zegar okołodobowy
Zegar okołodobowy (nazywany również zegarem biologicznym lub wewnętrznym) to endogenny mechanizm regulujący rytmy dobowe organizmu, który funkcjonuje w cyklu około 24-godzinnym. U człowieka główny oscylator okołodobowy znajduje się w jądrach nadskrzyżowaniowych podwzgórza (SCN) i koordynuje rytmiczność procesów fizjologicznych, behawioralnych i biochemicznych.
Na poziomie molekularnym rytm okołodobowy jest generowany przez pętlę sprzężenia zwrotnego transkrypcyjno-translacyjnego, w której uczestniczą białka CLOCK, BMAL1, PER oraz CRY. Czynniki te wpływają na ekspresję tzw. genów zegarowych, które z kolei kontrolują ekspresję genów efektorowych, regulujących procesy metaboliczne, immunologiczne i neuroendokrynne.
Zaburzenia zegara okołodobowego są związane z licznymi stanami patologicznymi, w tym z zaburzeniami snu, chorobami metabolicznymi, zaburzeniami nastroju, a nawet zwiększonym ryzykiem nowotworów. W praktyce klinicznej coraz większe znaczenie zyskuje chronoterapia, czyli dostosowanie czasu podawania leków do rytmów okołodobowych, co może zwiększać skuteczność leczenia i zmniejszać działania niepożądane.
Powiązane wpisy
- Leksykon chorób i schorzeń
Zespół przesunięcia pory dnia – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Zespół przesunięcia pory dnia (jet lag disorder) to przejściowe zaburzenie snu wynikające z niedopasowania endogennego zegara okołodobowego do nowej strefy czasowej po szybkiej podróży przez kilka stref. Objawy utrzymują się zwykle od 2 do 4 dni, choć w niektórych przypadkach mogą trwać do 7-10 dni, a adaptacja do nowej strefy zajmuje przeciętnie 2-3 dni. Nowsze badania podważają tradycyjne przekonania o zależności nasilenia objawów od kierunku podróży i liczby przekroczonych stref czasowych, wskazując, że jedynym istotnym predyktorem jest subiektywne oczekiwanie pacjenta co do nasilenia i czasu trwania objawów, co sugeruje wpływ efektów placebo/nocebo oraz indywidualnych cech osobniczych. U osób starszych adaptacja jest wolniejsza, a objawy mogą być bardziej nasilone i dłużej utrzymywać się, natomiast pacjenci z zaburzeniami nastroju wykazują zwiększoną wrażliwość na zakłócenia rytmu okołodobowego, z różnicami w wyzwalaniu epizodów depresyjnych (podróże na zachód) oraz maniakalnych/hipomaniakalnych (podróże na wschód).
ból głowy, choroba samoograniczająca, dezorientacja, efekt placebo, epizod depresyjny, epizod hipomaniakalny, epizod maniakalny, lek nasenny, melatonina, nudności, rytm biologiczny, rytm snu i czuwania, senność dzienna, specjalista zaburzeń snu, utrata apetytu, zaburzenie nastroju, zaburzenie rytmu okołodobowego, zaburzenie snu, zawroty głowy, zegar biologiczny, zegar okołodobowy, zespół przesunięcia pory dnia