Działania niepożądane
Bacillus Calmette-Guérin

Działania niepożądane Bacillus Calmette-Guérin

Bacillus Calmette-Guérin (BCG) stosowany w terapii dopęcherzowej może wywoływać szereg działań niepożądanych o różnym nasileniu. Reakcje te są często obserwowane podczas leczenia, jednak w większości przypadków mają charakter łagodny i przemijający. Istotne jest, że intensywność działań niepożądanych zwykle narasta wraz z liczbą podanych dawek preparatu BCG-medac.¹

Miejscowe działania niepożądane

Miejscowe reakcje w obrębie układu moczowego są najczęstszymi działaniami niepożądanymi terapii BCG. U około 90% pacjentów występuje uczucie dyskomfortu i bólu podczas mikcji oraz częstomocz. Zapalenie pęcherza i odczyny zapalne (ziarniniaki) stanowią istotny element działania przeciwnowotworowego BCG i należy je odróżnić od typowych działań niepożądanych.²

Do rzadziej obserwowanych miejscowych działań niepożądanych należą: widoczny krwiomocz, zakażenia układu moczowego, retrakcja pęcherza moczowego, niedrożność dróg moczowych, przykurcz pęcherza moczowego, a także zapalenie jąder i najądrzy. Ropnie nerek obserwowane są rzadko. Z nieznaną częstością mogą wystąpić zaburzenia narządów płciowych, takie jak ból w obrębie pochwy czy dyspareunia.³

Reakcje ogólnoustrojowe

Przemijająca reakcja ogólnoustrojowa

U pacjentów często występują przemijające reakcje ogólnoustrojowe na BCG, objawiające się lekką gorączką, objawami grypopodobnymi i ogólnym złym samopoczuciem. Objawy te zazwyczaj ustępują samoistnie w ciągu 24-48 godzin i można je łagodzić standardowym leczeniem objawowym. Warto zaznaczyć, że reakcje te są oznaką rozpoczynającej się odpowiedzi immunologicznej organizmu na BCG.⁴

Pacjenci poddawani terapii BCG powinni być uważnie monitorowani, a lekarz prowadzący powinien zalecić zgłaszanie wszystkich przypadków wystąpienia gorączki i innych objawów pozaurologicznych.⁵

Ciężkie reakcje ogólnoustrojowe

Odróżnienie systemowego zakażenia BCG od przemijającej reakcji ogólnoustrojowej stanowi istotne wyzwanie kliniczne, ponieważ początkowe objawy są bardzo podobne. W przeciwieństwie do zakażenia BCG, przemijająca reakcja ogólnoustrojowa jest bardzo częstym działaniem niepożądanym.⁶

Początkowe objawy kliniczne zarówno zakażenia BCG, jak i przemijającej reakcji ogólnoustrojowej to:^{39,5 °C przez co najmniej 12 godzin, gorączka >38,5 °C przez co najmniej 48 godzin i pogorszenie stanu ogólnego.”>7}

• Gorączka >39,5°C utrzymująca się przez co najmniej 12 godzin
• Gorączka >38,5°C utrzymująca się przez co najmniej 48 godzin
• Pogorszenie stanu ogólnego

Do typowych objawów zakażenia BCG należą: prosówkowe zapalenie płuc, ziarniniakowe zapalenie wątroby, nieprawidłowości w testach czynnościowych wątroby (zwłaszcza zwiększenie aktywności fosfatazy alkalicznej), a także zaburzenia czynności narządów innych niż drogi moczowo-płciowe, z zapaleniem ziarniniakowym stwierdzanym w materiale biopsyjnym.⁸

W przypadku podejrzenia ogólnoustrojowego zakażenia BCG należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem specjalizującym się w chorobach zakaźnych. Istotne jest, by pamiętać, że zakażenie BCG może stanowić zagrożenie życia.⁹

Objawy ogólnoustrojowego zakażenia BCG nie różnią się istotnie od objawów gruźlicy, jednak pacjenta nie trzeba izolować, ponieważ M. bovis jest mniej patogenny dla ludzi niż M. tuberculosis.¹⁰

Zaostrzenie utajonego zakażenia BCG

W przypadku zaostrzenia utajonego zakażenia BCG, u pacjentów zwykle występują objawy takie jak gorączka i utrata masy ciała o nieznanej przyczynie. Z opisów przypadków klinicznych wynika, że rozpoznanie może być trudne ze względu na różnorodność objawów i fakt, że lekarze często nie podejrzewają związku przyczynowego z wcześniejszym podaniem BCG.¹¹

Prawidłowe i wczesne rozpoznanie, a następnie wdrożenie odpowiedniego leczenia ma kluczowe znaczenie, szczególnie u pacjentów w podeszłym wieku lub osłabionych, aby zapobiec zgonom. W przypadku podejrzenia zaostrzenia utajonego zakażenia BCG również należy skonsultować się z lekarzem specjalistą w zakresie chorób zakaźnych.¹²

Warto zaznaczyć, że dodatkowe stosowanie kortykosteroidów może być zalecane w przypadku posocznicy, reakcji ziarniniakowych (np. w płucach lub wątrobie) i innych reakcji immunologicznych.¹³

Tabela działań niepożądanych BCG

Szczególne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi

Niektóre działania niepożądane związane z podawaniem BCG wymagają szczególnej uwagi ze względu na potencjalne zagrożenia dla zdrowia i życia pacjenta:¹⁴

• Ogólnoustrojowe zakażenie BCG – może prowadzić do posocznicy i stanowić zagrożenie życia, szczególnie u pacjentów w podeszłym wieku lub z obniżoną odpornością
• Zapalenie ziarniniakowe narządów wewnętrznych – zwłaszcza płuc i wątroby, wymaga intensywnego leczenia
• Ciężkie reakcje immunologiczne – mogą wymagać dodatkowego leczenia kortykosteroidami
• Przewlekłe zakażenia opornych na leczenie – szczególnie dotyczące układu moczowo-płciowego
• Zakażenia implantów medycznych – mogą prowadzić do poważnych powikłań i wymagać usunięcia implantu

W przypadku wystąpienia zapalenia stawów, bólu stawów i wysypki skórnej, które mogą być przypisane reakcji nadwrażliwości na BCG, w niektórych przypadkach konieczne staje się przerwanie terapii preparatem BCG-medac.¹⁵

Każdy pacjent otrzymujący BCG powinien otrzymać kartę ostrzegawczą podkreślającą znaczenie objawów, które mogą świadczyć o rozwijającym się zakażeniu BCG, oraz konieczność niezwłocznego zgłoszenia ich lekarzowi.¹⁶