Zespół nadmiernej stymulacji jajników
Epidemiologia
Zespół nadmiernej stymulacji jajników (OHSS) jest poważnym, jatrogenicznym powikłaniem kontrolowanej stymulacji jajników, szczególnie w procedurach IVF, występującym w fazie lutealnej lub wczesnej ciąży. Częstość występowania umiarkowanego do ciężkiego OHSS wynosi obecnie około 1-5% cykli IVF, z ciężkim OHSS stanowiącym 0,1-5% przypadków. Czynniki ryzyka dzielą się na pierwotne, takie jak młody wiek, niski BMI, zespół policystycznych jajników (PCOS, zwiększające ryzyko 6,8-krotnie), wysoki poziom AMH (≥ 1,26 ng/ml) oraz AFC ≥ 24, oraz wtórne, związane z odpowiedzią na stymulację, w tym liczba dojrzałych pęcherzyków, poziom estradiolu i liczba pozyskanych oocytów (>30 oocytów zwiększa ryzyko z aRR 3,85). Monitorowanie ultrasonograficzne i hormonalne jest kluczowe w nadzorze, a hospitalizacja wskazana przy poważnych objawach, takich jak oliguria, duszność czy zaburzenia elektrolitowe.
Epidemiologia Zespołu Nadmiernej Stymulacji Jajników
Zespół nadmiernej stymulacji jajników (OHSS, ang. Ovarian Hyperstimulation Syndrome) to poważne jatrogenne powikłanie kontrolowanej stymulacji jajników, występujące podczas fazy lutealnej lub wczesnej ciąży. OHSS jest najpoważniejszym powikłaniem technik wspomaganego rozrodu (ART), w szczególności zapłodnienia pozaustrojowego (IVF).12
Częstotliwość występowania
Częstość występowania OHSS jest zmienna i zależy od różnych czynników, takich jak indywidualne cechy pacjentki, stosowane protokoły stymulacyjne oraz metody monitorowania. Na podstawie danych epidemiologicznych można wyróżnić następujące szacunki częstości występowania:34
- Łagodny OHSS: 8-33% cykli stymulacyjnych
- Umiarkowany OHSS: 1-7% cykli stymulacyjnych
- Ciężki OHSS: 0,1-5% cykli stymulacyjnych
Współczesne dane sugerują, że obecnie częstość występowania umiarkowanego do ciężkiego OHSS wynosi około 1-5% cykli zapłodnienia pozaustrojowego.1 Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), częstość występowania umiarkowanego OHSS wynosi około 36%, natomiast ciężkiego OHSS – 0,21% wszystkich cykli stymulacyjnych.7 Rejestr fiński z 2005 roku wykazał częstość występowania ciężkiego OHSS na poziomie 1,4% na cykl.8
Należy zauważyć, że dokładna częstość występowania OHSS jest trudna do określenia ze względu na brak ścisłej, jednolitej definicji tego zespołu.1
Trendy epidemiologiczne
Interesującym zjawiskiem jest zmiana częstości występowania OHSS na przestrzeni ostatnich lat. Badania wskazują, że odsetek cykli IVF powikłanych OHSS wzrósł z 10,0 do 14,3 przypadków na 1000 w latach 2000-2006, a następnie spadł do 5,3 na 1000 w latach 2006-2015.9 Ogólnie rzecz biorąc, częstość występowania OHSS zmniejszyła się w ostatniej dekadzie dzięki nowoczesnym strategiom prewencyjnym, takim jak stosowanie agonistów GnRH do wywołania owulacji i stosowanie agonistów dopaminy.10
Mimo że ogólna częstość występowania OHSS zmniejsza się, częstość występowania ciężkiego OHSS prowadzącego do hospitalizacji pozostaje stabilna przez ostatnie kilka dekad.3 W Izraelu zaobserwowano znaczny wzrost liczby przypadków ciężkiej postaci OHSS, który przekroczył wzrost całkowitej aktywności IVF w tym samym okresie (odpowiednio 20-krotny w porównaniu z 6-krotnym).11
Geograficzne różnice w występowaniu
Według szacunków, na całym świecie co najmniej 100-200 kobiet rocznie cierpi na ciężki OHSS na 100 000 cykli technik wspomaganego rozrodu. Globalnie przeprowadza się około 500 000 cykli IVF/ICSI rocznie i prawdopodobnie tyle samo, jeśli nie więcej, cykli, w których stosuje się gonadotropiny poza procedurami IVF.11
Czynniki ryzyka i nadzór
Identyfikacja czynników ryzyka OHSS ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii prewencyjnych i nadzoru. Możemy je podzielić na pierwotne (preegzystujące) i wtórne (zależne od odpowiedzi na stymulację).2
Pierwotne czynniki ryzyka
Do głównych pierwotnych czynników ryzyka OHSS należą:2128
- Młody wiek
- Niski wskaźnik masy ciała (BMI)
- Zespół policystycznych jajników (PCOS) – zwiększa ryzyko OHSS około 6,8-krotnie (95% CI 4,9-9,6)
- Wcześniejszy epizod OHSS
