Działania niepożądane
Metamizol

Działania niepożądane metamizolu – wprowadzenie

Metamizol (znany również jako dipyron) jest nieopioidowym lekiem przeciwbólowym, przeciwgorączkowym i spazmolitycznym, należącym do grupy pochodnych pirazolonu. Jest stosowany w leczeniu bólu różnego pochodzenia oraz stanów gorączkowych. Pomimo skuteczności terapeutycznej, stosowanie metamizolu wiąże się z różnorodnymi działaniami niepożądanymi, które mogą mieć różne nasilenie – od łagodnych do zagrażających życiu. Poniżej przedstawiono szczegółową charakterystykę działań niepożądanych związanych ze stosowaniem tej substancji czynnej.¹

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Wśród najpoważniejszych działań niepożądanych metamizolu znajdują się zaburzenia hematologiczne, które mogą mieć ciężki, a nawet śmiertelny przebieg.²

Agranulocytoza

Najpoważniejszym hematologicznym działaniem niepożądanym jest agranulocytoza, która występuje bardzo rzadko, ale może mieć potencjalnie śmiertelne konsekwencje. Reakcja ta ma podłoże immunologiczne i może wystąpić nawet u pacjentów, którzy wcześniej przyjmowali metamizol bez powikłań.³ Istnieją doniesienia wskazujące, że ryzyko agranulocytozy może wzrosnąć, jeśli metamizol jest stosowany przez okres dłuższy niż jeden tydzień.⁴

Typowe objawy agranulocytozy obejmują:

• Wysoka gorączka (utrzymująca się lub nawracająca)
• Dreszcze
• Bóle gardła
• Trudności w połykaniu
• Stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, nosa, gardła, narządów płciowych i odbytnicy

⁵

U pacjentów otrzymujących antybiotyki objawy agranulocytozy mogą mieć mniejsze nasilenie. W badaniach laboratoryjnych stwierdza się znacznie przyspieszony odczyn Biernackiego (OB), znaczne zmniejszenie ilości granulocytów lub ich całkowity zanik. Zazwyczaj wartości hemoglobiny, erytrocytów i płytek krwi pozostają prawidłowe.⁶

W przypadku wystąpienia jakichkolwiek objawów agranulocytozy, należy natychmiast przerwać podawanie metamizolu i skontrolować obraz krwi. Nie należy czekać na wyniki badań laboratoryjnych w przypadku pogorszenia stanu zdrowia pacjenta, pojawienia się lub nawrotu gorączki oraz wystąpienia zapalenia błon śluzowych.⁷

Inne zaburzenia hematologiczne

Oprócz agranulocytozy, stosowanie metamizolu może wiązać się z występowaniem innych zaburzeń hematologicznych:

• Leukopenia – występuje rzadko
• Trombocytopenia (małopłytkowość) – występuje bardzo rzadko. Jej typowe objawy to zwiększona skłonność do krwawień i wybroczyny na skórze i błonach śluzowych
• Niedokrwistość hemolityczna – częstość nieznana, szczególnie u pacjentów z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej
• Niedokrwistość aplastyczna – częstość nieznana
• Pancytopenia – w tym przypadki zakończone zgonem
• Uszkodzenie szpiku kostnego – niekiedy kończące się zgonem

^{8 9}

W przypadku wystąpienia pancytopenii konieczne jest natychmiastowe przerwanie leczenia metamizolem i monitorowanie morfologii krwi aż do jej normalizacji.¹⁰

Zaburzenia układu immunologicznego

Metamizol może wywoływać różne reakcje nadwrażliwości, od łagodnych reakcji skórnych po potencjalnie śmiertelny wstrząs anafilaktyczny.¹¹

Reakcje anafilaktyczne i anafilaktoidalne

Reakcje anafilaktyczne lub anafilaktoidalne występują rzadko, ale mogą mieć ciężki i zagrażający życiu przebieg, a w niektórych przypadkach nawet skutek śmiertelny. Reakcje te mogą wystąpić nawet u pacjentów, którzy wcześniej dobrze tolerowali metamizol.¹²

Reakcje anafilaktyczne mogą wystąpić natychmiast po podaniu leku, ale mogą także rozwinąć się w ciągu kilku godzin. Najczęściej jednak pojawiają się w ciągu pierwszej godziny po podaniu.¹³

Łagodniejsze reakcje anafilaktyczne objawiają się zwykle zmianami skórnymi i w obrębie błon śluzowych (świąd, uczucie pieczenia, zaczerwienienie, pokrzywka, obrzęk), dusznością oraz rzadziej zaburzeniami żołądka i jelit. Takie łagodne reakcje mogą przechodzić w cięższe formy z:

• Uogólnioną pokrzywką
• Ciężkim obrzękiem naczynioruchowym (w tym obrzękiem krtani)
• Ciężkim skurczem oskrzeli
• Zaburzeniami rytmu serca
• Spadkiem ciśnienia tętniczego (czasami poprzedzonym jego wzrostem)
• Wstrząsem krążeniowym

¹⁴

U pacjentów z zespołem astmy analgetycznej reakcje nietolerancji zazwyczaj przybierają postać napadów astmy.¹⁵

Zespół Kounisa

Z częstością nieznaną może wystąpić zespół Kounisa, określany jako alergiczny zawał serca.^{16 17}

Zaburzenia naczyniowe

Podczas lub po podaniu metamizolu mogą wystąpić reakcje hipotensyjne (niedociśnienie tętnicze), które prawdopodobnie są uwarunkowane farmakologicznie i nie towarzyszą im objawy reakcji anafilaktycznych. Mogą one prowadzić do nadmiernego obniżenia ciśnienia tętniczego.¹⁸

