Askarioza
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Askarioza, wywoływana przez nicienia Ascaris lumbricoides, jest najczęstszą pasożytniczą infekcją jelitową, szczególnie w regionach o niskim poziomie higieny. Klinicznie może przebiegać bezobjawowo lub manifestować się objawami ze strony przewodu pokarmowego (ból brzucha, nudności, wymioty, biegunka) oraz układu oddechowego (kaszel, świsty). Diagnostyka opiera się na badaniu kału w kierunku jaj pasożyta, morfologii krwi (eozynofilia) oraz badaniach obrazowych w przypadku powikłań, takich jak niedrożność jelit. Leczenie farmakologiczne obejmuje albendazol (400 mg jednorazowo u pacjentów powyżej 12 miesięcy, skuteczność >95%), mebendazol (100 mg 2x/d przez 3 dni lub 500 mg jednorazowo), iwermektynę (150-200 μg/kg jednorazowo) oraz pyrantel pamoate, preferowany u kobiet w ciąży. W fazie płucnej askariozy leki przeciwpasożytnicze są przeciwwskazane ze względu na ryzyko nasilenia zapalenia płuc.
- Wprowadzenie do askariozy
- Ocena pielęgniarska pacjenta z askariozą
- Diagnozy pielęgniarskie
- Farmakoterapia w askariozie
- Interwencje pielęgniarskie
- Edukacja pacjenta i profilaktyka
- Opieka nad dzieckiem z askariozą
- Rola zespołu interprofesjonalnego
- Dokumentacja pielęgniarska
- Ocena efektów opieki
- Podsumowanie roli pielęgniarskiej w opiece nad pacjentem z askariozą
Wprowadzenie do askariozy
Askarioza (łac. ascariasis) jest chorobą pasożytniczą wywoływaną przez nicienia Ascaris lumbricoides (glista ludzka), który jest najczęstszym pasożytem jelitowym u ludzi. Choroba ta występuje endemicznie w wielu regionach świata, szczególnie w krajach rozwijających się o niskim poziomie higieny i sanitacji12. Zakażenie może przebiegać bezobjawowo, prowadzić do niedożywienia i zahamowania wzrostu, lub manifestować się objawami ze strony przewodu pokarmowego, takimi jak ból brzucha, nudności, wymioty, wzdęcia i biegunka3. W przypadku masywnego zarażenia mogą wystąpić poważne powikłania, w tym niedrożność jelit45.
Ocena pielęgniarska pacjenta z askariozą
Kompleksowa ocena pielęgniarska pacjenta z askariozą powinna obejmować szczegółowy wywiad, badanie fizykalne oraz wyniki badań diagnostycznych. Istotne jest zebranie informacji dotyczących ostatnich podróży do regionów endemicznych, warunków sanitarnych, objawów klinicznych oraz potencjalnych czynników ryzyka67.
