Bóle głowy u dzieci
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Bóle głowy u dzieci i młodzieży są powszechnym problemem, dotykającym do 75% dzieci w wieku szkolnym, z wyższą częstością u nastolatków. Najczęstsze przyczyny to bóle pierwotne, takie jak migrena i bóle głowy typu napięciowego (TTH), oraz bóle wtórne związane z infekcjami lub urazami głowy. Migrena charakteryzuje się epizodycznym, pulsującym bólem, często z aurą, nudnościami i nadwrażliwością na światło i dźwięk, natomiast TTH objawia się tępnym, obustronnym bólem o umiarkowanym nasileniu. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie i badaniu neurologicznym, a obrazowanie mózgu (CT lub MRI) jest wskazane przy podejrzeniu poważnych patologii. Sygnały alarmowe obejmują m.in. bóle po urazie, poranne bóle z wymiotami, gorączkę ze sztywnością karku oraz narastające nasilenie i częstotliwość bólów głowy.
Bóle głowy u dzieci – charakterystyka i przyczyny
Bóle głowy są powszechnym objawem występującym u dzieci i młodzieży, dotykającym nawet 75% dzieci w wieku szkolnym. Częstotliwość bólów głowy jest większa u nastolatków niż u młodszych dzieci. 1 Według danych epidemiologicznych, do 11% dzieci i 28% nastolatków doświadcza nawracających bólów głowy, a objawy te mogą wystąpić u dzieci w każdym wieku, bez względu na płeć czy rasę. 2
Przyczyny bólów głowy u dzieci są różnorodne – od powszechnych i nieszkodliwych do rzadszych, ale poważnych stanów. Najczęstsze przyczyny obejmują: migreny, bóle głowy typu napięciowego, objawy towarzyszące infekcjom wirusowym lub infekcjom górnych dróg oddechowych (w tym zapalenie ucha, przeziębienie, alergie, zapalenie zatok, angina paciorkowcowa) oraz konsekwencje mniejszych lub umiarkowanych urazów głowy. 34
Warto podkreślić, że tylko niewielka część dzieci z bólami głowy ma poważną chorobę podstawową, taką jak guz mózgu czy zagrażająca życiu infekcja. 5 Większość bólów głowy u dzieci nie jest objawem poważnego problemu zdrowotnego, ale mogą one być niepokojące dla dziecka i mieć wpływ na naukę, sport i aktywności zabawowe. 6
Typy bólów głowy u dzieci
Bóle głowy u dzieci są zwykle klasyfikowane jako pierwotne (tzn. sam ból głowy jest chorobą lub zaburzeniem) lub wtórne (tzn. ból głowy jest objawem odrębnej choroby lub zaburzenia podstawowego). 7 Najczęstszymi rodzajami pierwotnych bólów głowy w dzieciństwie są migreny i bóle głowy typu napięciowego, podczas gdy najczęstsze wtórne bóle głowy są związane z chorobą zakaźną lub powstają w wyniku urazu głowy. 8
- Bóle głowy typu napięciowego (TTH) – powodują uczucie uciskającego napięcia rozproszonego po obu stronach głowy lub szyi. Charakteryzują się bólem, który zaczyna się powoli, obejmuje obie strony głowy, jest tępy, przypomina opaskę wokół głowy, występuje w tylnej części głowy lub szyi, ma nasilenie od łagodnego do umiarkowanego (ale nie ciężkiego), może towarzyszyć mu zmiana nawyków snu dziecka. 910
- Migreny – to zaburzenie epizodycznych ataków, gdzie ból głowy jest jednym z objawów. Objawy i oznaki migren mogą obejmować: objawy poprzedzające migrenę (aura), takie jak widzenie błysków światła, zmiana widzenia lub dziwne zapachy, ból po jednej lub obu stronach głowy, ból, który może być pulsujący lub tętniący, wrażliwość na światło lub dźwięk, nudności i wymioty, dyskomfort brzuszny, pocenie się, dziecko wygląda na blade i jest ciche. 1112
- Bóle głowy klasterowe – charakteryzują się silnym bólem po jednej stronie głowy, zwykle za jednym okiem. Oko, którego to dotyczy, może mieć opadniętą powiekę, małą źrenicę lub zaczerwienienie i obrzęk powieki. Może również wystąpić katar lub przekrwienie oraz obrzęk czoła. 13
