Właściwości farmakodynamiczne
Chloroheksydyna

Właściwości farmakodynamiczne chloroheksydyny

Chloroheksydyna jest substancją o szerokim spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, zaliczaną do grupy bis(biguanidów), stosowaną jako środek odkażający i antyseptyczny. Jej działanie farmakodynamiczne obejmuje różnorodne mechanizmy oddziaływania na mikroorganizmy, co czyni ją skutecznym składnikiem wielu produktów leczniczych stosowanych w obrębie jamy ustnej i na skórę.¹

Mechanizm działania przeciwbakteryjnego

Podstawowy mechanizm działania chloroheksydyny polega na nieswoistym łączeniu się z fosfolipidami błon komórkowych bakterii. Jako związek kationowy, chloroheksydyna jest przyciągana do ujemnie naładowanych powierzchni komórek bakteryjnych, co skutkuje zaburzeniem integralności błon komórkowych i zwiększeniem ich przepuszczalności.²

Proces bakteriobójczy chloroheksydyny przebiega w dwóch etapach:

1. Kationowoczynne cząsteczki chloroheksydyny adsorbowane są na ujemnie naładowanej błonie komórkowej bakterii
2. Po uszkodzeniu błony komórkowej następuje uszkodzenie struktury cytoplazmatycznej komórki bakteryjnej³

Na poziomie biochemicznym chloroheksydyna zaburza równowagę osmotyczną komórek bakteryjnych, hamuje aktywność dehydrogenazy i ATP-azy oraz zakłóca przepuszczalność dla jonów potasu, nukleotydów i aminokwasów.⁴ W małych stężeniach (1-100 μg/ml) powoduje przede wszystkim wypływ z komórki bakteryjnej małocząsteczkowych substancji, takich jak potas czy fosfor – ten efekt bakteriostatyczny może być odwracalny.⁵

W wyższych stężeniach (>100 μg/ml) chloroheksydyna wykazuje działanie bakteriobójcze poprzez oddziaływanie na trójfosforan adenozyny i kwasy nukleinowe, co prowadzi do wytrącania się lub ścinania cytoplazmy.^{100 μg/ml) chloroheksydyna działa bakteriobójczo poprzez oddziaływanie na trójfosforan adenozyny i kwasy nukleinowe, co powoduje wytrącanie się lub ścinanie cytoplazmy.”>6}

Spektrum działania przeciwbakteryjnego

Chloroheksydyna wykazuje szerokie spektrum działania przeciwbakteryjnego, przy czym jej aktywność jest zróżnicowana w zależności od rodzaju drobnoustrojów:

⁷⁸⁹

Działanie chloroheksydyny jest silniejsze przeciwko bakteriom Gram-dodatnim niż Gram-ujemnym.¹⁰ Wśród bakterii Gram-dodatnich, szczególnie wrażliwe są gronkowce oraz paciorkowce jamy ustnej, takie jak Streptococcus mutans i Streptococcus salivarius.¹¹

W przypadku bakterii beztlenowych, chloroheksydyna wykazuje aktywność przeciw szczepom Bacteroides, Propionibacterium, Selenomonas, ale jest mniej aktywna w stosunku do Veillonella.¹²

Zależność działania od stężenia

Działanie przeciwbakteryjne chloroheksydyny w znacznym stopniu zależy od jej stężenia w preparacie:

• W małych stężeniach (poniżej 20 mg/l lub 1-100 μg/ml) wykazuje głównie działanie bakteriostatyczne
• W wyższych stężeniach (powyżej 20 mg/l lub >100 μg/ml) działa bakteriobójczo^{13100 μg/ml) chloroheksydyna działa bakteriobójczo poprzez oddziaływanie na trójfosforan adenozyny i kwasy nukleinowe, co powoduje wytrącanie się lub ścinanie cytoplazmy.”>14}

Działanie przeciwgrzybicze

Chloroheksydyna wykazuje również zależną od stężenia aktywność przeciwgrzybiczą, głównie wobec drożdżaków z rodzaju Candida oraz niektórych dermatofitów. W badaniach in vitro udowodniono jej skuteczność przeciwgrzybiczą:

• W stężeniu powyżej 1 mg/l wykazuje aktywność przeciw Candida albicans
• W stężeniu powyżej 8 mg/l wykazuje aktywność przeciw Aspergillus spp.
• W stężeniu powyżej 75 mg/l wykazuje aktywność przeciw Candida tropicalis¹⁵

Aktywność przeciwgrzybicza chloroheksydyny obejmuje także inne drobnoustroje, w tym dermatofity takie jak Trichophyton mentagrophytes.¹⁶

Działanie przeciwwirusowe

Chloroheksydyna wykazuje również właściwości przeciwwirusowe, szczególnie przeciwko wirusom otoczkowym. W badaniach in vitro wykazano, że w stężeniu 0,12 mg/ml i wyższych działa przeciwko wirusom posiadającym otoczkę lipidową, takim jak:

• Wirus grypy (H1N1)
• Wirus paragrypy
• Wirus opryszczki (HSV-1)
• Wirus HIV-1¹⁷

Działanie przeciwwirusowe chloroheksydyny występuje już po około 1 minucie od zastosowania.¹⁸ W przypadku wirusa opryszczki typu 2 (HSV-2) oraz HIV, inaktywacja w testach in vitro następuje w ciągu 60 sekund.¹⁹

Czynniki wpływające na skuteczność

Skuteczność działania chloroheksydyny jest uzależniona od wielu czynników środowiskowych:

• pH środowiska – chloroheksydyna działa najskuteczniej przy pH obojętnym i lekko zasadowym. W zakresie pH kwaśnego jej skuteczność jest zmniejszona²⁰²¹
• Obecność substancji biologicznych – w obecności mydeł, krwi lub ropy (fragmenty komórek) skuteczność chloroheksydyny jest zmniejszona i mogą być wymagane 100-1000-krotnie wyższe stężenia hamujące²²
• Czas kontaktu – efekt antyseptyczny chloroheksydyny występuje po około 5 minutach od zastosowania²³

Efekty kliniczne długotrwałego stosowania

Stosowanie preparatów zawierających chloroheksydynę prowadzi do znacznego zmniejszenia liczby bakterii w ślinie i na błonach śluzowych. Płukanie jamy ustnej z użyciem 10 ml 0,2% roztworu chloroheksydyny powoduje znaczne zmniejszenie liczby bakterii w ślinie, wykrywalne do 12 godzin po zastosowaniu.²⁴ Zastosowanie tabletek do ssania z chloroheksydyną również zmniejsza liczbę bakterii w ślinie.²⁵

Zmniejszona liczba bakterii w ślinie jest powiązana z mniejszym tempem tworzenia płytki nazębnej.²⁶ Jednak w przypadku stosowania chloroheksydyny przez okres kilku miesięcy obserwuje się zmniejszenie jej skuteczności z powodu odwracalnej zmiany składu flory bakteryjnej jamy ustnej i płytki nazębnej.²⁷²⁸

Konsekwencje długotrwałej zmiany składu flory bakteryjnej jamy ustnej nie zostały dotąd dostatecznie zbadane.²⁹

Synergizm z innymi substancjami

W wielu produktach leczniczych chloroheksydyna występuje w połączeniu z innymi substancjami czynnymi, co zwiększa jej spektrum działania i skuteczność przeciwdrobnoustrojową:

• Połączenie z alkoholem (etanolem/izopropanolem) – wzmacnia działanie bakteriobójcze, szczególnie przeciwko szczepom Staphylococcus aureus opornym na penicylinę³⁰
• Połączenie z nadtlenkiem wodoru – rozszerza spektrum działania preparatu, w tym na przetrwalniki bakterii³¹
• Połączenie z substancjami znieczulającymi miejscowo (benzokaina, lidokaina) – dodaje efekt przeciwbólowy do właściwości przeciwdrobnoustrojowych³²

W produktach złożonych, zawierających chloroheksydynę w połączeniu z nadtlenkiem wodoru i alkoholem, obserwuje się skuteczność przeciwko szerokiemu spektrum drobnoustrojów, włącznie z prątkiem gruźlicy, grzybami i wirusami (w tym HBV i HIV).³³