Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Chloroheksydyna

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania chloroheksydyny

Chloroheksydyna, jako substancja aktywna o działaniu przeciwbakteryjnym, stosowana w lecznictwie do odkażania skóry i błon śluzowych jamy ustnej i gardła, wymaga zachowania szczególnych środków ostrożności podczas jej stosowania. Poniżej przedstawiono kluczowe aspekty bezpieczeństwa jej stosowania, które powinny być znane lekarzom przepisującym preparaty zawierające tę substancję.¹

Stosowanie u pacjentów ze zmianami w jamie ustnej

Preparaty zawierające chloroheksydynę należy stosować z zachowaniem szczególnej ostrożności u pacjentów, u których występują:²

• Zmiany nadżerkowe w jamie ustnej
• Złuszczanie w obrębie błony śluzowej jamy ustnej

³

W przypadku owrzodzenia i zmian nadżerkowo-złuszczających błony śluzowej jamy ustnej stosowanie preparatów z chloroheksydyną jest przeciwwskazane. W takich sytuacjach należy rozważyć inne metody terapeutyczne.⁴

Ryzyko przebarwień i wpływ na higienę jamy ustnej

Podczas stosowania preparatów zawierających chloroheksydynę może dojść do pojawienia się charakterystycznych przebarwień, które są odwracalne:⁵

• Odwracalne przebarwienia zębów
• Odwracalne przebarwienia grzbietu języka
• Przebarwienia wypełnień dentystycznych

⁶

Ryzyko wystąpienia tych przebarwień wzrasta przy długotrwałym stosowaniu (dłużej niż 7 dni). Objawom tym można zapobiegać poprzez zmniejszenie spożycia herbaty, kawy i czerwonego wina w trakcie terapii chloroheksydyną.⁷

Należy również zwrócić uwagę, że chloroheksydyna zwiększa odkładanie kamienia nazębnego. W związku z tym, podczas stosowania preparatów zawierających tę substancję zaleca się:⁸

• Szczególną dbałość o higienę jamy ustnej
• Stosowanie past do zębów zapobiegających odkładaniu kamienia

⁹

U pacjentów z zapaleniem przyzębia chloroheksydyna może powodować zwiększone odkładanie się kamienia naddziąsłowego. W takich przypadkach należy utrzymywać odpowiednią higienę jamy ustnej oraz stosować specjalne pasty do zębów, aby zmniejszyć ryzyko odkładania kamienia i minimalizować przebarwienia zębów.¹⁰

Interakcje z pastami do zębów

Ze względu na to, że pasty do zębów mogą zawierać anionowe środki powierzchniowo czynne, takie jak laurylosiarczan sodu, które mogą reagować z chloroheksydyną, zaleca się zachowanie co najmniej 30-minutowego odstępu czasowego pomiędzy stosowaniem pasty do zębów i preparatu zawierającego chloroheksydynę.^{11 12}

Reakcje alergiczne i nadwrażliwość

Chloroheksydyna może powodować reakcje alergiczne, włącznie z anafilaksją. Należy zachować szczególną ostrożność u pacjentów, u których w wywiadzie występowały uczulenia.^{13 14}

Należy unikać stosowania preparatów z chloroheksydyną u osób szczególnie skłonnych do alergii, zwłaszcza gdy w skład leku wchodzą dodatkowe substancje, które mogą wywoływać reakcje alergiczne (np. benzokainy, lidokainy).^{15 16}

Zasady stosowania i wpływ na mikroflorę

Należy pamiętać, że preparaty odkażające zawierające chloroheksydynę nie wyjaławiają całkowicie, a jedynie czasowo zmniejszają ilość mikroorganizmów w jamie ustnej i gardle.^{17 18}

Ciągłe stosowanie chloroheksydyny może zmienić mikroflorę jamy ustnej, co wiąże się z ryzykiem rozprzestrzeniania się bakterii i grzybów (kandydoza). Jeżeli objawy utrzymują się po upływie 5 dni i (lub) są związane z gorączką, należy ponownie rozważyć plan leczenia.¹⁹

Nie zaleca się długotrwałego stosowania preparatów z chloroheksydyną. Należy ograniczyć stosowanie tego typu preparatów do przypadków, kiedy złagodzenie występującego bólu i podrażnienia jest absolutnie konieczne.^{20 21}

Objawy niepożądane w obrębie jamy ustnej

Na początku leczenia preparatami zawierającymi chloroheksydynę mogą wystąpić następujące objawy niepożądane:²²

• Uczucie pieczenia języka
• Odwracalne upośledzenie zmysłu smaku
• Odwracalne drętwienie języka

²³

Objawy te zwykle ulegają poprawie w trakcie leczenia. Jeżeli jednak utrzymują się po zaprzestaniu terapii, należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.²⁴

Szczególne grupy pacjentów

Stosowanie u dzieci i noworodków

Stosowanie preparatów zawierających chloroheksydynę u dzieci poniżej 12 lat jest przeciwwskazane w przypadku niektórych postaci leku (np. tabletek do ssania).²⁵

Szczególnej uwagi wymaga stosowanie chloroheksydyny u noworodków i niemowląt. Odnotowano przypadki oparzeń chemicznych w wyniku stosowania miejscowego glukonianu chloroheksydyny w tej grupie pacjentów. Wcześniaki są szczególnie narażone z powodu niedojrzałości bariery naskórkowej.^{26 27}

Dlatego preparaty zawierające chloroheksydynę należy stosować u noworodków i niemowląt jedynie w przypadku, gdy brak jest alternatywnych środków, a przewidywane korzyści terapeutyczne przewyższają ryzyko. Zaleca się niezwłoczne usunięcie całego zbędnego płynu po aplikacji.^{28 29}