Objawy i rozpoznanie u dzieci
Objawy bólów głowy zależą od wieku dziecka, rodzaju bólu głowy i chorób podstawowych. 14 Ze względu na młody wiek dzieci mogą nie wiedzieć, jak opisać ból. Objawy bólów głowy obejmują cichsze lub bardziej kapryśne zachowanie niż normalne oraz spadek aktywności dziecka. 15
U młodszych dzieci, które często nie potrafią opisać swoich objawów, można zaobserwować następujące oznaki bólu głowy: 16
- Są cichsze lub w gorszym nastroju niż zwykle
- Są mniej aktywne niż zwykle
- Nie chcą oglądać telewizji ani bawić się zabawkami
- Wolą odpoczywać zamiast się bawić
- Chcą więcej spać w ciągu dnia
- Skarżą się na ból brzucha, wymiotują lub mają utratę apetytu
- Przeszkadza im światło i hałas
- Szukają ciemnego i cichego miejsca
W celu rozpoznania charakteru bólu głowy dziecka, lekarz prawdopodobnie skupi się na: szczegółowym opisie bólów głowy przez dziecko i rodzica, aby zobaczyć, czy istnieje wzorzec lub wspólny czynnik wyzwalający. Jeśli dziecko jest poza tym zdrowe, a bóle głowy są jedynym objawem, zwykle nie są potrzebne dalsze badania. 17
Diagnostyka i ocena bólów głowy u dzieci
Przy ocenie bólów głowy u dzieci kluczowe jest szczegółowe zbieranie wywiadu oraz przeprowadzenie dokładnego badania fizykalnego. 18 Lekarz porozmawia zarówno z rodzicem, jak i z dzieckiem, aby ustalić, czy ból głowy ma podłoże emocjonalne. Przeprowadzi również kompletne badanie fizykalne wraz z badaniem neurologicznym. 19
W niektórych przypadkach dziecko może potrzebować obrazowania mózgu w postaci tomografii komputerowej (CT) lub rezonansu magnetycznego (MRI). Lekarz doradzi, kiedy konieczne jest wykonanie obrazowania mózgu i które badanie jest najlepsze dla dziecka. 20
Bóle głowy typu napięciowego są prawie zawsze związane ze stresującymi sytuacjami w szkole, rywalizacją, tarciami rodzinnymi lub zbyt wieloma wymaganiami ze strony rodziców. Lekarz musi również ustalić, czy może występować lęk lub depresja. 21
Kiedy należy zgłosić się do lekarza
Większość bólów głowy u dzieci nie wymaga natychmiastowej interwencji medycznej, jednak istnieją sytuacje, w których należy pilnie skonsultować się z lekarzem. Oto sygnały ostrzegawcze: 2223
- Dziecko ma bóle głowy po niedawnym upadku lub uderzeniu w głowę
- Dziecko ma gorączkę i sztywny kark
- Dziecko ma nowe nudności i wymioty lub nie może utrzymać pokarmów lub płynów
- Dziecko budzi się rano z bólem głowy i wymiotami, a zdarza się to więcej niż kilka razy
- Światło boli oczy dziecka
- Ból głowy dziecka nie ustępuje w ciągu 1 lub 2 dni
- Bóle głowy dziecka nasilają się lub występują częściej
- Dziecko często opuszcza szkołę, zajęcia sportowe lub inne aktywności z powodu bólów głowy
Należy również zwrócić uwagę na następujące objawy, które mogą towarzyszyć bólom głowy: obniżona czujność lub splątanie, gorączka, wymioty, zmiany widzenia, osłabienie, wysypka skórna, ból lub sztywność karku. 24
Leczenie bólów głowy u dzieci
Leczenie bólów głowy zależy od wieku dziecka, rodzaju i częstotliwości bólów głowy oraz innych czynników. 25 Cele terapeutyczne obejmują zatrzymanie występowania bólu głowy, a metody leczenia mogą obejmować: 26
- Odpoczynek w cichym, ciemnym otoczeniu
- Przyjmowanie leków zalecanych przez lekarza
- Nauka radzenia sobie ze stresem
- Unikanie pokarmów i napojów wyzwalających bóle głowy
- Zapewnienie odpowiedniej ilości snu
- Regularne spożywanie posiłków
- Wprowadzenie zmian w diecie dziecka
- Podejmowanie aktywności fizycznej