- Wysoki poziom hormonu anty-Müllerowskiego (AMH) – wartość AMH ≥ 1,26 ng/ml jest uznawana za czynnik ryzyka
- Wysoka liczba pęcherzyków antralnych (AFC ≥ 24)
Istnieją silne dowody na to, że czynniki związane z silną odpowiedzią na stymulację jajników predysponują do OHSS. Obejmuje to cechy wyjściowe, takie jak młodszy wiek i diagnoza PCOS, a także podwyższone markery rezerwy jajnikowej, w tym liczbę pęcherzyków antralnych (AFC ≥ 24) i poziomy AMH (≥ 3,4 ng/ml).12
Wtórne czynniki ryzyka
Wtórne czynniki ryzyka zależą od odpowiedzi jajników na kontrolowaną stymulację jajników (COS). Do najważniejszych należą:213
- Zwiększona liczba dojrzałych pęcherzyków w momencie wyzwalania owulacji
- Podwyższony poziom estradiolu w momencie wyzwalania owulacji
- Zwiększona liczba pozyskanych oocytów (ryzyko OHSS jest najwyższe dla cykli z ponad 30 pozyskanymi oocytami – skorygowany współczynnik ryzyka [aRR] 3,85)
- Stosowanie protokołów stymulacyjnych łączących agonisty GnRH i gonadotropiny
Nadzór i monitorowanie
Monitorowanie ultrasonograficzne i pomiar stężenia estradiolu w surowicy są kluczowymi elementami nadzoru nad OHSS.2 Pacjentki z łagodnym OHSS mogą być leczone ambulatoryjnie z codzienną komunikacją dotyczącą masy ciała, obwodu brzucha oraz raportowanego przyjmowania płynów i wydalania.14
Hospitalizacja jest wymagana w przypadku poważnej choroby. Wskazaniami do przyjęcia są: niekontrolowany ból, nieustępujące nudności lub wymioty, oliguria, duszność, zaburzenia elektrolitowe lub hemokoncentracja.14 Konieczne jest staranne monitorowanie progresji objawów, parametrów życiowych i wyników laboratoryjnych.15
Ciąża a OHSS
OHSS można dodatkowo sklasyfikować według czasu wystąpienia jako wczesny lub późny. Wczesny OHSS występuje po kontrolowanej hiperstymulacji jajników i podaniu owulacyjnej dawki hCG. Objawy pojawiają się 4-7 dni po wyzwalaczu hCG i zwykle ustępują wraz z miesiączką. Późny OHSS zwykle rozpoczyna się co najmniej 9 dni po wyzwalaczu hCG w odpowiedzi na rosnący poziom hCG w ciąży, jest bardziej nasilony i znacznie wydłuża przebieg OHSS.116
W przypadku spontanicznego OHSS (rzadkiego zjawiska), objawy rozwijają się później niż w jatrogennym OHSS: zespół występuje między 3 a 5 tygodniem braku miesiączki w cyklu jatrogennym i między 8 a 12 tygodniem braku miesiączki w przypadkach spontanicznego OHSS.1718
Ciąża po świeżym transferze zarodków jest związana ze zwiększonym ryzykiem OHSS (aRR 3,12).9 W ciążach pojedynczych OHSS wiąże się ze zwiększonym ryzykiem niskiej masy urodzeniowej (aRR 1,29) i przedwczesnego porodu (aRR 1,32). W ciążach bliźniaczych OHSS wiąże się ze zwiększonym ryzykiem utraty ciąży w drugim trymestrze (aRR 1,81), niskiej masy urodzeniowej (aRR 1,06) i przedwczesnego porodu (aRR 1,16).9
Głęboko zmienione środowisko matczyne w zespole nadmiernej stymulacji jajników jest istotnym czynnikiem ryzyka poronienia, szczególnie gdy występuje we wczesnej fazie po IVF (zdefiniowanej jako 10 dni po pobraniu oocytów).1920
Strategie zapobiegania i nadzór w kierunku OHSS
Zapobieganie OHSS opiera się na jego przewidywaniu. Nie istnieje metoda, która może całkowicie wyeliminować OHSS, jednak jego profilaktyka może ratować życie i jest zasadniczo preferowana w stosunku do leczenia.2
Strategie pierwotnej profilaktyki
Pierwotna profilaktyka opiera się na ocenie profilu pacjentki i identyfikacji czynników ryzyka.8 Zaleca się:13
- Stosowanie protokołów stymulacji jajników z antagonistami GnRH zamiast protokołów z agonistami GnRH, gdy istnieje obawa o OHSS
- Dawkowanie gonadotropin na podstawie zindywidualizowanych testów rezerwy jajnikowej (ORT)
- Rozważenie obniżenia dawki początkowej gonadotropin i/lub suplementacji doustnymi lekami indukującymi owulację (cytrynian klomifenu i/lub letrozol)
U młodych, szczupłych kobiet z jajnikami policystycznymi w badaniu ultrasonograficznym (12 pęcherzyków antralnych w każdym jajniku) ryzyko OHSS jest wyższe, dlatego należy stosować niższą dawkę początkową gonadotropin.8
Strategie wtórnej profilaktyki
Wtórna profilaktyka pomaga we wczesnym rozpoznaniu i interwencji:81321
