Działania niepożądane
Sodu chlorek

Działania niepożądane sodu chlorku – wprowadzenie

Sodu chlorek (chlorek sodu, NaCl) jest jedną z podstawowych substancji stosowanych w medycynie, głównie w postaci roztworów do infuzji, dializy, hemodializy, hemofiltracji oraz jako składnik doustnych preparatów do wyrównywania zaburzeń elektrolitowych. Pomimo że jest to związek występujący naturalnie w organizmie człowieka i pełniący kluczową rolę w utrzymaniu homeostazy, jego podawanie jako produkt leczniczy może wiązać się z występowaniem działań niepożądanych. Reakcje te najczęściej wynikają z nieprawidłowego dawkowania, współistniejących chorób pacjenta lub zaburzeń równowagi wodno-elektrolitowej.¹

Działania niepożądane związane z zaburzeniami elektrolitowymi

Podawanie roztworów zawierających sodu chlorek może prowadzić do różnych zaburzeń elektrolitowych, których nasilenie i charakter zależą od stężenia podawanego roztworu, szybkości infuzji oraz stanu klinicznego pacjenta.

Hipokaliemia

Jednym z najczęściej występujących działań niepożądanych związanych z podawaniem roztworów sodu chlorku jest hipokaliemia. Występuje ona bardzo często, szczególnie przy stosowaniu dializy otrzewnowej z roztworami zawierającymi chlorek sodu.² Hipokaliemia może prowadzić do zaburzeń rytmu serca, osłabienia mięśni, a w skrajnych przypadkach do zaburzeń oddychania.

Hiponatremia

Paradoksalnie, mimo zawartości sodu w preparacie, przy nieodpowiednim stosowaniu może dojść do hiponatremii, zwłaszcza w trakcie leczenia szpitalnego. Jest to szczególnie niebezpieczne, gdyż hiponatremia związana z leczeniem szpitalnym może spowodować nieodwracalne uszkodzenie mózgu i zgon w wyniku ostrej encefalopatii hiponatremicznej.³

Hiperkalcemia

Przy stosowaniu roztworów dializacyjnych zawierających sodu chlorek często występuje hiperkalcemia w połączeniu ze zwiększonym przyjmowaniem wapnia, np. wskutek podawania zawierających wapń środków wiążących fosforany.⁴

Hipokalcemia

Niezbyt często obserwuje się hipokalcemię, która może wystąpić podczas dializy otrzewnowej z użyciem roztworów zawierających chlorek sodu.⁵

Zaburzenia gospodarki fosforanowej

Może wystąpić hipofosfatemia lub hiperfosfatemia, szczególnie podczas hemodializy i hemofiltracji, w zależności od składu stosowanego roztworu.^{6 7}

Działania niepożądane związane z układem krążenia

Roztwory zawierające chlorek sodu mogą powodować różne zaburzenia ze strony układu sercowo-naczyniowego, zwłaszcza u pacjentów z już istniejącymi chorobami tego układu.

Zaburzenia ciśnienia tętniczego

Niezbyt często obserwuje się zarówno nadciśnienie, jak i niedociśnienie tętnicze.^{8 9} Zmiany ciśnienia mogą być związane z szybkością infuzji oraz objętością podawanego roztworu.

Tachykardia

Niezbyt często może wystąpić tachykardia, szczególnie przy szybkim wlewie dużych objętości roztworu.^{10 11}

Zaburzenia oddechu

Niezbyt często obserwuje się duszność, która może być powiązana z przewodnieniem lub innymi powikłaniami związanymi z infuzją roztworów zawierających sodu chlorek.¹²

Działania niepożądane związane z przewodem pokarmowym

W przypadku doustnego stosowania preparatów zawierających chlorek sodu lub podczas dializy otrzewnowej mogą wystąpić różne zaburzenia żołądkowo-jelitowe.

Nudności i wymioty

Są to częste działania niepożądane, zwłaszcza przy szybkim podawaniu roztworów zawierających chlorek sodu i/lub o wysokim stężeniu.^{13 14}

Biegunka i zaparcia

Niezbyt często mogą wystąpić biegunka lub zaparcia, szczególnie podczas dializy otrzewnowej.^{15 16}

Uczucie dyskomfortu brzusznego

Często obserwuje się rozdęcie jamy brzusznej i uczucie pełności, zwłaszcza podczas dializy otrzewnowej.¹⁷

Reakcje immunologiczne

Rzadko, lecz potencjalnie zagrażające życiu, mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości po podaniu roztworów zawierających chlorek sodu.

Reakcje anafilaktyczne

Obejmują one szerokie spektrum objawów, od łagodnych reakcji skórnych po ciężki wstrząs anafilaktyczny. Częstość występowania tych reakcji jest nieznana, ale zostały one udokumentowane w literaturze.^{18 19}

Reakcje skórne

Mogą objawiać się jako pokrzywka, świąd, wysypka czy rumień.^{20 21}

Działania niepożądane związane z miejscem podania

Przy podawaniu roztworów chlorku sodu drogą dożylną mogą wystąpić miejscowe reakcje w miejscu wkłucia.

