność/niewydolność serca (11%)
W elektrokardiogramie (EKG) zaobserwowano:54
- Blok przedsionkowo-komorowy wysokiego stopnia (48%)
- Bradykardię zatokową (17%)
- Zatrzymanie zatokowe (15%)
- Wolne migotanie przedsionków (14%)
Główne przyczyny bradykardii w tej grupie to:55
- Pierwotna (49%)
- Polekowa (21%)
- Niedokrwienie/zawał (14%)
- Awaria rozrusznika (6%)
- Zatrucie (6%)
- Zaburzenia elektrolitowe (4%)
Bradykardia w krajach o niskim i średnim dochodzie
Kraje o niskim i średnim dochodzie (LMIC) napotykają znaczne bariery w dostępie do odpowiedniej terapii bradykardii. Koszt urządzeń, ograniczona liczba lekarzy implantujących, geograficzna izolacja od głównych szpitali oraz brak edukacji i świadomości stanowią główne przeszkody w dostarczaniu terapii stymulatorem serca pacjentom w LMIC, którzy spełniają wytyczne leczenia56.
Podczas gdy dane dotyczące częstości występowania bradykardii w wielu LMIC są ograniczone, dostępne są dane dotyczące wskaźnika implantacji stymulatorów serca w wielu częściach świata. Leczenie zaburzeń przewodzenia i stosowanie terapii urządzeniami wymaga specjalistycznego szkolenia lekarzy, wspierającego personelu służby zdrowia i dostępu do najnowocześniejszej technologii, które często nie są łatwo dostępne w LMIC57.
Kilka czynników przyczynia się do ograniczonego dostępu do opieki nad bradykardią w LMIC. Należą do nich słabo rozwinięta infrastruktura opieki zdrowotnej, brak zasobów, wysokie koszty związane z procedurami, niedobór lekarzy przeszkolonych w implantacji urządzeń oraz niski poziom świadomości pacjentów58.
Niedobór wyspecjalizowanych ośrodków kardiologicznych i wykwalifikowanych pracowników służby zdrowia dodatkowo pogłębia wyzwania w zapewnieniu opieki w przypadku bradykardii i innych zaburzeń przewodzenia. Dostęp do niezbędnych usług opieki zdrowotnej jest utrudniony przez bariery finansowe, nawet w regionach, gdzie dostępne są szpitale i przeszkoleni lekarze59.
Oprócz małej liczby placówek implantacyjnych i cenowej przeszkody w implantacji stymulatorów serca, w LMIC istnieje również ograniczona świadomość społeczna na temat chorób sercowo-naczyniowych, w tym bradykardii. Niedobór przeszkolonych pracowników służby zdrowia, szczególnie wyspecjalizowanych kardiologów i elektrofizjologów, utrudnia dostęp do terapii bradykardii. Wiele regionów w krajach rozwijających się jest geograficznie odizolowanych od placówek opieki zdrowotnej, które zwykle znajdują się w dużych miastach60.
Ograniczone badania i gromadzenie danych na temat chorób sercowo-naczyniowych w LMIC utrudniają interwencje oparte na dowodach. Bez dokładnych danych trudno jest opowiadać się za zasobami i politykami mającymi na celu rozwiązanie problemu opieki nad bradykardią61.
Wyzwania i perspektywy nadzoru nad bradykardią
Pomimo postępów w diagnozowaniu i leczeniu bradykardii, nadal istnieją luki w wiedzy na temat zarządzania tym zaburzeniem, szczególnie w zakresie rozwoju technologii stymulacji serca62. Identyfikacja populacji pacjentów, którzy odniosą największe korzyści z nowych technologii stymulacji, takich jak stymulacja pęczka Hisa i przezcewnikowe bezprzewodowe systemy stymulacji, będzie wymagać dalszych badań w miarę włączania tych modalności do praktyki klinicznej63.
Wyzwaniem pozostaje również nadzór nad bradykardią w populacjach specjalnych, takich jak pacjenci z cukrzycą i przewlekłą chorobą nerek, którzy wymagają spersonalizowanego podejścia do monitorowania glukozy64, oraz pacjenci z epilepsją, gdzie ograniczona dostępność monitorowania epilepsji może prowadzić do niedodiagnozowania bradykardii iktalnej65.
Dla osób, które mają objawy lub problemy z powodu bradykardii, wczesna diagnoza i leczenie zwykle zwiększają szansę na dobry wynik. Opóźnienia w leczeniu, szczególnie gdy bradykardia występuje z powodu pewnych stanów, zwykle zwiększają ryzyko powikłań lub zgonu66.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.