Szybkie podanie dożylne zwiększa ryzyko wystąpienia reakcji hipotensyjnej.¹⁹ Ponadto, w przypadku bardzo wysokiej gorączki może wystąpić zależne od dawki, krytyczne zmniejszenie ciśnienia krwi bez objawów nadwrażliwości.²⁰

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

W trakcie terapii metamizolem mogą wystąpić różne reakcje skórne o różnym nasileniu – od łagodnych wysypek do ciężkich, zagrażających życiu zespołów, takich jak zespół Stevensa-Johnsona (SJS) czy toksyczna nekroliza naskórka (TEN, zespół Lyella).²¹

Zgłaszano następujące reakcje skórne związane z leczeniem metamizolem:

• Wysypka polekowa – niezbyt często
• Wysypka plamkowo-grudkowa – rzadko
• Zespół Stevensa-Johnsona (SJS) – bardzo rzadko
• Toksyczna nekroliza naskórka (TEN) – bardzo rzadko
• Reakcja polekowa z eozynofilią i objawami ogólnymi (zespół DRESS) – częstość nieznana

²²

W przypadku wystąpienia jakichkolwiek objawów ciężkich reakcji skórnych, takich jak SJS lub TEN, konieczne jest natychmiastowe przerwanie leczenia.²³

Zaburzenia żołądka i jelit

Stosowanie metamizolu może wiązać się z występowaniem zaburzeń żołądkowo-jelitowych o różnym nasileniu. Częstość występowania tych zaburzeń jest nieznana.²⁴

Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego należą:

• Nudności
• Wymioty
• Bóle brzucha
• Podrażnienie żołądka
• Biegunka
• Suchość błony śluzowej jamy ustnej

²⁵

Dodatkowo zgłaszano przypadki krwawienia z przewodu pokarmowego, ale częstość występowania tego działania niepożądanego jest nieznana.²⁶

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Metamizol może powodować uszkodzenie wątroby o różnym nasileniu. Częstość występowania tych zaburzeń jest nieznana.²⁷

Zgłaszano następujące zaburzenia wątroby związane ze stosowaniem metamizolu:

• Polekowe uszkodzenie wątroby
• Ostre zapalenie wątroby
• Żółtaczka
• Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych
• Cholestaza
• Hiperbilirubinemia (bardzo rzadko)

²⁸

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Stosowanie metamizolu może wpływać na funkcję nerek, szczególnie u pacjentów z już istniejącymi chorobami nerek. Bardzo rzadko może dojść do nagłego pogorszenia czynności nerek.²⁹

Zgłaszano następujące zaburzenia nerek związane ze stosowaniem metamizolu:

• Białkomocz
• Skąpomocz
• Bezmocz
• Ostra niewydolność nerek
• Śródmiąższowe zapalenie nerek

³⁰

Ponadto, po zastosowaniu bardzo dużych dawek metamizolu, wydalanie nieszkodliwego metabolitu (kwasu rubazonowego) może powodować czerwone zabarwienie moczu.^{31 32}

Zaburzenia układu nerwowego

Stosowanie metamizolu może wiązać się z występowaniem zaburzeń ze strony układu nerwowego. Częstość występowania tych zaburzeń jest nieznana.³³

Zgłaszano następujące zaburzenia układu nerwowego związane ze stosowaniem metamizolu:

• Bóle głowy
• Zawroty głowy
• Drgawki padaczkopodobne (rzadko, po wysokich dawkach leku)

³⁴

Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia

Rzadko mogą wystąpić zaburzenia ze strony układu oddechowego, takie jak:

• Atak astmy
• Skurcz oskrzeli
• Duszności

³⁵

Inne zaburzenia

Z częstością nieznaną zgłaszano również zaburzenia metabolizmu i odżywiania, takie jak zmniejszenie apetytu.³⁶

W miejscu wstrzyknięcia (przy podaniu pozajelitowym) może wystąpić ból i reakcje miejscowe, w bardzo rzadkich przypadkach w postaci zapalenia żył.³⁷

Tabela działań niepożądanych metamizolu

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia jakichkolwiek objawów ciężkich działań niepożądanych, takich jak objawy agranulocytozy, reakcje anafilaktyczne, ciężkie reakcje skórne (SJS, TEN, DRESS) czy zaburzenia czynności nerek, konieczne jest natychmiastowe przerwanie stosowania metamizolu i wdrożenie odpowiedniego leczenia.^{38 39}

Pacjent powinien być poinformowany o konieczności natychmiastowego odstawienia leku i wezwania pomocy lekarskiej w przypadku wystąpienia objawów reakcji anafilaktycznej, gdyż istnieje zagrożenie życia.⁴⁰

Ważne jest także, aby po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania metamizolu.⁴¹

Uwagi końcowe

Metamizol, mimo swojej skuteczności w leczeniu bólu i gorączki, może wywoływać szereg działań niepożądanych, niektóre z nich mogą być poważne i zagrażać życiu. Najpoważniejsze działania niepożądane to agranulocytoza i reakcje anafilaktyczne, które choć występują rzadko, mogą mieć poważne konsekwencje, w tym przypadki śmiertelne.

Dlatego niezwykle ważne jest, aby pacjenci byli świadomi możliwych objawów działań niepożądanych i wiedzieli, kiedy należy natychmiast przerwać leczenie i skontaktować się z lekarzem. Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku pacjentów z już istniejącymi chorobami hematologicznymi, wątrobowymi lub nerkowymi, a także u osób z astmą analgetyczną lub innymi zaburzeniami immunologicznymi.⁴²

Regularne monitorowanie stanu pacjenta, zwłaszcza w przypadku długotrwałego stosowania metamizolu, może pomóc w wykryciu wczesnych objawów działań niepożądanych i zapobiec poważnym powikłaniom.⁴³