Farmakodynamika szczepionki Vivotif

Szczepionka Vivotif zawiera nie mniej niż 2×10⁹ żywych komórek Salmonella enterica serowar Typhi (S. Typhi) szczepu Ty21a. Produkt leczniczy należy do grupy farmakoterapeutycznej szczepionek przeciwbakteryjnych, kod ATC: J07AP01.¹

Mechanizm działania szczepu Ty21a

Szczep Ty21a zawarty w szczepionce Vivotif charakteryzuje się istotnymi różnicami w porównaniu do zjadliwego szczepu S. Typhi. Jest to szczep atenuowany, którego osłabiona zjadliwość wynika z dwóch głównych czynników: braku polisacharydu otoczkowego Vi (istotnego czynnika zjadliwości) oraz mutacji genu galE. Ta ostatnia powoduje nieodwracalne zmiany w biosyntezie ścian komórkowych bakterii.²

Mutacja genu galE ma kluczowe znaczenie w mechanizmie działania szczepionki, ponieważ ogranicza replikację bakterii in vivo. Dzieje się tak wskutek gromadzenia się toksycznych metabolitów, które prowadzą do rozpadu komórek bakteryjnych. Po podaniu szczepionki w standardowej dawce, szczep Ty21a pozostaje miejscowo w jelicie i nie jest wykrywany ogólnoustrojowo ani w kale pacjenta.³

Indukcja odpowiedzi immunologicznej

Szczep Ty21a wywołuje złożoną odpowiedź immunologiczną, zarówno miejscową, jak i ogólnoustrojową. Obejmuje ona komponenty odporności humoralnej i komórkowej. Szczegółowo, szczepionka indukuje:⁴

• Immunoglobulinę A (IgA) skierowaną przeciwko antygenowi O drobnoustrojów Salmonella
• Komórki produkujące przeciwciała (antibody-secreting cells, ASC)
• Wielofunkcyjne limfocyty T CD4+ i CD8+ o fenotypie zasiedlającym jelita

Co istotne z klinicznego punktu widzenia, odpowiedź immunologiczna w postaci IgA oraz limfocytów CD8+ może być wykrywana w przewodzie pokarmowym nawet do 2 lat po zaszczepieniu szczepem Ty21a.⁵

Skuteczność kliniczna

Skuteczność kliniczna szczepionki Vivotif została potwierdzona w szeregu badań klinicznych. W Stanach Zjednoczonych przeprowadzono badanie prowokacyjne bez grupy kontrolnej otrzymującej placebo, wykorzystujące wczesną postać użytkową szczepionki Ty21a. Badanie to wykazało 87% skuteczność ochronną przeciwko zjadliwemu szczepowi S. Typhi po zaszczepieniu.⁶

Należy podkreślić, że w randomizowanych badaniach z grupą kontrolną nie wykazano klinicznej ochrony przeciw innym dojelitowym drobnoustrojom wywołującym gorączkę, w tym S. Paratyphi.⁷

Skuteczność długoterminowa i zależność od dawkowania

Badanie terenowe wykazało, że skuteczność ochronna pełnego 3-dawkowego cyklu szczepienia kapsułkami dojelitowymi w schemacie podawania co dwa dni (dni 1, 3 i 5) wynosi:⁸

Pełny cykl szczepienia składa się z trzech kapsułek przyjmowanych w dniach 1, 3 i 5. Istotnym aspektem klinicznym jest fakt, że optymalna odpowiedź immunologiczna może nie zostać uzyskana do momentu ukończenia pełnego cyklu szczepienia. Badania wykazały zależność skuteczności od liczby przyjętych dawek:⁹

• Skuteczność dwóch dawek: 59% (95% CI: 41% – 71%) w okresie dwóch lat obserwacji
• Skuteczność jednej dawki: 29% (95% CI: 4% – 47%) w okresie dwóch lat obserwacji

Szczepienia przypominające i długotrwałość ochrony

Badania dotyczące szczepień przypominających przeprowadzone u zdrowych ochotników wykazały, że odporność miejscowa, humoralna i komórkowa uzyskana po szczepieniu pierwotnym utrzymuje się przez co najmniej trzy lata. Należy jednak zaznaczyć, że kliniczne znaczenie tych obserwacji nie jest jednoznaczne ze względu na brak zdefiniowanych immunologicznych wskaźników ochrony.¹⁰

W badaniu terenowym przeprowadzonym w regionie endemicznym duru brzusznego potwierdzono długotrwałą ochronę na poziomie 62% (95% CI 48%-73%) utrzymującą się przez siedem lat po zaszczepieniu, co wskazuje na długotrwały efekt ochronny szczepionki.¹¹