Atrofia pochwy
Epidemiologia
Atrofia pochwy (GSM) dotyka od 10% do nawet 90% kobiet po menopauzie, z nasileniem objawów rosnącym wraz z wiekiem i czasem od menopauzy. Badanie ANGEL wykazało częstość występowania 19,2% u kobiet 40-45 lat i 53,8% u kobiet 52-55 lat, a dane longitudinalne wskazują na 65% rok po menopauzie i 83-87% po 6 latach. Objawy kliniczne, takie jak bladość błony śluzowej (90%), kruchość (80%) i wybroczyny (51%), nasilają się z czasem. Czynniki ryzyka obejmują wiek >50 lat, menopauzę, chirurgiczne usunięcie jajników, terapię przeciwnowotworową (chemioterapia, radioterapia, terapia hormonalna), brak aktywności seksualnej oraz palenie tytoniu. Szczególnie narażone są pacjentki onkologiczne, u których częstość atrofii waha się od 19% do 91%, zwłaszcza po leczeniu inhibitorami aromatazy, tamoksyfenem czy radioterapii. Mimo wysokiej częstości, tylko 25-30% kobiet zgłasza objawy, a zaledwie 7% stosuje terapię, co wynika z wstydu, braku świadomości i niedostatecznej edukacji personelu medycznego.
Epidemiologia Atrofii Pochwy
Atrofia pochwy (nazywana również atrofią sromu i pochwy, atroficznym zapaleniem pochwy lub zespołem genitourologicznym menopauzy – GSM) stanowi istotny problem zdrowotny dotykający znaczną część populacji kobiet. Według danych epidemiologicznych, schorzenie to dotyka około 10-50% kobiet po menopauzie, przy czym objawy występują u 50-70% kobiet z rozwiniętą atrofią.12 Niektóre źródła wskazują nawet, że odsetek kobiet po menopauzie cierpiących na atrofię pochwy może sięgać 84-90%.34
Badanie ANGEL wykazało, że atrofia pochwy została zdiagnozowana u 36,8% kobiet, przy czym częstość występowania wahała się od 19,2% u kobiet w wieku 40-45 lat do 53,8% u kobiet w wieku 52-55 lat.5 Dane te potwierdzają, że problem atrofii pochwy dotyczy nie tylko kobiet po menopauzie, ale również tych w okresie okołomenopauzalnym, a nawet przedmenopauzalnym. Około 15% kobiet przed menopauzą doświadcza objawów związanych z atrofią pochwy.26
Częstotliwość występowania w różnych grupach wiekowych
Częstość występowania atrofii pochwy wykazuje wyraźny związek z wiekiem i czasem, jaki upłynął od menopauzy:7
- U kobiet w wieku rozrodczym – około 3%
- We wczesnym okresie przejścia menopauzalnego – około 4%
- W późniejszych latach przejścia menopauzalnego – około 21%
- 3 lata po menopauzie – około 40%
- 6 lat po menopauzie – około 83%
Badanie longitudinalne wykazało, że objawy zespołu genitourologicznego menopauzy występują u 65% kobiet rok po menopauzie, natomiast u 87% kobiet sześć lat po menopauzie.1 Warto zauważyć, że atrofia pochwy staje się klinicznie widoczna po 4-5 latach od przejścia menopauzy.8
W przypadku różnych objawów atrofii pochwy obserwuje się zwiększoną częstość występowania i nasilenie wraz z wiekiem. Obiektywne objawy atrofii nasilają się z czasem od menopauzy, osiągając 90% w przypadku bladości błony śluzowej i ścieńczenia marszczek, 80% w przypadku kruchości błony śluzowej i 51% w przypadku obecności wybroczyn.9
Różnice geograficzne i populacyjne
Epidemiologia atrofii pochwy różni się między krajami i regionami z powodu czynników takich jak status społeczno-ekonomiczny i dostęp do opieki ginekologicznej.8 Badania ankietowe przeprowadzone w Europie wykazały, że częstość występowania objawów atrofii pochwy wahała się od 40% w Niemczech do 54,42% w Hiszpanii, przy czym co druga ankietowana oceniała swoje objawy jako umiarkowane lub ciężkie.10
W Stanach Zjednoczonych odnotowuje się największą pulę pacjentek z atrofią pochwy po menopauzie i największy rynek jej leczenia.11 Dane epidemiologiczne są monitorowane w głównych regionach świata, w tym w USA, krajach UE5 (Niemcy, Hiszpania, Włochy, Francja i Wielka Brytania) oraz Japonii.12
Czynniki ryzyka i grupy szczególnego ryzyka
Atrofia pochwy jest powiązana z wieloma czynnikami ryzyka, które mogą przyczynić się do jej rozwoju lub nasilenia:13
