Bradykardia
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Rokowanie u pacjentów z bradykardią jest zróżnicowane i zależy od etiologii, czasu rozpoznania, współistniejących chorób oraz ogólnego stanu pacjenta. W przypadku bradykardii zatokowej rokowanie jest zazwyczaj dobre, natomiast u chorych z zespołem chorego węzła zatokowego 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi 45-70%. Wstrząs septyczny z towarzyszącą względną bradykardią wiąże się z niższą śmiertelnością (21% vs. 34%, p<0,001; OR=0,55, p<0,001), natomiast u pacjentów z COVID-19 bradykardia nie wpływa istotnie na śmiertelność (OR 1,25, 95% CI 0,41-3,84, p=0,7). U osób powyżej 60. roku życia z bezobjawową bradykardią ryzyko zgonu nie jest zwiększone, choć może być konieczne wszczepienie rozrusznika. Predyktory śmiertelności sercowej obejmują m.in. wiek >60 lat, chorobę wieńcową, cukrzycę, niewydolność serca i chorobę zastawkową, natomiast śmiertelność całkowita jest dodatkowo związana z płcią męską, wskaźnikiem masy ciała oraz historią kardiochirurgiczną.
- Prognozy dla pacjentów z bradykardią
- Rokowanie w zależności od typu bradykardii
- Bradykardia a śmiertelność
- Czynniki prognostyczne dla pacjentów z bradykardią
- Bradykardia u pacjentów z migotaniem przedsionków
- Rokowanie u pacjentów z rozrusznikiem serca
- Bradykardia indukowana lekami
- Szczególne sytuacje kliniczne i rokowanie
- Bradykardia u pacjentów po operacjach bariatrycznych
- Bradykardia względna we wstrząsie septycznym
- Bradykardia w COVID-19
- Podsumowanie rokowania dla różnych grup pacjentów
Prognozy dla pacjentów z bradykardią
Rokowanie u pacjentów z bradykardią jest zróżnicowane i zależy od wielu czynników, w tym od przyczyny bradykardii, czasu rozpoznania, współistniejących chorób oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Ocena rokowania jest kluczowym elementem procesu diagnostyczno-terapeutycznego, pozwalającym przewidzieć przebieg choroby oraz podjąć odpowiednie decyzje lecznicze.12
Rokowanie w zależności od typu bradykardii
Rokowanie w znacznym stopniu zależy od typu bradykardii i jej przyczyny. U pacjentów z bradykardią zatokową wcześnie zdiagnozowaną rokowanie jest zazwyczaj dobre. Jednakże u pacjentów z zespołem chorego węzła zatokowego (sick sinus syndrome) z towarzyszącą bradykardią rokowanie jest gorsze, z 5-letnim wskaźnikiem przeżycia wynoszącym od 45% do 70%.32
Dla wielu osób bradykardia nie powoduje objawów i nie stanowi problemu zdrowotnego, szczególnie gdy występuje w wyniku bardzo dobrej kondycji fizycznej. Jednak w przypadku wystąpienia objawów, wczesne rozpoznanie i leczenie zazwyczaj wiąże się z pozytywnym rokowaniem. Opóźnienia w leczeniu, zwłaszcza gdy bradykardia występuje z powodu określonych schorzeń, zwykle zwiększają ryzyko powikłań lub zgonu.1
Bradykardia a śmiertelność
Interesujące wyniki dotyczą związku bradykardii z rokowaniem w określonych grupach pacjentów. W przypadku pacjentów z wstrząsem septycznym wymagającym terapii wazopresorem, względna bradykardia wiąże się z niższą śmiertelnością, nawet po uwzględnieniu czynników zakłócających. Śmiertelność była znacząco niższa w grupie z bradykardią niż w grupie bez bradykardii (21% vs. 34%, p<0,001). Bradykardia była związana ze znacząco niższą śmiertelnością (OR=0,55, skorygowane p<0,001).4
