Bóle głowy u dzieci
Epidemiologia
Bóle głowy u dzieci i adolescentów stanowią najczęstszą manifestację neurologiczną, z łączną częstością występowania pierwotnych bólów głowy w populacji pediatrycznej (8-18 lat) sięgającą 62% (95% CI: 53-70%). Występuje wyraźny wzrost częstości wraz z wiekiem, od 37-51% u dzieci rozpoczynających naukę szkolną do 57-82% u piętnastolatków. Migrena dotyka około 11% dzieci (95% CI: 9-14%), z migreną bez aury u 8% (95% CI: 5-12%) i z aurą u 3% (95% CI: 2-4%). Ból głowy typu napięciowego (TTH) jest najczęstszym typem pierwotnego bólu głowy, występującym u około 17% dzieci (95% CI: 12-23%). Przewlekłe codzienne bóle głowy (CDH) dotyczą 2-4% młodszych dzieci i 4-5% nastolatków. Czynniki ryzyka obejmują płeć żeńską po dojrzewaniu, stres, zaburzenia snu, nadużywanie leków oraz czynniki psychospołeczne. Bóle głowy u dzieci wiążą się z istotnym obniżeniem jakości życia, ograniczeniem aktywności szkolnej i społecznej oraz współistnieniem zaburzeń psychicznych, takich jak depresja i lęk.
Epidemiologia bólów głowy u dzieci
Bóle głowy stanowią najczęstszą manifestację neurologiczną u dzieci i adolescentów oraz jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności na całym świecie. Mimo rosnącej świadomości na temat wpływu bólów głowy na funkcjonowanie młodych pacjentów, wysokiej jakości dane epidemiologiczne pozostają ograniczone i często niejednorodne.12 Przyczyny tej niejednorodności obejmują zróżnicowane cechy populacji badanych (wiek, płeć, status społeczno-ekonomiczny), różne metodologie badawcze (kwestionariusze szkolne, wywiady kliniczne, ankiety telefoniczne) oraz stosowanie odmiennych kryteriów diagnostycznych, które nie zawsze są specyficzne dla wieku rozwojowego.3
Częstotliwość występowania bólów głowy w populacji pediatrycznej
Zakrojone na szeroką skalę badania epidemiologiczne wykazują, że bóle głowy są powszechnym problemem wśród dzieci i młodzieży. Według aktualnych danych, łączna częstość występowania pierwotnych bólów głowy w populacji pediatrycznej (8-18 lat) wynosi aż 62% [95% CI: 53-70%].11 Niektóre źródła podają nawet, że do 90% dzieci w wieku szkolnym doświadcza bólów głowy.1 Co istotne, obserwuje się wyraźny wzrost częstości występowania bólów głowy wraz z wiekiem – od około 37-51% u dzieci rozpoczynających naukę szkolną do nawet 57-82% u piętnastolatków.12
W przekrojowym badaniu epidemiologicznym przeprowadzonym przez Bille, obejmującym kwestionariusz wypełniony przez 8993 dzieci w wieku 7-15 lat, stwierdzono, że 59% badanych doświadczyło bólu głowy przynajmniej raz w życiu. Natomiast w systematycznym badaniu kwestionariuszowym 2941 dzieci, Sillanpaa wykazał, że częstość występowania bólów głowy wynosi 37% w wieku 7 lat, wzrastając do 69% w wieku 14 lat.1 Metaanaliza wykazała, że częstość występowania bólów głowy w wieku 7 lat wynosi około 60%.2
W badaniu przeprowadzonym w Korei, 29,1% uczniów doświadczyło nawracających bólów głowy w ciągu roku, a częstość ich występowania stopniowo wzrastała z wiekiem.1 Natomiast badanie populacyjne przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych wykazało, że 17% dzieci zgłaszało częste lub silne bóle głowy w ciągu ostatniego roku.2
Różnice związane z płcią
Częstość występowania bólów głowy różni się w zależności od płci, z wyraźnymi zmianami obserwowanymi w okresie dojrzewania. Według dostępnych danych, łączna częstość występowania pierwotnych bólów głowy wynosi 38% [95% CI: 16-66%] u dziewcząt i 27% [95% CI: 11-53%] u chłopców.11 Przed okresem dojrzewania częstość występowania bólów głowy jest podobna u chłopców i dziewcząt, a nawet nieco częstsza u chłopców, jednak po rozpoczęciu okresu dojrzewania częstość występowania znacząco wzrasta u dziewcząt.11
