Wpływ leku Dicloabak (diklofenak sodowy 1 mg/ml) na płodność, ciążę i laktację

Lek Dicloabak zawierający diklofenak sodowy w stężeniu 1 mg/ml w postaci kropli do oczu, należy do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Pomimo podania miejscowego do oka, konieczna jest szczególna ostrożność i świadomość potencjalnego wpływu leku na płodność, przebieg ciąży oraz okres karmienia piersią. Personel medyczny powinien dysponować szczegółową wiedzą w tym zakresie, aby móc przekazać pacjentce pełne i rzetelne informacje.¹

Wpływ na ciążę

Diklofenak sodowy, jako inhibitor syntezy prostaglandyn, może wywierać negatywny wpływ zarówno na przebieg ciąży, jak i na rozwój zarodka oraz płodu. Wpływ ten jest związany z mechanizmem działania leku i należy o nim szczegółowo poinformować pacjentkę będącą w ciąży lub planującą ciążę.²

Pierwszy trymestr ciąży

Badania epidemiologiczne wskazują na zwiększone ryzyko niekorzystnych zdarzeń w pierwszym trymestrze ciąży podczas stosowania inhibitorów syntezy prostaglandyn. Do zdarzeń tych należą:

• zwiększone ryzyko poronienia
• wzrost częstości wad serca u płodu
• wyższe ryzyko wytrzewienia wrodzonego

³

Należy podkreślić, że bezwzględne ryzyko wad rozwojowych układu sercowo-naczyniowego wynosi mniej niż 1% w populacji ogólnej, natomiast u osób narażonych na działanie NLPZ wzrasta do około 1,5%. Co istotne, ryzyko to koreluje z dawką leku oraz czasem trwania terapii – im wyższa dawka i dłuższy czas ekspozycji, tym większe ryzyko wystąpienia wad rozwojowych.⁴

Badania na modelach zwierzęcych potwierdzają negatywny wpływ inhibitorów syntezy prostaglandyn na przebieg ciąży, wykazując zwiększone ryzyko utraty płodów zarówno przed, jak i po implantacji, a także podwyższoną śmiertelność zarodków/płodów. Dodatkowo, u zwierząt otrzymujących te leki podczas fazy organogenezy obserwowano zwiększoną częstość występowania różnych wad rozwojowych, zwłaszcza w obrębie układu sercowo-naczyniowego.⁵

Okres od 12 tygodnia ciąży do porodu

Począwszy od 12 tygodnia ciąży (licząc od braku miesiączki) do porodu, wszystkie NLPZ poprzez hamowanie syntezy prostaglandyn mogą powodować zaburzenia czynności nerek u płodu. Zaburzenia te mogą obejmować:⁶

• Małowodzie – zmniejszenie objętości płynu owodniowego, które najczęściej jest odwracalne po przerwaniu leczenia
• Bezowodzie – całkowity brak płynu owodniowego, szczególnie w przypadku długotrwałego narażenia płodu na działanie leku

⁷

Po urodzeniu, u noworodka eksponowanego na NLPZ w okresie życia płodowego, istnieje ryzyko wystąpienia trwałej lub przemijającej niewydolności nerek. Ryzyko to jest szczególnie istotne w przypadku długotrwałego narażenia lub ekspozycji w późnej ciąży, z możliwością rozwinięcia się opóźnionej, ciężkiej hiperkaliemii.⁸

Okres od 24 tygodnia ciąży do porodu

Po 24 tygodniu ciąży (licząc od braku miesiączki) stosowanie NLPZ wiąże się z ryzykiem toksycznego działania na układ krążenia i oddechowy płodu. Kluczowe zagrożenia to:⁹

• Przedwczesne zamknięcie przewodu tętniczego – może występować od początku 6 miesiąca ciąży (po 24 tygodniach braku miesiączki)
• Nadciśnienie płucne – jako konsekwencja zamknięcia przewodu tętniczego
• Prawokomorowa niewydolność serca u płodu lub noworodka
• W skrajnych przypadkach – wewnątrzmaciczna śmierć płodu

¹⁰

Ryzyko tych powikłań wzrasta im bliżej terminu porodu zakończone zostaje leczenie, co wiąże się z mniejszą odwracalnością zmian. Co szczególnie istotne, nawet sporadyczne zastosowanie NLPZ w tym okresie może powodować opisane powikłania.¹¹

Powikłania u matki i noworodka w końcowym okresie ciąży

Pod koniec ciąży zarówno matka, jak i noworodek mogą doświadczać następujących dolegliwości związanych ze stosowaniem NLPZ:¹²

• Wydłużony czas krwawienia – wynikający z działania przeciwagregacyjnego NLPZ; efekt ten może wystąpić nawet po zastosowaniu bardzo małych dawek leku
• Hamowanie skurczów macicy – co może prowadzić do opóźnienia lub wydłużenia porodu

¹³

Zalecenia dla lekarzy dotyczące stosowania leku Dicloabak w ciąży

W związku z przedstawionymi ryzykami, stosowanie leku Dicloabak w ciąży podlega następującym zasadom:¹⁴

1. Kobiety planujące ciążę oraz będące w pierwszych 5 miesiącach ciąży (pierwsze 24 tygodnie braku miesiączki):
   • Leku nie należy przepisywać, o ile nie jest to absolutnie konieczne
   • Jeśli stosowanie jest niezbędne, należy podawać najmniejszą skuteczną dawkę przez możliwie najkrótszy czas
   • Stanowczo odradza się długotrwałe stosowanie
2. Kobiety od początku 6 miesiąca ciąży (od 24 tygodnia braku miesiączki):
   • Lek jest przeciwwskazany, nawet do sporadycznego stosowania
   • W przypadku nieumyślnego przyjęcia leku po tej dacie, konieczne jest monitorowanie serca i nerek płodu i/lub noworodka
   • Czas trwania monitorowania powinien być dostosowany do okresu półtrwania leku w fazie eliminacji

¹⁵

Wpływ na karmienie piersią

Ze względu na ograniczone ogólnoustrojowe działanie diklofenaku sodowego po podaniu do oczu, lek Dicloabak nie wpływa na dziecko karmione piersią. Można go bezpiecznie stosować w okresie laktacji.¹⁶

Wpływ na płodność

Podobnie jak wszystkie NLPZ, diklofenak sodowy może przejściowo wpływać na owulację i płodność u kobiet. Z tego powodu:¹⁷

• Lek nie jest zalecany kobietom planującym ciążę
• Kobiety mające trudności z zajściem w ciążę lub wykonujące testy płodności powinny rozważyć przerwanie leczenia

¹⁸

Kluczowe informacje do przekazania pacjentce

Lekarz przekazując informacje o leku Dicloabak kobiecie w ciąży lub karmiącej piersią powinien omówić następujące aspekty:

• Mechanizm działania diklofenaku jako inhibitora syntezy prostaglandyn i jego potencjalny wpływ na przebieg ciąży
• Różnice w ryzyku związanym ze stosowaniem leku w zależności od okresu ciąży
• Bezwzględne przeciwwskazanie do stosowania od 24 tygodnia ciąży
• Potencjalne ryzyko dla nerek i układu krążenia płodu
• Możliwość bezpiecznego stosowania podczas karmienia piersią
• Potencjalny wpływ na płodność, szczególnie istotny dla kobiet planujących ciążę

W przypadku każdej pacjentki należy dokonać indywidualnej oceny stosunku korzyści do ryzyka, biorąc pod uwagę etap ciąży, przewidywany czas stosowania leku oraz inne współistniejące czynniki ryzyka.¹⁹