Natomiast w przypadku pacjentów z COVID-19, metaanaliza z udziałem 1320 pacjentów wykazała, że bradykardia nie prowadziła do zwiększonej śmiertelności u pacjentów z COVID-19 (OR 1,25, 95% CI 0,41-3,84, p=0,7). Oznacza to, że może nie być korzyści w zakresie śmiertelności wynikającej z agresywnego leczenia bezobjawowej bradykardii zatokowej u pacjentów z COVID-19.5
Ważne dane dotyczą również osób starszych. W badaniu kohortowym z jednego ośrodka, u dorosłych powyżej 60 roku życia z bezobjawową bradykardią, nieleczona bradykardia była związana z ewentualnym wszczepieniem rozrusznika, ale nie zwiększała ryzyka zgonu. Pacjenci powyżej 60 roku życia z bezobjawową bradykardią mogą być zapewnieni, że ich długoterminowe rokowanie nie różni się od rokowania pacjentów bez bezobjawowej bradykardii.6
Czynniki prognostyczne dla pacjentów z bradykardią
Identyfikacja czynników prognostycznych jest kluczowa dla określenia ryzyka u pacjentów z bradykardią. Pacjenci z bradykardią bez współistniejącej choroby układu krążenia w momencie implantacji rozrusznika wykazują wskaźniki przeżycia porównywalne do dopasowanych pod względem wieku i płci osób kontrolnych.7
Do predyktorów śmiertelności sercowej w momencie implantacji rozrusznika należą:
- Wiek – zwłaszcza powyżej 60 lat78
- Choroba wieńcowa (CAD)78
- Cukrzyca78
- Niewydolność serca78
- Choroba zastawkowa7
- Wskazanie do implantacji rozrusznika7
Predyktorami śmiertelności całkowitej są natomiast:
- Płeć męska78
- Wiek7
- Wskaźnik masy ciała7
- Choroba wieńcowa7
- Operacja kardiochirurgiczna7
- Cukrzyca7
- Niewydolność serca7
- Utrzymana synchronizacja przedsionkowo-komorowa7
Dodatkowo warto wspomnieć o schorzeniach, które zwiększają ryzyko uszkodzenia serca i bradykardii, takich jak:2
- Nadciśnienie tętnicze
- Palenie tytoniu
- Nadużywanie alkoholu
- Używanie narkotyków rekreacyjnych
- Stres
- Lęk
- Podeszły wiek
Bradykardia u pacjentów z migotaniem przedsionków
U pacjentów z migotaniem przedsionków (AF) bradykardia może prowadzić do nadmiernej zachorowalności i w konsekwencji wszczepienia rozrusznika. Ogólne 5-letnie ryzyko wszczepienia stałego rozrusznika serca (PPM) u pacjentów z nowo zdiagnozowanym AF wynosi 5%. Zidentyfikowano dziewięć czynników ryzyka wszczepienia PPM:8
- Wiek powyżej 60 lat
- Choroba wieńcowa
- Wiek ≥60 lat z niewydolnością serca
- Wcześniejsze omdlenia
- Migotanie przedsionków zastawkowe
- Nadciśnienie tętnicze
- Choroba niedokrwienna serca
- Płeć męska
- Cukrzyca
Rokowanie u pacjentów z rozrusznikiem serca
W przypadku pacjentów z bradykardią wymagającą wszczepienia rozrusznika serca, dane z prospektywnego wieloośrodkowego badania kohorty wskazują na dobre rezultaty długoterminowe. Po średnim okresie obserwacji wynoszącym 5,8 lat, wskaźniki przeżycia wynosiły 93%, 81%, 69% i 61% odpowiednio po 1, 3, 5 i 7 latach. Co istotne, tylko dwa zgony były związane z samym rozrusznikiem.79
Badania te sugerują, że rokowanie u współczesnych pacjentów z rozrusznikiem serca jest głównie determinowane przez choroby współistniejące układu sercowo-naczyniowego, a czyste wskazanie bradykardii do stymulacji nie wydaje się wpływać na przeżycie.9
Bradykardia indukowana lekami
Rokowanie i naturalny przebieg bradykardii związanej z lekami, takimi jak beta-blokery i antagoniści kanału wapniowego z grupy non-dihydropirydyny, nie są dobrze poznane. Beta-blokery są najczęstszymi lekami związanymi z rozwojem bradykardii indukowanej lekami (DRB). Jednakże w około jednej czwartej przypadków DRB nie jest spowodowana przez leki, ale jest przez nie ujawniana. U tych pacjentów należy rozważyć wszczepienie stałego rozrusznika serca.10