W przypadku migreny, do czasu osiągnięcia dojrzałości płciowej, schorzenie to jest częstsze u chłopców (55-60%), natomiast po okresie dojrzewania przeważają dziewczęta (75%).1 Ta zmiana proporcji płci jest istotnym czynnikiem epidemiologicznym, który należy uwzględnić przy planowaniu strategii profilaktycznych i terapeutycznych.1
Rodzaje bólów głowy u dzieci
Bóle głowy u dzieci można sklasyfikować jako pierwotne, gdzie ból jest wynikiem samego schorzenia bólowego, oraz wtórne, gdzie ból jest objawem choroby podstawowej.1 Najczęstszymi typami pierwotnych bólów głowy u dzieci są ból głowy typu napięciowego (TTH) oraz migrena.11
Migrena u dzieci
Migrena stanowi najistotniejszy i jeden z najczęstszych typów bólu głowy u dzieci i młodzieży.1 Według danych epidemiologicznych, częstość występowania migreny u dzieci wynosi około 11% [95% CI: 9-14%], przy czym migrena bez aury (MwoA) występuje u około 8% [95% CI: 5-12%], a migrena z aurą (MwA) u około 3% [95% CI: 2-4%].1 Szacuje się, że migrena dotyka około 7-9% dzieci i młodzieży na całym świecie.11
Średni wiek zachorowania na migrenę wynosi 7 lat u chłopców i 11 lat u dziewcząt, chociaż zwiastuny migreny, takie jak migrena brzuszna, zespół cyklicznych wymiotów czy łagodne napadowe zawroty głowy u dzieci, mogą wystąpić jeszcze wcześniej.1 Interesujące jest, że te stany poprzedzające często przekształcają się w migrenę po osiągnięciu dojrzałości płciowej.
Według metaanalizy Lewisa i współpracowników, obejmującej ponad 25 000 osób, częstość występowania migreny wynosi 2% w wieku 3-7 lat, 7% w wieku 7-11 lat i aż 20% w wieku 11-15 lat.1 Inne badania sugerują, że do 15 roku życia migrena występuje u nawet 28% dzieci.2
Ból głowy typu napięciowego
Ból głowy typu napięciowego (TTH) jest najczęstszym typem pierwotnego bólu głowy u dzieci i młodzieży, z częstością występowania wynoszącą około 17% [95% CI: 12-23%].11 W badaniach epidemiologicznych, TTH stanowi najczęstszy typ bólu głowy, wyprzedzając migrenę, chociaż migrena jest bardziej bolesna i częściej prowadzi do wizyt w szpitalu.1
Według badań przeprowadzonych w Austrii na reprezentatywnej próbie 3386 uczniów w wieku 10-18 lat, częstość występowania TTH w ciągu roku wynosiła 21,6%, podczas gdy migrena występowała u 24,2% badanych.1 Przewlekły ból głowy typu napięciowego występuje u około 0,9% piętnastolatków.1
Przewlekłe codzienne bóle głowy
Przewlekłe codzienne bóle głowy (CDH) stanowią istotny problem u dzieci i młodzieży. Częstość występowania CDH u młodszych dzieci wynosi około 2-4%, a u nastolatków i dorosłych 4-5%.1 Według austriackiego badania, przewlekły ból głowy występujący 15 dni w miesiącu dotyka około 3% młodzieży.1
Szczególnie niepokojącym zjawiskiem jest występowanie prawdopodobnego bólu głowy z nadużywania leków (pMOH) u dzieci i młodzieży. W badaniu przeprowadzonym w Beninie, częstość występowania pMOH wzrastała z 0,5% u dzieci do 1,8% u młodzieży (AOR 4,2), co stanowi istotny sygnał alarmowy dotyczący rozwijającego się problemu nadużywania leków przeciwbólowych w okresie przedpokwitaniowym.1
Badania wskazują, że wśród uczniów z bólem głowy występującym co najmniej 2 dni w miesiącu, 48,1% zgłasza przyjmowanie leków przeciwbólowych, przy czym najczęściej stosowane są ibuprofen (49,1%) i paracetamol (32,8%).1
Wpływ bólów głowy na funkcjonowanie dzieci
Bóle głowy u dzieci i młodzieży mają istotny wpływ na jakość życia, przyczyniając się do ograniczenia aktywności społecznych, aktywności fizycznej, absencji szkolnej, słabszych wyników w nauce, zwiększonego ryzyka porzucenia szkoły, a także negatywnego wpływu na kariery zawodowe rodziców.1
Wpływ na edukację i życie społeczne
