Działania niepożądane arypiprazolu

Arypiprazol (Apiprax, 15 mg) jako lek przeciwpsychotyczny drugiej generacji charakteryzuje się określonym profilem bezpieczeństwa, który należy uwzględnić podczas prowadzenia terapii. Najczęściej obserwowanymi działaniami niepożądanymi w badaniach kontrolowanych placebo były akatyzja i nudności, przy czym każde z nich występowało częściej niż u 3% pacjentów przyjmujących arypiprazol w postaci doustnej.¹

Profil bezpieczeństwa ogólny

Podczas terapii arypiprazolem obserwuje się charakterystyczne dla leków przeciwpsychotycznych działania niepożądane, jednakże ich częstość występowania i nasilenie mogą różnić się w porównaniu do innych preparatów z tej grupy. Działania niepożądane arypiprazolu są klasyfikowane według układów i narządów oraz według częstości występowania zgodnie z następującą konwencją: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), bardzo rzadko (<1/10 000) oraz o nieznanej częstości występowania (nie może być określona na podstawie dostępnych danych).²

Należy zauważyć, że działania niepożądane zgłaszane po wprowadzeniu leku do obrotu mają określenie „częstość nieznana”, ponieważ są oparte na spontanicznych zgłoszeniach, co uniemożliwia dokładne określenie ich częstości występowania.³

Zaburzenia układu nerwowego

Jednym z najistotniejszych klinicznych obszarów działań niepożądanych arypiprazolu są zaburzenia układu nerwowego, przede wszystkim objawy pozapiramidowe (EPS). W długoterminowych badaniach porównawczych z haloperydolem wykazano, że arypiprazol powodował mniej przypadków EPS (25,8% vs 57,3%). W 26-tygodniowym badaniu z kontrolą placebo częstość EPS u pacjentów leczonych arypiprazolem wynosiła 19% w porównaniu do 13,1% w grupie placebo.⁴

Do często występujących zaburzeń układu nerwowego należą: akatyzja (niepokój ruchowy), zaburzenia pozapiramidowe, drżenie, bóle głowy, sedacja oraz senność. Niezbyt często pacjenci doświadczają niewyraźnego widzenia, późnych dyskinez, dystonii oraz zespołu niespokojnych nóg.⁵

Szczególną uwagę należy zwrócić na akatyzję, która w badaniach z kontrolą placebo u pacjentów z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi występowała u 12,1% leczonych arypiprazolem i 3,2% otrzymujących placebo. U pacjentów ze schizofrenią częstość występowania akatyzji wynosiła 6,2% w grupie arypiprazolu i 3% w grupie placebo.⁶

Dystonia (długotrwałe nieprawidłowe skurcze grup mięśniowych) może wystąpić u wrażliwych pacjentów w pierwszych dniach leczenia. Objawami dystonii są skurcze mięśni szyi, niekiedy prowadzące do ucisku w gardle, trudności z przełykaniem, zaburzenia oddychania i/lub zaburzenia ruchów języka. Ryzyko ostrej dystonii jest zwiększone u mężczyzn i w młodszych grupach wiekowych.⁷

Szczególnie niebezpiecznymi, choć rzadkimi powikłaniami, są złośliwy zespół neuroleptyczny (NMS), drgawki typu grand mal oraz zespół serotoninowy.⁸

Zaburzenia psychiczne

W zakresie funkcji psychicznych często obserwuje się bezsenność, lęk oraz niepokój ruchowy. Niezbyt często występują depresja oraz hiperseksualność. Szczególną uwagę należy zwrócić na pojawiające się z nieznaną częstością myśli i próby samobójcze, dokonane samobójstwa oraz zaburzenia kontroli impulsów (patologiczne uzależnienie od hazardu, kompulsywna potrzeba wydawania pieniędzy, obżarstwo, poriomania), a także zachowania agresywne.⁹

Zaburzenia kontroli impulsów, w tym patologiczne uzależnienie od hazardu, hiperseksualność, kompulsywna potrzeba wydawania pieniędzy oraz obżarstwo mogą wystąpić podczas leczenia arypiprazolem i wymagają szczególnej uwagi klinicznej.¹⁰

Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne

Do często występujących zaburzeń metabolicznych należy cukrzyca. Niezbyt często obserwuje się hiperprolaktynemię. Z nieznaną częstością mogą wystąpić hiperglikemia, cukrzycowa śpiączka hiperosmolarna, kwasica ketonowa, hiponatremia oraz anoreksja.¹¹

W zakresie zaburzeń endokrynologicznych należy zwrócić uwagę na zmiany stężenia prolaktyny. Podczas badań klinicznych oraz po wprowadzeniu leku do obrotu obserwowano zarówno zwiększenie, jak i zmniejszenie stężenia prolaktyny w porównaniu do wartości początkowych. W populacji młodzieży (13-17 lat) ze schizofrenią lub chorobą afektywną dwubiegunową leczonej arypiprazolem częstość występowania niskich stężeń prolaktyny była znaczna – wynosiła 37% u kobiet (<3 ng/ml) i 59,4% u mężczyzn (<2 ng/ml).¹²

Zaburzenia układu sercowo-naczyniowego

W zakresie układu sercowo-naczyniowego do często obserwowanych działań niepożądanych należy tachykardia. Z nieznaną częstością mogą występować nagły niewyjaśniony zgon, zaburzenia rytmu typu torsades de pointes, arytmie komorowe, zatrzymanie akcji serca oraz bradykardia.¹³ W obszarze naczyniowym niezbyt często obserwuje się hipotonię ortostatyczną, a z nieznaną częstością chorobę zakrzepowo-zatorową żył (w tym zator płucny i zakrzepicę żył głębokich), nadciśnienie tętnicze oraz omdlenia.¹⁴