Farmakoterapia
W przypadku sporadycznych bólów głowy typu napięciowego (TTH) definiowanych jako występujące rzadziej niż raz w miesiącu, dzieci mogą być leczone dostępnymi bez recepty lekami przeciwbólowymi, takimi jak acetaminofen (Tylenol) lub ibuprofen (Advil, Motrin). 27 Nadużywanie leków jest jednak czynnikiem przyczyniającym się do powstawania bólów głowy (ból głowy z nadużywania leków). 28
Jeśli dziecko ma częste lub przewlekłe TTH (tzn. ≥15 dni z bólami głowy w miesiącu), pierwszą linią leczenia jest lek przeciwbólowy dostępny bez recepty. Jeśli bóle głowy nie ustępują po podaniu leku doraźnego, lekarz może zalecić, aby dziecko zostało zbadane przez specjalistę (np. neurologa). 29
W przypadku migren zwykle stosuje się dwa podejścia do leczenia: leki doraźne w celu przerwania ostrego napadu migreny oraz leki profilaktyczne zapobiegające częstym napadom. 30 Podstawą postępowania w dziecięcej migrenie jest sporadyczne stosowanie doustnych leków przeciwbólowych i przeciwwymiotnych oraz, w niektórych przypadkach, codziennych środków profilaktycznych. 31
Leki przeciwbólowe, takie jak acetaminofen, ibuprofen i naproksen sodu (Anaprox), przyjmowane jak najwcześniej w przebiegu bólu głowy, są zwykle skuteczne. 32 Stosowanie naproksenu sodu (230 do 500 mg dwa razy dziennie) nie jest ogólnie związane z bólem głowy z odbicia, a środek ten nie ma potencjału uzależniającego. 33
| Rodzaj bólu głowy | Rekomendowane leczenie | Uwagi |
|---|---|---|
| Sporadyczny ból głowy typu napięciowego | Acetaminofen, ibuprofen | Ograniczone stosowanie, aby uniknąć bólu głowy z nadużywania leków |
| Przewlekły ból głowy typu napięciowego | Leki przeciwbólowe OTC, konsultacja z neurologiem | ≥15 dni z bólem głowy w miesiącu |
| Migrena – leczenie doraźne | Acetaminofen, ibuprofen, naproksen sodu, tryptany (dla dzieci >5 lat) | Podawać jak najwcześniej w przebiegu bólu głowy |
| Migrena – leczenie profilaktyczne | Leki przeciwpadaczkowe, beta-blokery, trójcykliczne leki przeciwdepresyjne | Dla dzieci z częstymi lub ciężkimi atakami |
| Bóle głowy wtórne | Leczenie choroby podstawowej | Np. infekcja, uraz głowy |
Podejście niefarmakologiczne
Oprócz leków przeciwbólowych dostępnych bez recepty, następujące działania mogą pomóc złagodzić ból głowy dziecka: 34
- Odpoczynek i relaksacja – zachęcanie dziecka do odpoczynku w ciemnym, cichym pokoju. Sen często rozwiązuje problem bólów głowy u dzieci. 35
- Stosowanie chłodnego, mokrego kompresu na czoło dziecka
- Oferowanie zdrowej przekąski – czasami bóle głowy mogą być spowodowane głodem lub odwodnieniem
Wiele dzieci może osiągnąć dobrą kontrolę nad bólami głowy poprzez praktykowanie zdrowych nawyków każdego dnia. Te zdrowe nawyki obejmują picie dużych ilości wody i innych płynów. 36
Kilka alternatywnych terapii może być również pomocnych w przypadku bólów głowy u dzieci, w tym: 37
- Akupunktura – praktycy akupunktury używają bardzo cienkich, jednorazowych igieł, które zwykle nie powodują bólu ani dyskomfortu
- Masaż – może pomóc zredukować stres i złagodzić napięcie, a także złagodzić bóle głowy
- Suplementy takie jak: ryboflawina, magnez, koenzym Q10, witamina D
Pielęgnacja i opieka nad dzieckiem z bólem głowy
Rodzice i opiekunowie odgrywają kluczową rolę we wspieraniu dzieci z bólami głowy. Oto kilka wskazówek dotyczących opieki: 3839
- Zapewnij dziecku odpoczynek w cichym, ciemnym pokoju, dopóki ból głowy nie ustąpi. Najlepiej, aby dziecko zamknęło oczy i próbowało się zrelaksować lub zasnąć. Powiedz dziecku, aby nie oglądało telewizji ani nie czytało.