Według badań, ograniczenia w codziennym życiu występują u około 42% młodych ludzi z bólem głowy, a jakość życia związana ze zdrowiem jest obniżona u prawie wszystkich dzieci i młodzieży cierpiących na bóle głowy.1 W badaniu przeprowadzonym w Hiszpanii, spośród 1619 uczniów w wieku 12-18 lat, 30,5% zgłaszało nawracające bóle głowy, z czego 32,9% doświadczało co najmniej jednego epizodu tygodniowo, a 44,1% cierpiało z powodu niepełnosprawności związanej z bólem głowy, mierzonej za pomocą kwestionariusza PedMIDAS.2
Bóle głowy stanowią drugą co do częstości neurologiczną przyczynę przyjęć na oddział ratunkowy.1 U dzieci z migrenami obserwuje się poważne zakłócenia w codziennym życiu, w tym w funkcjonowaniu szkolnym, które dotykają około 8% dzieci i młodzieży w Korei.2
Współistniejące zaburzenia psychiczne
Bólom głowy u dzieci i młodzieży często towarzyszą depresja lub lęk, a także są one związane z wyższym wskaźnikiem prób samobójczych.1 W badaniu przeprowadzonym w Korei, pediatryczni pacjenci z bólem głowy wykazywali wyższe poziomy na skalach objawów somatycznych, problemów z myśleniem, uwagą i psychozy w porównaniu z grupą kontrolną.2
Diagnoza i decyzje dotyczące leczenia są często komplikowane przez współistniejące choroby, które mogą współwystępować z różnymi rodzajami pierwotnych bólów głowy.1 Astma, alergie, choroba lokomocyjna i zaburzenia napadowe są częstsze u pacjentów z migreną.1
Czynniki ryzyka i rokowanie
Obok czynników genetycznych, czynniki psychospołeczne i behawioralne są powiązane z występowaniem bólów głowy u dzieci i młodzieży.1 Rodzinny wywiad w kierunku migreny, płeć żeńska i zmiany hormonalne, zła jakość snu, stres, nadużywanie leków oraz zespoły okresowe są czynnikami ryzyka bólów głowy u dzieci.1
Czynniki predysponujące
Do najczęstszych czynników wyzwalających ból głowy typu napięciowego należy stres (w 66% przypadków CTTH i 48% przypadków migreny przewlekłej), natomiast deprywacja snu występuje u 11% pacjentów z CTTH i 35% pacjentów z migreną przewlekłą. Jasne światło stanowi czynnik wyzwalający u 5,26% przypadków CTTH i 15% przypadków migreny przewlekłej.1 Nadmierne korzystanie z urządzeń elektronicznych jest związane z występowaniem bólu głowy u nastolatków (powyżej 10 lat) (p≤0,05).2
Wśród czynników ryzyka wymienia się również częste choroby, takie jak przeziębienia, grypa oraz infekcje uszu i zatok, które są jednymi z najczęstszych przyczyn bólów głowy u dzieci.1 Stres i niepokój, być może wywołane problemami z rówieśnikami, nauczycielami lub rodzicami, mogą również odgrywać rolę w bólach głowy u dzieci.1
Rokowanie długoterminowe
Dzieci cierpiące na bóle głowy nie zawsze będą doświadczać ich jako dorośli. W jednym z badań obejmującym 100 dzieci z bólem głowy, osiem lat później 44% z tych z bólem głowy typu napięciowego i 28% z tych z migreną było wolnych od bólu głowy.1 W innym badaniu osób z przewlekłym codziennym bólem głowy, 75% nie miało przewlekłych codziennych bólów głowy dwa lata później, a 88% nie miało przewlekłych codziennych bólów głowy osiem lat później.2
Migrena samoistnie ustępuje po okresie dojrzewania u połowy dzieci, jednak jeśli rozpoczyna się w okresie dojrzewania, może być bardziej prawdopodobne, że będzie utrzymywać się przez całe dorosłe życie.1 Bóle głowy w wieku szkolnym zwiększają ryzyko przewlekłych bólów głowy w wieku dorosłym.1
Badania diagnostyczne i postępowanie
Pierwszymi krokami w ocenie bólu głowy u dziecka są dokładny wywiad, badanie przedmiotowe i badanie neurologiczne. Jeśli którekolwiek z tych badań jest nieprawidłowe lub budzi podejrzenie wtórnej etiologii, wskazana jest dalsza ocena.1
Obraz kliniczny i diagnostyka
Kliniczne objawy pierwotnych bólów głowy w dzieciństwie różnią się od tych u dorosłych.1 Kryteria diagnostyczne Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy (IHS) dla pediatrycznych bólów głowy są ograniczone, ponieważ opierają się na opisach objawów przez pacjenta, podczas gdy w praktyce wiele cech definiujących migrenę (np. nietolerancja światła lub hałasu) jest wywnioskowanych z zachowania dziecka, a nie zgłaszanych bezpośrednio.1