Wywiad pielęgniarski
Podczas zbierania wywiadu należy zwrócić szczególną uwagę na występowanie następujących objawów89:
- Dyskomfort lub ból brzucha
- Nudności i wymioty
- Utrata apetytu
- Nieregularne wypróżnienia (biegunka lub zaparcia)
- Widoczne pasożyty w kale
- Utrata masy ciała lub zahamowanie wzrostu (u dzieci)
- Objawy ze strony układu oddechowego (kaszel, świszczący oddech, krwista plwocina)
- Gorączka
Badanie fizykalne
Badanie fizykalne może wykazać11:
- Bolesność palpacyjna brzucha
- Wzdęcie brzucha
- Oznaki niedożywienia
- Świsty i rzężenia podczas osłuchiwania płuc (w przypadku fazy płucnej)
- Nieprawidłowości we wzroście i rozwoju u dzieci
Diagnostyka
Diagnostyka askariozy obejmuje11:
- Badanie kału w kierunku obecności jaj i dorosłych postaci pasożyta
- Badanie morfologiczne krwi (może wykazać eozynofilię)
- Badania obrazowe (USG, RTG) w przypadku podejrzenia powikłań, takich jak niedrożność jelit
- Endoskopia w przypadku podejrzenia zajęcia dróg żółciowych
Diagnozy pielęgniarskie
Na podstawie zebranych danych można sformułować następujące diagnozy pielęgniarskie62:
- Ból związany z procesem zapalnym i obecnością pasożytów w przewodzie pokarmowym
- Nieprawidłowy stan odżywienia spowodowany zaburzonym wchłanianiem substancji odżywczych
- Ryzyko odwodnienia związane z biegunką i wymiotami
- Zaburzenia oddychania w przypadku fazy płucnej askariozy
- Deficyt wiedzy dotyczący choroby, jej przyczyn, leczenia i profilaktyki
- Ryzyko wystąpienia powikłań związanych z migracją pasożytów (niedrożność jelit, zapalenie dróg żółciowych, zapalenie wyrostka robaczkowego)
Farmakoterapia w askariozie
Leki przeciwpasożytnicze
Leczenie askariozy opiera się głównie na podawaniu leków przeciwpasożytniczych. Najczęściej stosowane leki to1415:
- Albendazol – 400 mg doustnie, jednorazowo u pacjentów powyżej 12 miesięcy z niepowikłanym zakażeniem. Jest lekiem z wyboru o skuteczności ponad 95%1617. Mechanizm działania polega na blokowaniu polimeryzacji mikrotubul pasożyta, co prowadzi do upośledzenia produkcji jaj i zmian degeneracyjnych w przewodzie pokarmowym pasożyta17.
- Mebendazol – 100 mg doustnie dwa razy dziennie przez 3 dni lub 500 mg doustnie jednorazowo14. Szczególnie zalecany u pacjentów, u których askarioza współistnieje z zakażeniem włosogłówką18.
- Iwermektyna – 150-200 μg/kg masy ciała doustnie, jednorazowo14.
- Pyrantel pamoate – lek z wyboru u kobiet w ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze1917. Działa poprzez blokadę nerwowo-mięśniową i paraliż dorosłych postaci pasożyta17.
- Nitazoksanid – skuteczny w łagodnych przypadkach askariozy, mniej skuteczny w ciężkich przypadkach14.
Bezpieczeństwo farmakoterapii
Przy stosowaniu leków przeciwpasożytniczych należy uwzględnić następujące kwestie2021:
- Albendazol – lek kategorii C w ciąży. WHO dopuszcza stosowanie w II i III trymestrze ciąży. Bezpieczeństwo u dzieci poniżej 6 roku życia nie jest w pełni potwierdzone, choć WHO dopuszcza stosowanie u dzieci od 1 roku życia20.
- Mebendazol – lek kategorii C w ciąży. WHO dopuszcza stosowanie w II i III trymestrze ciąży. Jest minimalnie wydzielany do mleka matki i WHO klasyfikuje go jako kompatybilny z karmieniem piersią21.
- Iwermektyna – lek kategorii C w ciąży. WHO wyklucza kobiety w ciąży z programów masowej derobatyzacji z użyciem iwermektyny. Jest wydzielana w niskich stężeniach do mleka matki2122.
- Pyrantel pamoate – lek kategorii C w ciąży. WHO dopuszcza stosowanie w II i III trymestrze ciąży. Bezpieczeństwo u dzieci nie jest w pełni potwierdzone, ale WHO umieszcza go na liście leków przeciwrobaczyc jelit, które mogą być stosowane u dzieci powyżej 1 roku życia22.
Szczególne sytuacje kliniczne
W przypadku powikłań askariozy należy uwzględnić następujące zalecenia1419:
- Podczas aktywnej fazy płucnej zakażenia nie zaleca się stosowania leków przeciwpasożytniczych ze względu na ryzyko nasilenia zapalenia płuc. Leczenie powinno skupiać się na łagodzeniu objawów (leki rozszerzające oskrzela, kortykosteroidy)14.