- Wiek – ryzyko wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie po 50 roku życia14
- Menopauza – naturalny spadek poziomu estrogenów
- Chirurgiczne usunięcie jajników
- Terapia przeciwnowotworowa – szczególnie chemioterapia, terapia hormonalna, radioterapia
- Brak aktywności seksualnej
- Palenie tytoniu
Atrofia pochwy u pacjentek onkologicznych
Szczególną grupę ryzyka stanowią pacjentki leczone z powodu nowotworów ginekologicznych lub hormonozależnych. Atrofia sromu i pochwy (VVA) jest często nasilana przez leczenie onkologiczne takie jak chemioterapia, terapia hormonalna, radioterapia czy zabieg chirurgiczny.13
Częstość występowania atrofii pochwy wśród pacjentek leczonych z powodu schorzeń onkologicznych ginekologicznych waha się między 19% a 91%.13 Szczególnie narażone są kobiety leczone z powodu raka piersi, u których atrofia pochwy jest częstym objawem ubocznym.16
U pacjentek leczonych inhibitorami aromatazy (AI), tamoksyfenem (TX) lub chemioterapią częstość występowania atrofii pochwy waha się od 19% do 69,7%, natomiast po radioterapii występowanie toksyczności pochwy waha się od 30,7% do 91%.13
Warto zauważyć, że w Stanach Zjednoczonych średnio ponad 250 000 kobiet rocznie otrzymuje diagnozę inwazyjnego raka piersi, z czego zdecydowana większość ma nowotwory hormonalnie zależne (80% wykazuje obecność receptorów estrogenowych, a 65% receptorów progesteronowych). Terapia endokrynna jest kluczowym elementem leczenia pacjentek z nowotworami hormonalnie zależnymi, co często prowadzi do rozwoju zespołu genitourologicznego menopauzy z powodu niskiego poziomu estrogenów.17
Niezgłaszalność i niedostateczna diagnostyka
Mimo wysokiej częstości występowania, atrofia pochwy pozostaje niedostatecznie diagnozowana i leczona. Dane wskazują, że tylko około 25-30% kobiet z objawami atrofii pochwy zgłasza swoje dolegliwości personelowi medycznemu.181 Według badania Women’s EMPOWER, zaledwie 7% kobiet w wieku 45-90 lat (średnia wieku 58 lat) stosuje przepisaną terapię atrofii pochwy.19
Główne przyczyny niezgłaszania objawów to:20
- Zakłopotanie i wstyd
- Przekonanie, że jest to naturalny element starzenia się
- Brak świadomości o dostępnych i skutecznych metodach leczenia
- Uwarunkowania kulturowe, religijne lub społeczne
Problem niedostatecznej diagnostyki dotyczy również personelu medycznego. Badania wskazują, że tylko około połowa onkologów omawia ten powikłanie przed rozpoczęciem leczenia, a 65-85% raportuje brak wystarczającej wiedzy na temat opcji leczenia atrofii pochwy.13 Ponadto, do 15% kobiet z objawową atrofią pochwy nie otrzymuje propozycji żadnej formy leczenia.9
Wpływ na jakość życia i nadzór medyczny
Atrofia pochwy ma znaczący wpływ na jakość życia pacjentek. Badania wykazały, że ciężkie objawy atrofii pochwy mają bezpośredni związek z pogorszeniem jakości życia u kobiet po menopauzie.21 Wpływ atrofii pochwy na jakość życia jest porównywalny do innych przewlekłych schorzeń, takich jak zapalenie stawów, astma czy zespół jelita drażliwego.21
Atrofia pochwy nie tylko wpływa na jakość życia i zdrowie seksualne, ale jest również związana ze zwiększonym ryzykiem depresji i lęku u kobiet po menopauzie.22 Dyspareunię wtórną do atrofii pochwy uznaje się za ważny czynnik przyczyniający się do dysfunkcji seksualnej u kobiet.23
Diagnostyka i nadzór medyczny
Diagnoza atrofii pochwy opiera się zazwyczaj na skargach pacjentki, ocenie historii medycznej oraz badaniu zewnętrznych narządów płciowych i błony śluzowej pochwy.24 Mimo różnic w metodach diagnostycznych i kryteriach w różnych badaniach, naukowcy generalnie zgadzają się, że atrofię pochwy można potwierdzić, gdy spełnione są następujące trzy kryteria:
- pH pochwy > 5 i zmniejszony indeks dojrzewania pochwy (VMI)
- Subiektywne zgłaszanie suchości pochwy i/lub innych objawów atrofii