Badania wskazują, że u pacjentów leczonych beta-blokerami i antagonistami kanałów wapniowych z grupy non-DHP, blok przedsionkowo-komorowy „rzeczywiście spowodowany przez leki” stwierdzono tylko u 15% pacjentów, a w większości przypadków „winne” leki okazały się być „niewinnym obserwatorem”. Możliwe więc, że klinicznie istotna i objawowa bradykardia „indukowana lekami” u innych pacjentów może być również głównie spowodowana podstawową chorobą węzła zatokowego i/lub węzła przedsionkowo-komorowego.11
Czynniki zwiększające ryzyko powikłań bradyarytmicznych związanych z terapią lekową to:11
- Skojarzona terapia lekowa
- Podeszły wiek
- Historia przebytego zawału mięśnia sercowego
- Zmniejszona wydolność skurczowa
- Arytmia komorowa
Z bradykardią w przypadkach rzeczywiście związanych z lekami istotnie wiązały się:11
- Blok przedsionkowo-komorowy trzeciego stopnia
- Szerokość zespołu QRS
- Bradykardia wymagająca tymczasowej stymulacji przezżylnej
W przypadku objawowej bradykardii związanej z przyczynami zewnętrznymi, usunięcie potencjalnie odwracalnych przyczyn bradykardii jest zawsze pierwszym podejściem do postępowania. Jednakże u pacjentów z klinicznie istotną bradykardią spowodowaną leczeniem farmakologicznym, należy zdecydować, czy przerwać, zmniejszyć dawkę, czy kontynuować stosowanie leku, jeśli nie ma akceptowalnej alternatywy; w tym ostatnim przypadku należy rozważyć terapię stymulacją.1012
Szczególne sytuacje kliniczne i rokowanie
Bradykardia u pacjentów po operacjach bariatrycznych
Wraz ze wzrostem liczby zabiegów bariatrycznych każdego roku, zaobserwowano, że u wielu z tych pacjentów rozwija się również bradykardia zatokowa. Czy jest to związane z nagłą utratą wagi, nie jest jeszcze znane.3
Bradykardia względna we wstrząsie septycznym
Względna bradykardia u pacjentów we wstrząsie septycznym jest związana z niższą śmiertelnością, nawet po uwzględnieniu czynników zakłócających. Dane te wspierają rozszerzone badania nad tym, czy wywołanie względnej bradykardii przyniesie korzyści pacjentom we wstrząsie septycznym.4
Stopień bradykardii (znormalizowane AUC HR ≤80 uderzeń/min) był również związany ze znacząco niższą śmiertelnością (OR 0,92 na uderzenia/min, skorygowane p<0,001). Wyniki te dostarczają dalszego wsparcia dla równowagi klinicznej w badaniach nad wywoływaniem względnej bradykardii u pacjentów we wstrząsie septycznym.4
Bradykardia w COVID-19
Arytmie serca zostały zidentyfikowane jako niezależne predyktory śmiertelności u pacjentów z chorobą koronawirusową 2019 (COVID-19). Chociaż niektóre badania zgłaszały złe rokowanie z bradykardią u pacjentów z COVID-19, inne nie znalazły żadnego związku między bradykardią a śmiertelnością u pacjentów z COVID-19.5
Metaanaliza wykazała, że bradykardia nie była istotnie związana ze śmiertelnością u pacjentów z COVID-19. Implikacja dla praktyki jest taka, że może nie być korzyści w zakresie śmiertelności wynikającej z agresywnego leczenia bezobjawowej bradykardii zatokowej u pacjentów z COVID-19.5
Podsumowanie rokowania dla różnych grup pacjentów
Podsumowując, rokowanie w bradykardii jest mocno uzależnione od kontekstu klinicznego:
- Pacjenci z bradykardią bezobjawową: Zazwyczaj dobre rokowanie, szczególnie u osób w dobrej kondycji fizycznej.16
- Pacjenci z wczesnym rozpoznaniem i leczeniem objawowej bradykardii: Zazwyczaj pozytywne rokowanie.1
- Pacjenci z zespołem chorego węzła zatokowego: Gorsze rokowanie, z 5-letnim wskaźnikiem przeżycia od 45% do 70%.32