- U pacjentów z częściową lub całkowitą niedrożnością jelit należy unikać stosowania leków wywołujących paraliż pasożyta (np. pyrantel pamoate, iwermektyna), ponieważ sparaliżowane pasożyty mogą powodować konieczność interwencji chirurgicznej lub komplikować zabieg19. W takich przypadkach pacjenci powinni być leczeni w placówkach z zapleczem chirurgicznym19.
- W przypadku częściowej niedrożności jelit zaleca się założenie sondy nosowo-żołądkowej, zakaz przyjmowania pokarmów drogą doustną, nawodnienie dożylne oraz podanie piperazyny23.
Interwencje pielęgniarskie
Podawanie leków i monitorowanie leczenia
Rola pielęgniarki w farmakoterapii askariozy obejmuje615:
- Prawidłowe podawanie leków przeciwpasożytniczych zgodnie z zaleceniami lekarza
- Monitorowanie skuteczności leczenia poprzez obserwację objawów klinicznych
- Obserwacja pacjenta pod kątem możliwych działań niepożądanych leków
- Informowanie pacjenta o konieczności powtórzenia leczenia po 1-3 miesiącach, aby umożliwić działanie leków na larwy, które w tym czasie dojrzeją do postaci dorosłych124
- Edukacja pacjenta na temat konieczności kontrolnego badania kału po 3 miesiącach w celu potwierdzenia skuteczności leczenia2526
Leczenie wspomagające
W przypadku objawowej askariozy pielęgniarka powinna wdrożyć następujące działania524:
- Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia i zbilansowanej diety w celu uzupełnienia niedoborów pokarmowych
- Podawanie leków przeciwbólowych i przeciwwymiotnych zgodnie z zaleceniami
- W przypadku częściowej niedrożności jelit: założenie sondy nosowo-żołądkowej, monitorowanie bilansu płynów, podaż płynów dożylnych235
- W przypadku zajęcia dróg żółciowych: obserwacja pod kątem objawów żółtaczki, bólu, gorączki27
Postępowanie w powikłaniach
W przypadku powikłań askariozy pielęgniarka powinna115:
- Przygotować pacjenta do badań diagnostycznych (USG, RTG, endoskopia)
- Przygotować pacjenta do ewentualnej interwencji chirurgicznej w przypadku całkowitej niedrożności jelit, perforacji lub zajęcia dróg żółciowych28
- Monitorować stan pacjenta po zabiegu chirurgicznym
- Podawać leki przeciwpasożytnicze po przywróceniu drożności przewodu pokarmowego w celu eliminacji pozostałych jaj pasożyta2916
Edukacja pacjenta i profilaktyka
Edukacja zdrowotna
Edukacja pacjenta z askariozą powinna obejmować1323:
- Informacje na temat cyklu życiowego pasożyta i dróg jego przenoszenia
- Wyjaśnienie konieczności przestrzegania zaleceń dotyczących przyjmowania leków
- Informacje o potrzebie ponownego leczenia i kontrolnych badań kału
- Zasady higieny osobistej i przygotowywania posiłków
- Informacje o konieczności leczenia wszystkich członków rodziny w przypadku zdiagnozowania askariozy u jednej osoby
Działania profilaktyczne
Profilaktyka askariozy obejmuje2331:
- Dokładne mycie rąk mydłem i czystą wodą, szczególnie przed jedzeniem, przygotowywaniem posiłków oraz po skorzystaniu z toalety
- Dokładne mycie owoców i warzyw przed spożyciem
- Picie tylko przegotowanej lub butelkowanej wody
- Używanie odpowiednich toalet i unikanie defekacji na otwartej przestrzeni
- Właściwe usuwanie odchodów ludzkich i odpowiednie systemy kanalizacyjne
- Unikanie stosowania nieprzetworzonych odchodów ludzkich jako nawozu
- Regularne odrobaczanie, szczególnie u dzieci w wieku szkolnym w regionach endemicznych3233
Opieka nad dzieckiem z askariozą
Opieka pielęgniarska nad dzieckiem z askariozą wymaga szczególnego podejścia230:
- Monitorowanie parametrów rozwojowych dziecka ze względu na ryzyko niedożywienia i zahamowania wzrostu
- Dostosowanie dawek leków do wieku i masy ciała dziecka
- Edukacja rodziców na temat właściwej higieny i profilaktyki
- Monitorowanie działań niepożądanych leków, które mogą być bardziej nasilone u dzieci
- Obserwacja pod kątem powikłań, które u dzieci mogą występować częściej (np. niedrożność jelit)
- Współpraca z rodzicami w zakresie kontrolnych badań kału i ewentualnego powtórzenia leczenia
Rola zespołu interprofesjonalnego
Optymalna opieka nad pacjentem z askariozą wymaga współpracy interdyscyplinarnego zespołu medycznego13:
- Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej – diagnoza i leczenie niepowikłanej askariozy
- Gastroenterolog – konsultacja w przypadku powikłań ze strony przewodu pokarmowego
- Chirurg – interwencja w przypadku niedrożności jelit, perforacji lub zapalenia wyrostka robaczkowego11
- Pielęgniarka – podawanie leków, monitorowanie stanu pacjenta, edukacja zdrowotna
- Farmaceuta – doradztwo w zakresie farmakoterapii, informowanie o możliwych interakcjach lekowych
- Pracownik socjalny – pomoc w poprawie warunków socjoekonomicznych w przypadku pacjentów z niekorzystnych środowisk
- Specjalista zdrowia publicznego – działania profilaktyczne na poziomie społeczności33
Dokumentacja pielęgniarska
Dokumentacja pielęgniarska w przypadku pacjenta z askariozą powinna zawierać62:
- Szczegółową ocenę stanu pacjenta, w tym wywiad, badanie fizykalne i wyniki badań diagnostycznych
- Sformułowane diagnozy pielęgniarskie
- Plan opieki pielęgniarskiej z określonymi celami i interwencjami
- Zapis podawanych leków i obserwacji pacjenta
- Dokumentację edukacji zdrowotnej pacjenta i/lub jego rodziny
- Zalecenia dotyczące dalszej opieki po zakończeniu hospitalizacji
- Plan kontrolnych badań i powtórnego leczenia
Ocena efektów opieki
Cele opieki pielęgniarskiej zostają osiągnięte, gdy62:
- Pacjent nie zgłasza bólu brzucha i innych objawów związanych z zakażeniem
- Badania kontrolne kału nie wykazują obecności jaj i dorosłych postaci pasożyta
- Stan odżywienia pacjenta uległ poprawie
- Pacjent nie ma objawów ze strony układu oddechowego
- Pacjent i/lub jego rodzina posiadają wiedzę na temat choroby, jej przyczyn, leczenia i profilaktyki
- Pacjent stosuje się do zaleceń dotyczących higieny i profilaktyki
- Nie wystąpiły powikłania związane z migracją pasożytów
Podsumowanie roli pielęgniarskiej w opiece nad pacjentem z askariozą
Rola pielęgniarki w opiece nad pacjentem z askariozą jest wieloaspektowa i obejmuje2337:
- Kompleksową ocenę stanu pacjenta
- Formułowanie diagnoz pielęgniarskich i planowanie opieki
- Podawanie leków przeciwpasożytniczych i monitorowanie ich skuteczności
- Zapewnienie leczenia wspomagającego
- Obserwację pod kątem możliwych powikłań
- Edukację zdrowotną pacjenta i/lub jego rodziny
- Działania profilaktyczne
- Dokumentowanie procesu pielęgnowania
- Współpracę z interdyscyplinarnym zespołem medycznym
Askarioza, choć często przebiega bezobjawowo, może prowadzić do poważnych powikłań, szczególnie u dzieci. Właściwa opieka pielęgniarska, obejmująca kompleksową ocenę stanu pacjenta, podawanie leków przeciwpasożytniczych, monitorowanie skuteczności leczenia, leczenie wspomagające oraz edukację zdrowotną, ma kluczowe znaczenie w zapewnieniu pomyślnego wyniku leczenia i zapobieganiu nawrotom zakażenia3818.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.