Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Kwas gadoterowy

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania kwasu gadoterowego

Kwas gadoterowy, jako podstawowy składnik aktywny preparatów kontrastowych do rezonansu magnetycznego (MRI), wymaga zachowania szczególnych środków ostrożności podczas stosowania. Ze względu na potencjalne ryzyko działań niepożądanych, należy przestrzegać ściśle określonych zasad dotyczących jego podawania oraz monitorowania pacjentów. Produkty zawierające kwas gadoterowy (Clariscan, Dotarem) są przeznaczone wyłącznie do podawania dożylnego.^{1 2}

Droga podania i bezpieczeństwo stosowania

Bezwzględnie zabrania się podawania kwasu gadoterowego dokanałowo. Po podaniu dokanałowym odnotowano przypadki poważnych, zagrażających życiu i zakończonych zgonem reakcji, głównie neurologicznych (takich jak śpiączka, encefalopatia, napady padaczkowe).^{3 4}

Należy zachować szczególną ostrożność podczas podawania dożylnego, upewniając się, że nie doszło do wynaczynienia środka kontrastowego. Wynaczynienie może spowodować miejscowe reakcje nietolerancji, które mogą wymagać krótkoterminowego leczenia miejscowego.^{5 6}

Nadwrażliwość i ryzyko reakcji alergicznych

Po podaniu kwasu gadoterowego mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości, w tym reakcje zagrażające życiu. Reakcje te mogą być typu uczuleniowego (w ciężkich przypadkach opisywane jako reakcje anafilaktyczne) lub nieuczuleniowego. Mogą to być reakcje zarówno natychmiastowe (występujące w ciągu 60 minut), jak i późne (do 7 dni).^{7 8}

Szczególnie istotne jest, że reakcje anafilaktyczne mogą wystąpić natychmiast i mogą prowadzić do zgonu. Reakcje te są niezależne od dawki i mogą wystąpić nawet po podaniu pierwszej dawki produktu. Ryzyko reakcji nadwrażliwości występuje zawsze, niezależnie od zastosowanej dawki.^{9 10}

Czynniki zwiększające ryzyko reakcji nadwrażliwości

• Pacjenci, u których wystąpiła już wcześniej reakcja nadwrażliwości w związku z podaniem środka kontrastowego do MRI zawierającego gadolin, są w większym stopniu zagrożeni wystąpieniem kolejnej reakcji przy ponownym podaniu tego samego produktu lub przypuszczalnie także innych produktów z tej grupy^{11 12}
• Pacjenci z astmą: wstrzyknięcie kwasu gadoterowego może zaostrzyć objawy astmy. U pacjentów z astmą nieopanowaną przez leczenie decyzja o zastosowaniu kwasu gadoterowego musi być poprzedzona staranną oceną stosunku korzyści do ryzyka^{13 14}
• Pacjenci stosujący beta-adrenolityki, szczególnie z astmą oskrzelową: reakcje nadwrażliwości mogą być u nich nasilone, a ponadto mogą nie reagować na standardowe leczenie reakcji nadwrażliwości przy użyciu agonistów receptorów beta^{15 16}
• Pacjenci z uczuleniami (np. na owoce morza, katar sienny, pokrzywka), wrażliwością na środki kontrastowe i astmą oskrzelową – częstość występowania działań niepożądanych środków kontrastowych jest wyższa u takich pacjentów^{17 18}

Postępowanie zapobiegawcze i gotowość na reakcje nadwrażliwości

• Przed wstrzyknięciem środka kontrastowego należy przeprowadzić szczegółowy wywiad z pacjentem dotyczący uczuleń
• U pacjentów z grup podwyższonego ryzyka można rozważyć premedykację środkami przeciwhistaminowymi i/lub glikokortykosteroidami¹⁹
• Podczas badania konieczny jest stały nadzór lekarski
• Należy utrzymywać dostęp dożylny przez cały czas badania
• Odpowiednie produkty lecznicze (np. adrenalina i środki przeciwhistaminowe), rurka dotchawicza i respirator powinny być bezpośrednio dostępne i gotowe do użycia, aby umożliwić natychmiastowe wdrożenie działań ratunkowych^{20 21}
• W razie wystąpienia reakcji nadwrażliwości należy natychmiast przerwać podawanie środka kontrastowego i wdrożyć odpowiednie leczenie^{22 23}