- Co najmniej jeden obiektywny objaw atrofii (np. suchość błony śluzowej, bladość, zmniejszona marszczkowatość, kruchość lub wybroczyny)
pH zestrogenizowanej pochwy waha się od 3,8 do 4,2, natomiast u kobiet z zespołem genitourologicznym menopauzy pH może osiągnąć 5,5 lub więcej.7 Niedawny przegląd dotyczący atrofii pochwy sugeruje, że po zdiagnozowaniu GSM, personel medyczny może uwzględnić najbardziej dokuczliwy objaw wraz z pH pochwy w celu oceny odpowiedzi na leczenie.7
W kontekście nadzoru medycznego, szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentki z grup wysokiego ryzyka raka endometrium oraz pacjentki stosujące wyższe dawki estrogenów lub doświadczające plamienia z pochwy czy krwawienia międzymiesiączkowego, które mogą wymagać ściślejszego nadzoru.25 Należy również zaznaczyć, że prasterone (Intrarosa) może zwiększać prawdopodobieństwo nieprawidłowych wyników badania cytologicznego szyjki macicy, co skutkuje dodatkowymi badaniami i nadzorem.26
Trendy epidemiologiczne i kierunki badań
W ostatniej dekadzie przeprowadzono wiele badań, głównie sondażowych, w celu uzyskania pełniejszych informacji na temat wpływu atrofii pochwy na współczesną populację kobiet po menopauzie.10 Nasilenie objawów atrofii pochwy (brak, łagodne, umiarkowane, ciężkie) oceniano przy użyciu skali oceny menopauzy.10
Epidemiologia atrofii pochwy po menopauzie jest monitorowana w głównych regionach świata. Prowadzone są badania mające na celu określenie historycznych, obecnych i przyszłych scenariuszy epidemiologicznych, a także czynników napędzających trendy epidemiologiczne atrofii pochwy po menopauzie.11
Ważnym kierunkiem badań jest również poszukiwanie nowych opcji terapeutycznych. Nowsze badania dotyczą stosowania ospemifenu i prasteronu w leczeniu atrofii sromu i pochwy.27 Ospemifen jest dopuszczony w Wielkiej Brytanii do leczenia umiarkowanej do ciężkiej objawowej atrofii sromu i pochwy u kobiet, które nie są kandydatkami do estrogenów dopochwowych, natomiast prasterone jest dopuszczony do leczenia atrofii sromu i pochwy u kobiet po menopauzie z umiarkowanymi do ciężkich objawami.27
Należy również wspomnieć o badaniach nad urządzeniami energetycznymi do stosowania w pochwie. Amerykańskie Towarzystwo Uroginekologiczne opublikowało w 2020 roku oświadczenie konsensusowe dotyczące tych urządzeń w celu dostarczenia wytycznych.9
Podsumowanie głównych danych epidemiologicznych
| Grupa populacyjna | Częstość występowania atrofii pochwy | Źródło danych |
|---|---|---|
| Kobiety po menopauzie (ogólnie) | 10-50% (niektóre źródła podają do 84-90%) | StatPearls, Wikipedia, badania populacyjne |
| Kobiety w wieku 40-45 lat | 19,2% | Badanie ANGEL |
| Kobiety w wieku 52-55 lat | 53,8% | Badanie ANGEL |
| Kobiety przed menopauzą | 15-19% | Badania epidemiologiczne |
| Kobiety rok po menopauzie | 65% | Badania longitudinalne |
| Kobiety 3 lata po menopauzie | 40-47% | Badania populacyjne |
| Kobiety 6 lat po menopauzie | 83-87% | Badania longitudinalne |
| Pacjentki po leczeniu onkologiczno-ginekologicznym | 19-91% | Badania kliniczne |
| Pacjentki leczone inhibitorami aromatazy, tamoksyfenem lub chemioterapią | 19-69,7% | Badania kliniczne |
| Pacjentki po radioterapii | 30,7-91% | Badania kliniczne |
| Kobiety zgłaszające objawy personelowi medycznemu | 25-30% | Badania ankietowe |
| Kobiety stosujące przepisaną terapię | 7% | Badanie Women’s EMPOWER |
Dane epidemiologiczne jednoznacznie wskazują, że atrofia pochwy stanowi poważny problem zdrowotny dotykający znaczną część populacji kobiet, szczególnie w okresie około- i pomenopauzalnym. Mimo wysokiej częstości występowania, schorzenie to pozostaje niedostatecznie diagnozowane i leczone, co podkreśla potrzebę zwiększenia świadomości zarówno wśród pacjentek, jak i personelu medycznego.1028
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.