Ostrzeżenia dotyczące stosowania preparatów na skórę

W przypadku preparatów do stosowania na skórę zawierających chloroheksydynę należy przestrzegać następujących zasad:^{30 31}

• Unikać kontaktu z oczami i uszami
• Nie stosować na otwarte rany i oparzenia z uwagi na możliwość wywołania hemolizy i wystąpienia reakcji anafilaktycznej
• Nie używać do przedoperacyjnej dezynfekcji skóry twarzy, głowy i odkażania pękniętej błony bębenkowej

³²

W razie przypadkowego kontaktu z oczami należy natychmiast przemyć je dokładnie dużą ilością wody.³³

Specyficzne ostrzeżenia dotyczące preparatów złożonych

W przypadku preparatów złożonych zawierających chloroheksydynę w połączeniu z lidokainą, benzokainą lub innymi substancjami, należy uwzględnić dodatkowe ostrzeżenia dotyczące tych składników.³⁴

Preparaty z benzokainą

Pacjenci, którzy nie tolerują estrowych środków miejscowo znieczulających (szczególnie pochodnych kwasu para-aminobenzoesowego (PABA), parabenów lub p-fenylenodiaminy) mogą wykazywać nadwrażliwość na benzokainę.^{35 36}

Produkty zawierające benzokainę należy stosować ostrożnie u pacjentów:³⁷

• Z problemami z oddychaniem, takimi jak astma, zapalenie oskrzeli lub rozedma płuc
• Z chorobami serca
• Palących, gdyż są bardziej narażeni na powikłania związane z methemoglobinemią
• Z niektórymi niedoborami enzymatycznymi, takimi jak niedobór glukozo-6-fosfodiesterazy, choroba hemoglobiny-M, niedobór reduktazy NADH-methemoglobiny (diaaforaza 1) i niedobór kinazy pirogronianowej, którzy również mogą być bardziej narażeni na rozwój methemoglobinemii

³⁸

U pacjentów w podeszłym wieku, ciężko chorych lub osłabionych istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych benzokainy, dlatego u tych pacjentów może być konieczne zastosowanie mniejszej dawki. Stosunek korzyści do ryzyka należy ocenić w każdym indywidualnym przypadku.³⁹

Preparaty z lidokainą

W przypadku preparatów zawierających lidokainę istnieje ryzyko utraty wrażliwości w obrębie jamy ustnej i gardła. W przypadku przyjęcia zbyt dużej dawki (powyżej 20 tabletek na dobę) istnieje ryzyko wystąpienia zbyt dużej utraty wrażliwości w obszarze głośni, powodującej zmniejszenie kontroli odruchu połykania i zwiększenie ryzyka zachłyśnięcia.^{40 41}

Należy unikać przyjmowania pokarmów i napojów bezpośrednio po zastosowaniu preparatu zawierającego lidokainę. Ze względu na zmniejszoną wrażliwość na ciepło, istnieje zwiększone ryzyko oparzeń jamy ustnej oraz gardła, spowodowanych przyjmowaniem zbyt gorących napojów oraz pokarmów.^{42 43}

Przeprowadzanie testów laboratoryjnych

Enzymatyczny test oznaczania glukozy można wykonać dopiero po minimum 1 minucie po zastosowaniu produktów zawierających chloroheksydynę.⁴⁴

Szczególne ostrzeżenia dotyczące preparatów do ssania

Tabletek do ssania zawierających chloroheksydynę nie należy rozgryzać ani połykać, ponieważ ich działanie jest wyłącznie miejscowe i objawia się tylko w przypadku bezpośredniego kontaktu z leczoną powierzchnią.⁴⁵

Nie należy ssać jednej tabletki bezpośrednio po drugiej, aby uniknąć przedawkowania i związanych z tym działań niepożądanych.^{46 47}

Ostrzeżenia związane z substancjami pomocniczymi

Preparaty zawierające chloroheksydynę mogą zawierać różne substancje pomocnicze, które wymagają dodatkowych ostrzeżeń:^{48 49}

Aspartam (E951) – jest źródłem fenyloalaniny i może być szkodliwy dla pacjentów z fenyloketonurią.^{50 51}

Sorbitol (E420) lub izomalt (E953) – pacjenci z dziedziczną nietolerancją fruktozy nie mogą przyjmować produktów zawierających te substancje.^{52 53 54}

Azorubina (E122) – może powodować reakcje alergiczne.⁵⁵

Makrogologlicerolu hydroksystearynian – może powodować reakcje alergiczne. W razie przypadkowego połknięcia może powodować dolegliwości żołądkowe i biegunkę.^{56 57}

Glikol propylenowy – może powodować podrażnienie skóry.⁵⁸

Substancje zapachowe zawierające alergeny – preparaty zawierające substancje zapachowe, takie jak alkohol benzylowy, aldehyd cynamonowy, cytral, eugenol, geraniol, D-limonen, linalol, mogą powodować reakcje alergiczne, nawet u pacjentów dotychczas nieuczulonych.⁵⁹

Ostrzeżenia dotyczące preparatów zawierających etanol

Preparaty zawierające etanol mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia w przypadku spożycia, szczególnie dla osób ze schorzeniami wątroby, chorobą alkoholową, chorych na padaczkę, z uszkodzeniem mózgu, a także dla dzieci.⁶⁰

Należy również pamiętać, że preparaty zawierające znaczne stężenie etanolu są łatwopalne i mogą powodować pieczenie uszkodzonej skóry.^{61 62}