- Pacjenci z bradykardią i współistniejącymi chorobami sercowo-naczyniowymi: Rokowanie głównie determinowane przez choroby współistniejące.9
- Pacjenci z bradykardią indukowaną lekami: W około jednej czwartej przypadków bradykardia nie jest spowodowana przez leki, ale jest przez nie ujawniana, co może wymagać wszczepienia stałego rozrusznika.1012
- Pacjenci z względną bradykardią we wstrząsie septycznym: Lepsza prognoza z niższą śmiertelnością.4
- Pacjenci z bradykardią w COVID-19: Brak istotnego związku z wyższą śmiertelnością.5
Ogólnie rzecz biorąc, lekarz prowadzący jest najlepszą osobą, która może powiedzieć, czy schorzenie to będzie problemem krótkoterminowym czy też pacjent będzie miał je przez resztę życia. W większości przypadków, gdy pacjent ma objawy i będzie miał je przez resztę życia, konieczne będzie codzienne przyjmowanie leków lub operacja wszczepienia rozrusznika.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.
Materiały źródłowe
- #1 Bradycardia: Symptoms, Causes & Treatmenthttps://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17841-bradycardia
For many people, bradycardia doesn’t cause symptoms and isn’t a problem, especially when it happens because you’re in very good physical shape. When it happens with symptoms, it’s usually a treatable condition with a positive outlook. […] For people who do have symptoms or problems because of bradycardia, you’re more likely to have a good outcome with early diagnosis and treatment. Delays in treatment, especially when bradycardia happens because of certain conditions, usually increase your risk of complications or death. […] Overall, your healthcare provider is the best person to tell you whether or not this condition will be a short-term concern or if you’ll have it for the rest of your life. In most cases where you have symptoms and you’ll have it for the rest of your life, you’ll need to take medication daily or have surgery to implant a pacemaker.
- #2 Bradycardia | Diagnosis & Disease Information – The Cardiology Advisorhttps://www.thecardiologyadvisor.com/ddi/bradycardia/
The prognosis for bradycardia varies based on the underlying cause and individual patient characteristics. In general, when sinus bradycardia is diagnosed early, the prognosis is good. However, the prognosis tends to be poor for patients with sick sinus syndrome and bradycardia, with a 5-year survival rate of 45% to 70%. Many patients with bradycardia are asymptomatic and never experience complications, particularly those with a high physical fitness level. Early diagnosis of symptomatic bradycardia and prompt initiation of treatment are critical to prevent serious complications and death, especially in patients with severe medical comorbidities. […] Conditions that increase the risk of heart damage and bradycardia include the following: Hypertension; Smoking; Heavy alcohol use; Recreational drug use; Stress; Anxiety; and Older age.
- #3 Sinus Bradycardia – StatPearls – NCBI Bookshelfhttps://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493201/
Prognosis is good when the rhythm is promptly identified by a healthcare provider. However, patients with sick sinus syndrome who have bradycardia tend to have a poor prognosis with 5-year survival rates between 45 to 70%. […] With the number of bariatric procedures increasing each year, it has been observed that many of these patients also develop sinus bradycardia. Whether this is linked to the sudden loss of weight is not yet known.