- Zadbaj o bezpieczeństwo przy stosowaniu leków. Podawaj leki przeciwbólowe dokładnie według zaleceń. Nie ignoruj nowych objawów, które występują wraz z bólem głowy.
- Aby zapobiec migrenom i bólom głowy typu napięciowego u dziecka, prowadź dziennik bólów głowy, który może pomóc znaleźć związek między bólami głowy dziecka a czynnikami, które je wyzwalają.
- Pomóż dziecku unikać czynników wyzwalających ból głowy. Dziecko może zapobiegać bólom głowy, unikając tych czynników.
Zalecenia dla personelu medycznego
Pielęgniarki i inni pracownicy ochrony zdrowia powinni pamiętać o następujących aspektach opieki nad dzieckiem z bólem głowy: 4041
- W przypadku dzieci z pierwotnym bólem głowy pożądane efekty obejmują prawidłowe rozpoznanie rodzaju bólu głowy, odpowiednie badania diagnostyczne oraz opanowanie bólu głowy w domu, szkole i podczas zajęć pozalekcyjnych.
- Stosowanie ścieżek klinicznych powinno poprawić przestrzeganie wytycznych dotyczących bólu głowy, co prowadzi do lepszych wyników dla pacjentów.
- Ból głowy u dzieci jest częstym i narastającym problemem. Pediatrzy mają do dyspozycji wiele metod leczenia, które można wypróbować przed skierowaniem do specjalisty.
- Znajomość objawów ostrzegawczych i zebranie dobrego wywiadu ma kluczowe znaczenie dla segregacji tych pacjentów.
- Leczenie, w tym leki przeciwzapalne niesteroidowe (NLPZ) i tryptany, stanowi podstawę pierwotnego leczenia ostrego bólu głowy.
- Leczenie zapobiegawcze jest częściej stosowane przez specjalistów, jednak pediatrzy mogą rozpocząć leczenie, jeśli czują się komfortowo.
Wsparcie psychologiczne i edukacyjne
Dziecko z bólami głowy może potrzebować wsparcia psychologicznego i edukacyjnego. Oto kilka wskazówek: 4243
- Istnieje wiele różnych typów bólów głowy, a także potencjalnych przyczyn. Dlatego pomocne może być sprawdzenie, czy rozwija się jakiś wzorzec. Dostępnych jest wiele aplikacji i narzędzi online, które mogą pomóc tobie i/lub twojemu dziecku.
- Każdy rodzaj bólu głowy może być leczony inaczej. Szczegółowy wywiad i badanie fizykalne pomagają pediatrze ustalić, jaki rodzaj bólu głowy ma twoje dziecko. Na podstawie diagnozy twojego dziecka, pediatra stworzy wraz z tobą plan, jak najlepiej złagodzić ból dziecka.
- W przypadku bardzo częstych lub ciężkich bólów głowy pediatra może: zaoferować poradnictwo w zakresie stylu życia związanego z bólem głowy, dotyczącego diety, snu i innych codziennych nawyków, przepisać leki łagodzące ból głowy, zalecić zabiegi medyczne, które pomogą zablokować sygnały nerwowe powodujące ból.