Rola neuroobrazowania w diagnostyce bólów głowy u dzieci jest kontrowersyjna. Tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI) są wskazane u pacjentów z przewlekłym-postępującym wzorcem bólu głowy oraz u tych, którzy mają nieprawidłowe wyniki w badaniu neurologicznym.1 Wytyczne stanowią, że dzieci z nieprawidłowymi badaniami neurologicznymi, dezorientacją, drgawkami i niedawnym wystąpieniem najgorszego bólu głowy w życiu, zmianą typu bólu głowy lub czymkolwiek sugerującym problemy neurologiczne powinny zostać poddane neuroobrazowaniu.1
Niedawna zmiana wzorca bólu głowy lub nowo rozwinięty ból głowy w ciągu 3 miesięcy może być ważną wskazówką poważnej etiologii podstawowej.1 Objawy alarmowe, które powinny skłonić do poszukiwania pomocy medycznej, to: bóle głowy, które budzą dziecko ze snu lub występują wczesnym rankiem, wymioty wczesnym rankiem bez nudności, pogarszające się lub częstsze bóle głowy, zmiany osobowości, skargi na „najgorszy ból głowy w życiu”, ból głowy inny niż poprzednie bóle głowy, bóle głowy z gorączką lub sztywnym karkiem, bóle głowy ze zmianami widzenia, bóle głowy po urazie oraz bóle głowy z drgawkami lub epizodami omdleń.1
Opcje terapeutyczne
Leczenie bólów głowy u dzieci jest ograniczone w porównaniu z dorosłymi.1 Bóle głowy u dzieci zwykle można leczyć za pomocą leków przeciwbólowych dostępnych bez recepty (OTC) oraz zdrowych nawyków, takich jak regularny harmonogram snu i jedzenia.1
Leczenie migreny koncentruje się na modyfikacji stylu życia, terapii behawioralnej oraz farmakoterapii ostrych epizodów i długoterminowej terapii profilaktycznej.1 Lekarz może zalecić lek zapobiegawczy, jeśli bóle głowy są ciężkie, występują codziennie i zakłócają normalny styl życia dziecka. Niektóre leki przyjmowane w regularnych odstępach czasu, takie jak niektóre leki przeciwdepresyjne, leki przeciwpadaczkowe lub beta-blokery, mogą zmniejszyć częstotliwość i nasilenie bólów głowy.1
Mamy nadzieję, że w przyszłości leki takie jak środki związane z CGRP staną się dostępne do stosowania u dzieci.1
Wnioski i perspektywy
Bóle głowy u dzieci i młodzieży stanowią powszechny problem zdrowotny, prowadzący do znacznej chorobowości i częstych wizyt w placówkach opieki zdrowotnej.1 Globalna częstość występowania bólów głowy u dzieci i młodzieży jest zatrważająco wysoka, co podkreśla potrzebę zwiększenia świadomości na temat tego konkretnego problemu zdrowotnego.1
Rosnące dowody wskazują, że ból głowy jest niedocenianym powszechnym zaburzeniem u dzieci i młodzieży. W związku z tym społeczeństwo kładzie zbyt mały nacisk na jego zapobieganie i leczenie. Dlatego też zakres społecznego i zdrowotno-ekonomicznego obciążenia częstymi bólami głowy u dzieci i młodzieży musi być lepiej zilustrowany na całym świecie.1
Epidemiologia bólów głowy u dzieci i młodzieży nadal budzi zainteresowanie, jednak konkretne odkrycia o dużym znaczeniu pozostają przeoczone.1 Istnieje duża potrzeba wysokiej jakości badań populacyjnych raportujących epidemiologiczną zmienność pierwotnych bólów głowy w określonych grupach wiekowych.2
Brak badań epidemiologicznych dotyczących częstości występowania i częstości występowania tych innych pierwotnych bólów głowy pokazuje potrzebę dalszych badań nad mniej powszechnymi, choć równie upośledzającymi, pierwotnymi bólami głowy w populacji pediatrycznej.1
Dalsze aktualne badania są potrzebne, aby uzupełnić obraz pediatrycznego obciążenia związanego z bólem głowy w celu zwiększenia specyficznych interwencji publicznych.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.