- #4 Relative Bradycardia in Patients with Septic Shock Requiring Vasopressor Therapyhttps://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5512273/
Relative bradycardia in patients with septic shock is associated with lower mortality, even after adjustment for confounding. […] Our data support expanded investigation into whether inducing relative bradycardia will benefit patients with septic shock. […] Mortality was significantly lower in the bradycardic group than in the never-bradycardic group (21% vs. 34%, p0.001). […] Bradycardia was associated with significantly lower mortality (OR=0.55, adjusted p0.001). […] The extent of bradycardia (normalized AUC of HR 80 beats/min) was also associated with significantly lower mortality, as depicted in Figure 2 (OR 0.92 per beats/min, adjusted p0.001). […] Our results provide further support for clinical equipoise in investigations of induced relative bradycardia for patients with septic shock.
- #5 Meta-analysis and systematic literature review of COVID-19 associated bradycardia as a predictor of mortality | The Egyptian Heart Journal | Full Texthttps://tehj.springeropen.com/articles/10.1186/s43044-022-00284-8
Cardiac arrhythmias have been identified as independent predictors of mortality in Coronavirus disease 2019 (COVID-19) patients. While some studies have reported poor prognosis with bradycardia in COVID-19 patients, others have not found any association between bradycardia and mortality in COVID-19 patients. […] A pooled estimate, with a sample size of 1320 patients, comparing the effect of patients that were bradycardic during their admission with those that were not on mortality showed that bradycardia did not lead to increased mortality in COVID-19 patients (OR 1.25, 95% CI 0.413.84, p=0.7). […] This meta-analysis showed that bradycardia was not significantly associated with mortality in COVID-19 patients. […] Our study found that bradycardia was not associated with mortality in COVID-19 patients. […] The implication for practice is that there might be no mortality benefit in aggressively treating asymptomatic sinus bradycardia in COVID-19 patients. […] The result of this meta-analysis showed that bradycardia was not significantly associated with mortality in COVID-19 patients.
- #6 Asymptomatic Bradycardia Does Not Predict Mortality in Older Adultslogo-32logo-40logo-60NEJM Journal WatchnejmJW_1L_RGB-bhttps://www.jwatch.org/jc201110260000002/2011/10/26/asymptomatic-bradycardia-does-not-predict
In a single-center cohort, untreated bradycardia in adults older than 60 was associated with eventual pacemaker placement but did not increase mortality risk. […] The prognostic implications of asymptomatic bradycardia in older patients are unclear. […] Patients older than 60 with asymptomatic bradycardia can be reassured that their long-term prognosis is no different from that of patients without asymptomatic bradycardia.
- #7 Prognosis of the Bradycardia Pacemaker Recipient Assessed at First Implantation: A Nationwide Cohort Studyhttps://www.acc.org/latest-in-cardiology/journal-scans/2013/08/29/20/33/prognosis-of-the-bradycardia-pacemaker-recipient
Prognosis of the Bradycardia Pacemaker Recipient Assessed at First Implantation: A Nationwide Cohort Study […] What are the long-term prognosis and pre-implantation determinants of prognosis of bradycardia pacemaker (PM) recipients? […] At the end of a mean follow-up of 5.8 (standard deviation 1.1) years, 512 patients (33%) died, mostly of noncardiac cause (67%). There were two PM-related deaths. Survival rates were 93%, 81%, 69%, and 61% after 1, 3, 5, and 7 years, respectively. PM recipients without concomitant cardiovascular disease at implantation showed survival rates comparable to age- and sex-matched controls. Predictors at time of implantation associated with cardiac mortality were: age, coronary artery disease (CAD), diabetes, heart failure, valve disease, and the indication for PM implantation. Predictors for all-cause mortality were: male gender, age, body mass index, CAD, cardiac surgery, diabetes, heart failure, and maintained atrioventricular synchrony.
