Mechanizm działania metforminy chlorowodorku

Metformina należy do grupy farmakoterapeutycznej biguanidów (kod ATC: A10BA02), stosowanych jako leki obniżające stężenie glukozy we krwi, inne niż insuliny. Jest to substancja czynna zawarta w preparacie Symformin XR w dawkach 500 mg, 750 mg oraz 1000 mg w postaci tabletek o przedłużonym uwalnianiu.¹

Podstawową charakterystyką działania metforminy jest zdolność zmniejszania stężenia glukozy zarówno na czczo, jak i po posiłkach. Co istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa terapii, metformina nie stymuluje wydzielania insuliny, dzięki czemu nie prowadzi do wystąpienia hipoglikemii.²

Trójfazowy mechanizm działania hipoglikemizującego

Metformina wykazuje kompleksowy mechanizm działania przeciwcukrzycowego, który opiera się na trzech głównych procesach fizjologicznych:³

• Hamowanie produkcji glukozy w wątrobie – metformina zmniejsza wytwarzanie glukozy w wątrobie poprzez zahamowanie procesów glukoneogenezy i glikogenolizy, co ogranicza dopływ glukozy do krwiobiegu⁴
• Poprawa insulinowrażliwości tkanek obwodowych – metformina zwiększa wrażliwość tkanek mięśniowych na działanie insuliny, co skutkuje poprawą obwodowego wychwytu glukozy oraz efektywniejszym jej wykorzystaniem⁵
• Modyfikacja wchłaniania jelitowego – metformina opóźnia proces absorpcji glukozy w przewodzie pokarmowym, co zapobiega gwałtownym wzrostom glikemii poposiłkowej⁶

Dodatkowe działania wewnątrzkomórkowe

Na poziomie komórkowym metformina wykazuje zdolność do stymulacji wewnątrzkomórkowej syntezy glikogenu poprzez wpływ na aktywność syntazy glikogenu – enzymu kluczowego w procesie magazynowania glukozy w postaci glikogenu.⁷

Dodatkowo metformina zwiększa efektywność wszystkich poznanych dotychczas typów transporterów glukozy przez błony komórkowe (GLUTs – glucose transporters), co usprawnia przemieszczanie cząsteczek glukozy do wnętrza komórek.⁸

Działanie farmakodynamiczne

Wpływ na masę ciała

W odróżnieniu od wielu innych leków przeciwcukrzycowych, metformina nie powoduje przyrostu masy ciała. Badania kliniczne wskazują, że stosowanie metforminy wiąże się z utrzymaniem dotychczasowej masy ciała lub jej umiarkowanym obniżeniem, co stanowi dodatkową korzyść terapeutyczną, szczególnie istotną u pacjentów z cukrzycą typu 2 i współistniejącą nadwagą lub otyłością.⁹

Korzystny wpływ na metabolizm lipidów

Niezależnie od działania hipoglikemizującego, metformina w postaci tabletek o natychmiastowym uwalnianiu wywiera pozytywny wpływ na gospodarkę lipidową organizmu. W kontrolowanych średnio- i długoterminowych badaniach klinicznych udokumentowano, że terapeutyczne dawki metforminy przyczyniają się do:¹⁰

• Redukcji stężenia cholesterolu całkowitego w surowicy krwi
• Obniżenia poziomu cholesterolu frakcji LDL (lipoproteiny niskiej gęstości)
• Zmniejszenia stężenia trójglicerydów

Skuteczność kliniczna

Wyniki badania UKPDS

Przełomowe informacje dotyczące długoterminowych korzyści ze stosowania metforminy dostarczyło prospektywne, randomizowane badanie UKPDS (United Kingdom Prospective Diabetes Study). Analiza wyników uzyskanych u pacjentów z nadwagą i cukrzycą typu 2, u których metformina została zastosowana jako lek pierwszego rzutu po niepowodzeniu leczenia samą dietą, wykazała istotne korzyści kliniczne.¹¹

Zaobserwowano następujące efekty kliniczne:¹²

Podsumowując wyniki badania UKPDS, zastosowanie metforminy u pacjentów z cukrzycą typu 2 i nadwagą przyczyniło się do:¹³

• Istotnego zmniejszenia ryzyka powikłań cukrzycowych – 29,8 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie stosującej metforminę wobec 43,3 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie leczonej samą dietą (p=0,0023) oraz 40,1 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupach leczonych pochodnymi sulfonylomocznika i insuliną (p=0,0034)
• Redukcji śmiertelności związanej z cukrzycą – 7,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie leczonej metforminą w porównaniu do 12,7 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie stosującej samą dietę (p=0,017)
• Obniżenia śmiertelności ogólnej – 13,5 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie stosującej metforminę wobec 20,6 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie leczonej samą dietą (p=0,011) oraz 18,9 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupach stosujących pochodne sulfonylomocznika i insulinę (p=0,021)
• Zmniejszenia ryzyka zawału mięśnia sercowego – 11 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie leczonej metforminą w porównaniu do 18 zdarzeń/1000 pacjento-lat w grupie stosującej samą dietę (p=0,01)

Terapia skojarzona i inne wskazania

Warto zaznaczyć, że w przypadku zastosowania metforminy jako leku drugiego rzutu w terapii skojarzonej z pochodnymi sulfonylomocznika, nie udokumentowano dodatkowych korzyści w zakresie odległego rokowania.¹⁴

Przeprowadzono również próby zastosowania metforminy w skojarzeniu z insuliną u wybranych pacjentów z cukrzycą typu 1, jednak oficjalne potwierdzenie korzyści klinicznych takiego połączenia nie zostało w pełni udokumentowane.¹⁵

Zastosowanie w zespole policystycznych jajników

Badania kliniczne potwierdziły skuteczność metforminy u pacjentek z zespołem policystycznych jajników (PCOS). Zastosowanie metforminy w tej grupie pacjentek przyczynia się do osiągnięcia następujących efektów terapeutycznych:¹⁶

• Poprawa stanu skóry – zmniejszenie nasilenia zmian skórnych typowych dla PCOS, takich jak trądzik i hirsutyzm (nadmierne owłosienie typu męskiego)¹⁷
• Normalizacja cykli menstruacyjnych – przywrócenie regularności miesiączkowania oraz poprawa profilu występowania cykli miesiączkowych¹⁸
• Poprawa funkcji rozrodczych – indukcja owulacji oraz zwiększenie częstości występowania owulacji, co może mieć znaczenie u pacjentek planujących ciążę¹⁹