- U pacjentek zagrożonych umiarkowanym lub ciężkim OHSS zaleca się rozpoczęcie leczenia agonistą dopaminy, takim jak kabergolina, w dniu wyzwalacza hCG lub wkrótce po nim i kontynuowanie przez kilka dni
- Rozważenie cyklu „freeze-all” (zamrożenie wszystkich zarodków) i późniejszego transferu zamrożonych zarodków u pacjentek zagrożonych OHSS z powodu silnej odpowiedzi jajników lub podwyższonego poziomu estradiolu w surowicy
Istnieją silne dowody na to, że unikanie świeżego transferu zarodków i kriokonserwacja zarodków (cykl „freeze-all”) znacznie zmniejsza ryzyko umiarkowanego do ciężkiego OHSS w porównaniu z cyklami ze świeżym transferem zarodków.21
Nadzór i monitorowanie OHSS
Pacjentki poddawane leczeniu płodności powinny być dokładnie monitorowane pod kątem ryzyka OHSS:2223
- Zindywidualizowany plan dotyczący leków zwiększających płodność
- Staranne monitorowanie każdego cyklu leczenia
- Częste badania ultrasonograficzne w celu sprawdzenia rozwoju pęcherzyków
- Badania krwi w celu sprawdzenia poziomu hormonów
Jeśli pacjentka otrzymuje zastrzyki z lekami zwiększającymi płodność, będzie potrzebować regularnych badań krwi i badań ultrasonograficznych miednicy, aby upewnić się, że jej jajniki nie reagują nadmiernie.23
Implikacje zdrowotne i znaczenie nadzoru
Chociaż ciężka postać OHSS występuje stosunkowo rzadko (około 1%), należy pamiętać o jej postępującym wzroście w ostatnich latach.24 Stanowi to poważne zagrożenie dla zdrowia, a także wyzwanie profilaktyczne, ponieważ kobiety leczone za pomocą IVF/ICSI to a priori zdrowe młode kobiety.24
Ciężki OHSS może prowadzić do zagrażających życiu powikłań, w tym wysięku opłucnowego, ostrej niewydolności nerek i żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.1 Istnieje również ogólny brak świadomości na temat tego zespołu wśród społeczeństwa, co zwiększa ryzyko późnej lub niewłaściwej diagnozy, a także jego wpływ psychologiczny na osoby, które na niego zapadają.24
Pacjentki, które doświadczyły OHSS, są bardziej narażone na OHSS w przyszłości, co należy wziąć pod uwagę w kolejnych cyklach leczenia.6 Śmiertelność jest niska, ale zgłoszono kilka przypadków śmiertelnych.25
Różnice w raportowaniu i klasyfikacji
Zgłaszana częstość występowania OHSS jest niezwykle zmienna w zależności od różnych badań, ponieważ stosowano różne klasyfikacje.11 Istnieje również znany problem braku zgłaszania takich przypadków, szczególnie u „dawczyń jajeczek” ze względu na ich młody wiek (który jest znanym czynnikiem ryzyka choroby).19
Najnowsze podejście polega na klasyfikacji OHSS tylko na dwie kategorie – umiarkowaną i ciężką, co pozwala na bardziej zdefiniowaną kategoryzację pacjentek z OHSS w grupy kliniczne, które korelują z prognozą zespołu. Byłoby to idealne z epidemiologicznego punktu widzenia, aby utworzyć rejestr tych przypadków.16
Podsumowanie nadzoru epidemiologicznego
Nadzór epidemiologiczny nad OHSS jest niezbędny do zrozumienia rzeczywistej częstości występowania tego zespołu, identyfikacji populacji wysokiego ryzyka i opracowania skutecznych strategii zapobiegawczych. Obecne dane sugerują, że częstość występowania OHSS zmniejsza się dzięki lepszemu zrozumieniu czynników ryzyka i postępom w protokołach stymulacyjnych.10
Ustanowienie klinik wolnych od OHSS jest możliwe dzięki dokładnej pierwotnej ocenie niepłodnych par, zwróceniu szczególnej uwagi na czynniki ryzyka rozwoju OHSS i uwzględnieniu wyżej wymienionych pierwotnych środków zapobiegawczych.26
Lekarze mogą zmniejszyć ryzyko OHSS poprzez monitorowanie terapii FSH w celu rozważnego stosowania tego leku oraz poprzez wstrzymanie podawania leku hCG.27 Przegląd Cochrane wykazał, że podawanie hydroksyetylowanej skrobi zmniejsza częstość występowania ciężkiego OHSS.27
Identyfikacja czynników ryzyka/biomarkerów OHSS pomaga w identyfikacji pacjentek, które wymagają zindywidualizowanej kontrolowanej stymulacji jajników (iCOS). Kluczem do pierwotnej profilaktyki OHSS podczas COS jest rozpoznanie czynników ryzyka i odpowiednie zindywidualizowanie protokołu stymulacji jajników przy użyciu iCOS.28
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.