Zapalenie żył

Częstość nieznana, ale zaobserwowano przypadki zapalenia żyły w miejscu podania, co może prowadzić do powstawania zakrzepów.^{22 23}

Ból i reakcje miejscowe

W miejscu podania może wystąpić ból, rumień, obrzęk, zwiększona ciepłota czy stwardnienie.²⁴

Wynaczynienie

Wyciek płynu z naczynia do tkanek otaczających może powodować miejscowe powikłania.²⁵

Zaburzenia równowagi wodnej

Podawanie roztworów chlorku sodu może prowadzić do zaburzeń gospodarki wodnej organizmu.

Hiperwolemia

Nadmierna objętość płynów w organizmie może prowadzić do obrzęków, zwłaszcza u pacjentów z niewydolnością serca lub nerek.^{26 27}

Odwodnienie

Przy stosowaniu roztworów hipertonicznych lub podczas dializy z użyciem roztworów o wysokim stężeniu glukozy może wystąpić znaczne odwodnienie.^{28 29}

Działania niepożądane związane z techniką leczenia

Przy stosowaniu chlorku sodu w formach takich jak roztwory do dializy otrzewnowej, mogą wystąpić powikłania związane z samą techniką leczenia.

Zapalenie otrzewnej

Jest to bardzo częste powikłanie dializy otrzewnowej, objawiające się zmętnieniem dializatu. Później może wystąpić ból brzucha, gorączka i ogólnie złe samopoczucie lub, w bardzo rzadkich przypadkach, sepsa.³⁰

Problemy z cewnikiem

Bardzo często występują zakażenia skóry w miejscu ujścia cewnika lub zakażenie kanału cewnika.³¹

Przepuklina

Bardzo często podczas dializy otrzewnowej rozwija się przepuklina, która jest następstwem zwiększonego ciśnienia wewnątrzbrzusznego.³²

Pozostałe działania niepożądane

W trakcie stosowania preparatów zawierających chlorek sodu mogą wystąpić również inne działania niepożądane.

Ból barków

Często podczas dializy otrzewnowej pacjenci zgłaszają ból barków, który może być wywołany uniesieniem przepony.³³

Zawroty głowy

Niezbyt często występują zawroty głowy, które mogą być związane z zaburzeniami elektrolitowymi lub zmianami ciśnienia tętniczego.³⁴

Gorączka i dreszcze

Może wystąpić podwyższenie temperatury ciała oraz dreszcze, szczególnie w przypadku zanieczyszczenia roztworu lub zakażenia.^{35 36}

Tabela działań niepożądanych związanych z chlorkiem sodu

<sup data-drug="balance 1,5% z 1,5% glukozą i wapniem 1,75 mmol/l" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane zostały sklasyfikowane na podstawie raportowanej częstości ich występowania, zgodnie z poniższą tabelą: Bardzo często: (≥1/10), Często: (≥1/100 do <1/10), Niezbyt często: (≥1/1000 do <1/100), Rzadko: (≥1/10 000 do <1/1000), Bardzo rzadko: (37 ³⁸

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych z podawaniem preparatów zawierających chlorek sodu należy niezwłocznie podjąć odpowiednie działania medyczne.

Przerwanie infuzji

Przy wystąpieniu ciężkich reakcji niepożądanych należy natychmiast przerwać infuzję, ocenić stan pacjenta i zastosować odpowiednie leczenie.³⁹

Dostosowanie dawki

W przypadku łagodnych działań niepożądanych, takich jak biegunka, często wystarczające jest zmniejszenie dawki.⁴⁰

Zmiana miejsca wkłucia

W przypadku wystąpienia objawów podrażnienia ściany żyły, zapalenia żyły lub zakrzepowego zapalenia żyły należy rozważyć zmianę miejsca wkłucia zestawu do infuzji.⁴¹

Zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.⁴²

Podsumowanie bezpieczeństwa stosowania chlorku sodu

Należy podkreślić, że przy stosowaniu chlorku sodu zgodnie z zaleceniami, nie należy spodziewać się działań niepożądanych. Większość opisanych powyżej reakcji występuje w przypadku nieprawidłowego dawkowania, współistniejących chorób lub w ramach powikłań związanych z techniką leczenia, np. dializą otrzewnową.⁴³

Szczególnej uwagi wymagają pacjenci z zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej, niewydolnością serca, nerek lub wątroby, a także osoby w podeszłym wieku i dzieci. W tych grupach pacjentów ryzyko wystąpienia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów zawierających chlorek sodu jest zwiększone i wymaga ścisłego monitorowania klinicznego i laboratoryjnego.

Roztwory zawierające chlorek sodu o składzie podobnym do występującego we krwi, o odczynie obojętnym i wartości pH zbliżonej do fizjologicznej są zwykle dobrze tolerowane, co przekłada się na korzystny profil bezpieczeństwa.⁴⁴