- #8 Risk factors and a 3-month risk score for predicting pacemaker implantation in patients with atrial fibrillation | Open Hearthttps://openheart.bmj.com/content/7/1/e001125
In patients with atrial fibrillation, bradycardia may lead to excess associated morbidity and subsequently pacemaker implantation. […] We highlighted risk factors of pacemaker implantation in newly diagnosed AF patients and created a risk score. The clinical utility of the risk score needs further investigation. […] To our knowledge, this is the largest cohort study to determine important risk factors for PPM and the first study to produce a 3-month risk score predicting PPM risk in patients with newly diagnosed AF. Significant covariates were identified as risk factors of PPM: age 60 years, CHD, age 60 years and HF, prior syncope, valvular AF, hypertension, IHD, male sex and DM. A risk score was produced and internally validated to predict PPM implantation in a 3-months follow-up. […] Overall, the 5-year risk for PPM in newly diagnosed AF patients was 5%. We identified nine risk factors of PPM: age above 60 years, CHD, age 60 years with HF, prior syncope, valvular AF, hypertension, IHD, male sex and DM. A risk score was produced to predict the absolute risk of PPM during a 3-months follow-up after discharge or outpatient visit for AF diagnosis. The clinical utility of the novel risk score needs further investigation.
- #9 Prognosis of the Bradycardia Pacemaker Recipient Assessed at First Implantation: A Nationwide Cohort Studyhttps://www.acc.org/latest-in-cardiology/journal-scans/2013/08/29/20/33/prognosis-of-the-bradycardia-pacemaker-recipient
The authors concluded that a pre-implantation history of heart failure, CAD, and diabetes are the most important predictors for worse prognosis in PM recipients. […] This prospective multicenter study of unselected bradycardia PM recipients reported that PM recipients without underlying heart disease have a prognosis similar to that of the general population. The study identified several predictors at the time of implantation to be independently associated with a worse prognosis, the most important being a history of heart failure, CAD, and diabetes. These observations suggest that the prognosis of contemporary PM recipients is mainly determined by cardiovascular comorbidity, and a pure bradycardia indication for pacing does not appear to influence survival.
- #10 :: KCJ :: Korean Circulation Journalhttps://e-kcj.org/DOIx.php?id=10.4070/kcj.2009.39.9.367
The prognosis and natural history of bradycardia related to drugs such as beta-blockers and non-dihydropyridine calcium channel blockers are not well known. […] Beta-blockers were the most common drugs associated with DRB. However, in one quarter of the cases the DRB was not associated with drugs; in these patients permanent pacemaker implantation should be considered. […] When symptomatic bradycardia is related to extrinsic causes, removal of potentially reversible causes of the bradycardia is always the first approach to management. […] In patients with clinically significant bradycardia secondary to drug treatment, one must decide whether to discontinue, reduce the dosage, or continue medication use if there is no acceptable alternative; in the latter case pacing therapy should be considered.
- #11 :: KCJ :: Korean Circulation Journalhttps://e-kcj.org/DOIx.php?id=10.4070/kcj.2009.39.9.367
A recent study reported that drug-induced AV block, in patients treated with beta-blockers and non-DHP calcium channels antagonists, the AV block 'truly caused by drugs’ was found in only 15% of the patients, and in the majority of cases, the 'culprit’ drugs were found to be 'innocent bystanders’. […] It is possible that clinically significant and symptomatic 'drug-induced’ bradycardia in other patients might also be primarily due to underlying sinus and/or AV node disease. […] Combined drug therapy, advanced age, a history of prior myocardial infarction, decreased systolic performance, and ventricular arrhythmia increase the risk of bradyarrhythmic complications associated with drug therapy. […] In this study, third-degree AV block, QRS width, and bradycardia requiring temporary transvenous pacing were significantly associated with bradycardia in cases truly associated with drugs.
- #12 :: KCJ :: Korean Circulation Journalhttps://e-kcj.org/DOIx.php?id=10.4070/kcj.2009.39.9.367
Although these patients could be discharged without permanent pacing, according to current guidelines, it was suggested that pacemaker implantation should be considered in such patients. […] In conclusion, beta-blockers were the most common drugs associated with the development of bradycardia. About one quarter of the cases with DRB were not caused by drugs, but were revealed by drugs. Close follow-up of these patients is needed because implantation of a permanent pacemaker may be required in some of them.