Zaburzenia czynności nerek

Zaleca się, aby przed podaniem kwasu gadoterowego wszyscy pacjenci przeszli testy laboratoryjne oceniające czynność nerek.^{24 25}

Ryzyko nerkopochodnego włóknienia układowego (NSF): Istnieją doniesienia o występowaniu nerkopochodnego włóknienia układowego (NSF) w związku ze stosowaniem środków kontrastowych zawierających gadolin u pacjentów z ostrym lub przewlekłym zaburzeniem czynności nerek (GFR <30 ml/min/1,73 m²).^{26 27}

Szczególnie zagrożeni są pacjenci po przeszczepieniu wątroby, z uwagi na dużą częstość występowania ostrej niewydolności nerek w tej grupie.^{28 29}

Z uwagi na ryzyko wystąpienia NSF, kwas gadoterowy powinien być stosowany u pacjentów z ciężkim zaburzeniem czynności nerek oraz u pacjentów w okresie okołooperacyjnym przeszczepienia wątroby tylko po starannej ocenie stosunku korzyści do ryzyka i tylko wtedy, gdy informacje diagnostyczne są niezbędne i nieosiągalne przy użyciu MRI bez wzmocnienia kontrastowego.^{30 31}

Hemodializa w kontekście stosowania kwasu gadoterowego: Hemodializa zastosowana krótko po podaniu kwasu gadoterowego może ułatwić jego eliminację z organizmu. Nie ma jednak dowodów wskazujących na zasadność rozpoczynania hemodializy w ramach profilaktyki lub leczenia NSF u pacjentów, którzy aktualnie nie otrzymują hemodializy.^{32 33}

Szczególne grupy pacjentów

Pacjenci w podeszłym wieku

Ponieważ u pacjentów w podeszłym wieku klirens nerkowy kwasu gadoterowego może być zmniejszony, szczególnie istotne jest uprzednie sprawdzenie czynności nerek u pacjentów w wieku 65 lat i powyżej.^{34 35}

Dzieci i młodzież

Noworodki i niemowlęta: Z uwagi na niedojrzałość czynności nerek u noworodków do 4 tygodni życia i niemowląt do 1 roku życia, kwas gadoterowy należy stosować u takich pacjentów dopiero po dokładnym rozważeniu.^{36 37}

U noworodków i niemowląt wymagana dawka powinna być podawana ręcznie.³⁸

Pacjenci z zaburzeniami ośrodkowego układu nerwowego

Podobnie jak w przypadku innych środków kontrastowych zawierających gadolin, należy zachować szczególne środki ostrożności u pacjentów z niskim progiem napadu padaczkowego.^{39 40}

Należy zastosować odpowiednie środki ostrożności, takie jak dokładne monitorowanie pacjenta. Wszelkie leki i sprzęt niezbędny do postępowania w razie wystąpienia drgawek muszą być bezpośrednio dostępne i gotowe do użycia, aby umożliwić natychmiastowe wdrożenie działań w razie wystąpienia napadu padaczkowego.^{41 42}

Pacjenci z chorobą układu krążenia

Z uwagi na dostępność tylko ograniczonych danych, u pacjentów z ciężką chorobą układu krążenia kwas gadoterowy należy stosować dopiero po dokładnej ocenie stosunku korzyści do ryzyka.^{43 44}

Ogólne środki ostrożności przy MRI

Należy zastosować zwykłe środki ostrożności dotyczące badania MRI, takie jak wykluczenie pacjentów z:^{45 46}

• rozrusznikiem serca
• klipsami naczyniowymi (z materiału ferromagnetycznego)
• pompą infuzyjną
• stymulatorem nerwów
• implantem ślimakowym
• podejrzewanym metalowym ciałem obcym w ciele, a zwłaszcza w oku⁴⁷

Przygotowanie pacjenta

Możliwe działania niepożądane występujące po podaniu środków stosowanych w celu wzmocnienia kontrastu obrazowania MRI to nudności i wymioty. Przed przystąpieniem do badania, pacjent powinien powstrzymać się od jedzenia przez 2 godziny.⁴⁸

Gotowość do sytuacji ratunkowych

Odpowiednie wyposażenie powinno być bezpośrednio dostępne w trakcie podawania środka kontrastowego na wypadek wystąpienia powikłań oraz aby umożliwić natychmiastowe wdrożenie działań ratunkowych w celu leczenia ciężkich reakcji po zastosowaniu środka kontrastowego (np. nadwrażliwości, drgawek).⁴⁹