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

W obrębie układu trawiennego często występują zaparcia, niestrawność, nudności, nadmierne wydzielanie śliny oraz wymioty. Z nieznaną częstością mogą pojawić się zapalenie trzustki, dysfagia, biegunka oraz dyskomfort w jamie brzusznej i w żołądku.¹⁵

Inne istotne działania niepożądane

Do innych istotnych klinicznie działań niepożądanych o nieznanej częstości należą:
– Zaburzenia wątroby: niewydolność wątroby, zapalenie wątroby, żółtaczka¹⁶
– Zaburzenia skóry: wysypka, reakcje fotoalergiczne, łysienie, nadmierne pocenie się, wysypka polekowa z eozynofilią i objawami ogólnoustrojowymi (zespół DRESS)¹⁷
– Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: rozpad mięśni poprzecznie prążkowanych (rabdomioliza), bóle mięśniowe, sztywność¹⁸
– Zaburzenia nerek i dróg moczowych: nietrzymanie moczu, zatrzymanie moczu¹⁹
– Zaburzenia ogólne: zmęczenie (często), zaburzenia regulacji temperatury (np. hipotermia, gorączka), ból w klatce piersiowej, obrzęk obwodowy (częstość nieznana)²⁰

Zaburzenia hematologiczne i odpornościowe

Z nieznaną częstością mogą wystąpić zaburzenia hematologiczne takie jak leukopenia, neutropenia oraz trombocytopenia.²¹ Wśród zaburzeń immunologicznych odnotowano reakcje uczuleniowe, w tym reakcję anafilaktyczną, obrzęk naczynioruchowy obejmujący obrzęk języka, obrzęk twarzy, świąd alergiczny lub pokrzywkę.²²

Zmiany w badaniach diagnostycznych

Podczas leczenia arypiprazolem obserwowano zmiany w badaniach laboratoryjnych, w tym:
– Zmniejszenie lub zwiększenie masy ciała (często)
– Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych: ALT, AST, GGT, fosfatazy alkalicznej (niezbyt często)
– Wydłużenie odstępu QT, zwiększenie stężenia glukozy we krwi, zwiększenie stężenia glikozylowanej hemoglobiny, wahania stężenia glukozy we krwi, zwiększona aktywność fosfokinazy kreatynowej (częstość nieznana)²³

Porównania między arypiprazolem a placebo w zakresie odsetka pacjentów, u których wystąpiły potencjalnie istotne zmiany rutynowych parametrów laboratoryjnych i lipidowych, nie wykazały jednak medycznie istotnych różnic. Ogólnie przejściowe i bezobjawowe zwiększenie aktywności fosfokinazy kreatynowej (CPK) obserwowano u 3,5% pacjentów leczonych arypiprazolem w porównaniu do 2,0% pacjentów otrzymujących placebo.²⁴

Szczególne grupy pacjentów

Dzieci i młodzież

Profil bezpieczeństwa arypiprazolu u młodzieży (w wieku 13-17 lat) jest zbliżony do obserwowanego u dorosłych, jednakże z pewnymi istotnymi różnicami:

Młodzież ze schizofrenią (15 lat i starsza): W badaniach klinicznych z udziałem młodzieży senność/sedacja i zaburzenia pozapiramidowe były zgłaszane bardzo często (≥1/10), a suchość w jamie ustnej, zwiększony apetyt i niedociśnienie ortostatyczne były zgłaszane często (≥1/100, <1/10).²⁵

W długoterminowym badaniu prowadzonym metodą podwójnie ślepej próby z grupą kontrolną otrzymującą placebo, częściej niż w grupie placebo zgłaszano zmniejszenie masy ciała, zwiększenie stężenia insuliny we krwi, arytmię i leukopenię (≥1/100, <1/10).²⁶

Młodzież z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym typu I (13 lat i starsza): U tej grupy pacjentów obserwowano specyficzny profil działań niepożądanych, gdzie bardzo często (≥1/10) występowały: senność (23%), zaburzenia pozapiramidowe (18,4%), akatyzja (16%) i zmęczenie (11,8%). Często (≥1/100 do <1/10) zgłaszano: ból w górnej części brzucha, zwiększenie częstości akcji serca, zwiększenie masy ciała, zwiększenie apetytu, drżenie mięśni oraz dyskinezę.²⁷

Zaburzenia pozapiramidowe i akatyzja wykazywały zależność od zastosowanej dawki: częstość występowania zaburzeń pozapiramidowych dla dawki 10 mg wynosiła 9,1%, dla dawki 30 mg wynosiła 28,8%, a dla placebo 1,7%. W przypadku akatyzji częstość dla dawki 10 mg wynosiła 12,1%, dla dawki 30 mg – 20,3%, a dla placebo – 1,7%.²⁸

Średnie zmiany masy ciała u młodzieży z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym po 12 i 30 tygodniach terapii arypiprazolem wynosiły odpowiednio 2,4 kg i 5,8 kg, natomiast w grupie placebo 0,2 kg i 2,3 kg.²⁹

Warto zauważyć, że w populacji dzieci i młodzieży senność oraz zmęczenie obserwowano częściej u pacjentów z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym w porównaniu do pacjentów ze schizofrenią.³⁰

Tabela działań niepożądanych

Monitorowanie bezpieczeństwa

Ze względu na szeroki profil działań niepożądanych arypiprazolu konieczne jest stałe monitorowanie stanu klinicznego pacjenta. Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania tego leku.³¹

Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.³²