Zapobieganie bólom głowy u dzieci
Zapobieganie bólom głowy u dzieci obejmuje kilka strategii: 4445
- Praktykowanie zdrowych zachowań – zachowania promujące ogólne dobre zdrowie mogą również pomóc zapobiegać bólom głowy u dziecka. Obejmują one regularne i wystarczające spanie, aktywność fizyczną, zdrowe posiłki i przekąski, picie do ośmiu szklanek wody dziennie oraz ograniczenie kofeiny.
- Redukcja stresu – stres i niepokój, być może wywołane problemami z rówieśnikami, nauczycielami lub rodzicami, mogą odgrywać rolę w bólach głowy u dzieci.
- Prowadzenie dziennika bólów głowy – może to pomóc zidentyfikować czynniki wyzwalające bóle głowy.
- Unikanie czynników wyzwalających ból głowy – czynniki te mogą obejmować: brak snu, określone pokarmy, napoje zawierające kofeinę (herbata, kawa, gazowane napoje), czekoladę, azotany (mięsa obiadowe, szynka, bekon, kiełbasa, pepperoni, hot dogi), dojrzałe sery (pokarmy zawierające tyraminę, jak pizza), pokarmy zawierające MSG. 46
- Przestrzeganie planu lekarza – lekarz może zalecić leki zapobiegawcze, jeśli bóle głowy są ciężkie, występują codziennie i zakłócają normalny styl życia dziecka. Pewne leki przyjmowane w regularnych odstępach czasu, takie jak niektóre leki przeciwdepresyjne, leki przeciwpadaczkowe lub beta-blokery, mogą zmniejszyć częstotliwość i nasilenie bólów głowy. 47
Rola rodziców i opiekunów
Rodzice i opiekunowie mogą podjąć konkretne działania, aby pomóc zapobiegać i łagodzić bóle głowy u swoich dzieci: 4849
- Prowadzenie dziennika bólów głowy jest dobrym sposobem na próbę zidentyfikowania czynników wyzwalających (przyczynowych) bóle głowy dziecka.
- Zachęcanie dziecka do picia dużej ilości wody, odpoczynku i relaksu w przypadku bólu głowy.
- Regularne, zdrowe posiłki oraz wystarczająca ilość snu i ćwiczeń są ważne, aby pomóc zapobiegać bólom głowy.
- Jeśli obawiasz się, że stres powoduje bóle głowy twojego dziecka, ale nie możesz sobie z tym poradzić bez dalszej pomocy, skonsultuj się z lekarzem.
- Niektóre dziewczęta w wieku dojrzewania mają migrenowe bóle głowy w okresie miesiączki.
Styl życia i modyfikacje środowiskowe
Modyfikacje stylu życia mogą znacząco poprawić zarządzanie bólami głowy u dzieci. Według ekspertów, zachowanie dobrej „higieny bólu głowy” może wyeliminować bóle głowy u dzieci. 50 Kluczowe aspekty to: 51
- Regularna aktywność fizyczna i ruch są ważne i poprawiają: siłę, sprawność, energię, nastrój, sen, poziomy stresu.
- Niektóre dzieci mogą zauważyć, że ich bóle głowy mogą się nasilić, jeśli przestaną się ruszać i angażować w codzienne aktywności.
- Przewlekłe bóle głowy mogą być bardzo stresujące dla dziecka i całej rodziny. Stres i lęk mogą pogorszyć ból głowy. Codzienne stosowanie strategii relaksacyjnych może pomóc zmniejszyć ból.
- Uzyskanie wystarczającej ilości snu w nocy jest również ważne dla radzenia sobie z bólami głowy.
- Ważne jest, aby dziecko nadal chodziło do szkoły, nawet z przewlekłymi bólami głowy. Szkoła może być dobrym rozproszeniem uwagi i zapewnić wsparcie społeczne.
Powikłania i rokowanie
Bóle głowy jakiegokolwiek typu, które wracają wielokrotnie (nawracające), mogą powodować: 52
- Problemy z zachowaniem
- Problemy z ocenami w szkole
- Depresję
Dzieci z migrenami opuszczają więcej zajęć szkolnych niż ich rówieśnicy i mają pogorszone wyniki w szkole oraz obniżoną jakość życia, podobną do jakości życia dzieci z reumatoidalnym zapaleniem stawów lub rakiem. 53 Migrena jest główną przyczyną niepełnosprawności na całym świecie wśród starszych nastolatków i młodych dorosłych. 54
Badania wykazały, że niekorzystne doświadczenia w dzieciństwie (stres finansowy; fizyczne, emocjonalne lub seksualne wykorzystywanie; rozwód rodziców; śmierć; choroba psychiczna lub uzależnienie) predysponują do bólu głowy w dzieciństwie, a także później w życiu. 55
Większość bólów głowy nie ma poważnego wpływu na funkcjonowanie dziecka w szkole lub podczas zabawy. Bóle głowy typu napięciowego zwykle wpływają na funkcjonowanie mniej niż migreny. Ale jeśli którykolwiek rodzaj bólu głowy jest bardzo częsty lub ciężki, może zacząć powodować problemy. 56
Dzieci z nawracającymi bólami głowy mają około dwukrotnie większe prawdopodobieństwo nawracających bólów głowy w dorosłości, a także zwiększone prawdopodobieństwo wystąpienia innych objawów fizycznych i chorób współistniejących psychiatrycznych. 57
Długoterminowe perspektywy dla dzieci z bólami głowy różnią się w zależności od rodzaju bólu głowy, jego nasilenia, przyczyny i skuteczności leczenia. Większość dzieci z bólami głowy może prowadzić zdrowe, aktywne życie przy odpowiednim leczeniu. 58
Kiedy potrzebna jest specjalistyczna opieka
Specjalistyczna opieka neurologiczna może być wymagana w następujących przypadkach: 59
- Niejasna diagnoza
- Nieadekwatna odpowiedź na leczenie
- Nasilenie objawów bólu głowy
- Nowe lub zmieniające się objawy
Dziecko lub nastolatek może potrzebować specjalistycznej pomocy, jeśli ich bóle głowy utrzymują się pomimo uwzględnienia typowych czynników wyzwalających (jak brak snu, jedzenia lub wody) oraz przyjmowania odpowiedniej dawki środków przeciwbólowych, gdy zaczyna się ból głowy. 60
Specjalistyczne wsparcie i leczenie
W przypadku dzieci wymagających specjalistycznej opieki dostępne są różne opcje leczenia: 6162
- Dzieciom z częstymi bólami głowy mogą być przepisane codzienne leki na ból głowy, aby zmniejszyć nasilenie i częstotliwość bólów głowy. Przepisywane są również leki epizodyczne do leczenia bólów głowy, gdy się pojawiają, aby złagodzić ból i inne objawy związane z bólem głowy.
- Leczenie toksyną botulinową typu A (Botox) może być zalecane dla dzieci w wieku 12 lat i starszych, które mają przewlekłe migreny, które nie reagowały na inne leczenie. Chociaż powody, dla których Botox działa, nie są dobrze zrozumiane, istnieją silne dowody na to, że może skutecznie zmniejszyć liczbę i nasilenie bólów głowy migrenowych.
- Witaminy i suplementy mogą odgrywać rolę w zmniejszaniu nasilenia i częstotliwości bólów głowy. Biofeedback, akupunktura, joga, fizjoterapia i trening uważności również mogą być zalecane.
- Nowsze metody leczenia migren obejmują urządzenia wykorzystujące impulsy elektryczne lub magnetyczne do wpływania na reakcję układu nerwowego na sygnały bólowe.
- Terapia biofeedback pomaga dzieciom, nastolatkom i młodym dorosłym nauczyć się kontrolować reakcję organizmu na ból i stres.
Zespoły specjalistów zajmujących się bólami głowy mogą również pomóc w uzyskaniu ułatwień dla dziecka lub nastolatka w szkole, aby zmniejszyć wpływ bólów głowy na ich sukces w nauce. 63
Podsumowując, bóle głowy u dzieci są powszechnym problemem, który może mieć znaczący wpływ na ich codzienne życie. Jednak przy odpowiednim rozpoznaniu, leczeniu i wsparciu większość dzieci może skutecznie radzić sobie z bólami głowy i prowadzić normalne, aktywne życie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.