Zespół nadmiernej stymulacji jajników
Objawy
Zespół nadmiernej stymulacji jajników (OHSS) jest powikłaniem farmakologicznym stosowanym w procedurach wspomaganego rozrodu, zwłaszcza IVF, charakteryzującym się obrzękiem jajników i przesunięciem płynów do trzeciej przestrzeni. OHSS dzieli się na wczesny (4-7 dni po hCG) i późny (≥9 dni po hCG, związany z ciążą), a jego nasilenie klasyfikuje się jako łagodne, umiarkowane, ciężkie i krytyczne. Łagodne i umiarkowane formy dotyczą 20-35% cykli IVF, objawiając się bólem brzucha, wzdęciami, nudnościami, wymiotami, biegunką, tkliwością jajników oraz przyrostem masy ciała (>2 funty dziennie). W umiarkowanym OHSS jajniki powiększają się do 5-12 cm, a w ciężkim (0,1-3% cykli) dochodzi do wodobrzusza, wysięku opłucnowego, duszności, oligourii, zakrzepicy i innych powikłań zagrażających życiu. W badaniach laboratoryjnych obserwuje się hematokryt >55%, leukocytozę >25 000/mm³, hiponatremię (Na <135 mmol/L), hiperkaliemię (K >5 mmol/L) oraz wzrost kreatyniny (1,1-1,5 mg/dl). Wielkość jajników w ciężkim OHSS może przekraczać 12 cm, a w krytycznym nawet 25 cm.
Zespół nadmiernej stymulacji jajników – objawy
Zespół nadmiernej stymulacji jajników (OHSS) to powikłanie występujące w wyniku zastosowania leków stymulujących funkcję jajników, najczęściej podczas technik wspomaganego rozrodu, szczególnie zapłodnienia pozaustrojowego (IVF). Charakteryzuje się obrzękiem jajników i bolesnością, a w cięższych przypadkach przesunięciem płynów z łożyska naczyniowego do tzw. trzeciej przestrzeni1. Objawy OHSS mogą różnić się nasileniem – od łagodnych do ciężkich, a ich przebieg i czas trwania zależą od wielu czynników23.
Czas wystąpienia objawów
Objawy zespołu nadmiernej stymulacji jajników najczęściej pojawiają się w ciągu tygodnia po zastosowaniu iniekcji leków stymulujących owulację, choć w niektórych przypadkach mogą wystąpić nawet po dwóch tygodniach od podania leków12. W literaturze medycznej wyróżnia się dwa typy OHSS w zależności od czasu wystąpienia1:
- Wczesny OHSS – pojawia się 4-7 dni po podaniu ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (hCG) i zwykle ustępuje wraz z miesiączką1
- Późny OHSS – rozpoczyna się co najmniej 9 dni po podaniu hCG w odpowiedzi na rosnący poziom hCG związany z ciążą, jest zwykle cięższy i znacząco wydłuża przebieg zespołu12
Objawy łagodnego i umiarkowanego OHSS
Łagodny i umiarkowany OHSS dotyka około 20-35% wszystkich cykli IVF i charakteryzuje się następującymi objawami123:
- Łagodny do umiarkowanego ból brzucha
- Wzdęcia brzucha lub zwiększenie obwodu talii
- Nudności
- Wymioty
- Biegunka
- Tkliwość w okolicy jajników
- Niewielki przyrost masy ciała (więcej niż 2 funty dziennie)1
Przy umiarkowanym OHSS obrzęk jest bardziej nasilony z powodu gromadzenia się płynu w jamie brzusznej. Powoduje to silniejszy ból brzucha i wymioty1. W badaniu ultrasonograficznym można zaobserwować zwiększenie wymiarów jajników do 5-12 cm oraz gromadzenie się płynu w jamie brzusznej12.
Objawy ciężkiego OHSS
Ciężki OHSS występuje znacznie rzadziej, dotyka około 0,1-3% cykli leczenia, ale stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia12. Do objawów ciężkiego OHSS należą123:
- Szybki przyrost masy ciała – więcej niż 2,2 funta (1 kg) w ciągu 24 godzin
- Silny ból brzucha
- Silne, uporczywe nudności i wymioty
- Zakrzepy krwi
- Zmniejszone oddawanie moczu
- Ciemny mocz
- Duszność
- Napięty lub powiększony brzuch
- Skrajne pragnienie i odwodnienie
- Wodobrzusze (znaczne nagromadzenie płynu w jamie brzusznej)
- Wysięk opłucnowy (gromadzenie się płynu w klatce piersiowej)1
W krytycznych przypadkach OHSS mogą wystąpić dodatkowo12:
- Niewydolność nerek
- Zaburzenia rytmu serca
- Zakrzep powodujący niedrożność
- Płyn wokół serca
- Zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS)
- Sepsa
Przebieg zespołu nadmiernej stymulacji jajników
Przebieg OHSS zależy od nasilenia objawów oraz wystąpienia ciąży. Zespół ten charakteryzuje się dynamicznym rozwojem, a objawy mogą się zarówno nasilać, jak i ustępować z czasem1.
Przebieg w przypadku braku ciąży
W przypadku łagodnego do umiarkowanego OHSS, gdy nie doszło do ciąży, objawy zwykle ustępują samoistnie w ciągu 7-10 dni12. Większość przypadków OHSS poprawia się do czasu wystąpienia następnej miesiączki12. Pełne ustąpienie objawów zwykle trwa 10-14 dni od momentu ich pojawienia się1.
Przy cięższym przebiegu zespołu, czas powrotu do zdrowia może być dłuższy – kilka dni do kilku tygodni, w zależności od nasilenia objawów1.
Przebieg w przypadku ciąży
Jeśli dojdzie do ciąży, objawy OHSS mogą się nasilić i trwać znacznie dłużej – od kilku dni do nawet kilku tygodni12. Jest to spowodowane wpływem ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (hCG) produkowanej przez rozwijające się łożysko1.
W przypadku późnego OHSS związanego z ciążą, objawy mogą utrzymywać się przez:
- 2-3 tygodnie po pozytywnym teście ciążowym1
- Do 10-ego tygodnia ciąży, a następnie ustępować1
- Nawet do końca pierwszego trymestru, gdy poziomy hCG są najwyższe1
Progresja objawów
OHSS może przebiegać dynamicznie – od łagodnego do ciężkiego w krótkim czasie1. Przebieg zespołu można podzielić na następujące etapy12:
- Wczesne objawy: łagodny dyskomfort w jamie brzusznej, wzdęcia i nudności. Mogą wystąpić biegunka i niewielki przyrost masy ciała spowodowany zatrzymaniem płynów.
- Objawy postępujące: dyskomfort staje się bardziej wyraźny, towarzyszą mu uporczywe nudności i wymioty. Może wystąpić szybki przyrost masy ciała i zwiększenie obwodu brzucha, a także trudności w oddychaniu, szczególnie w pozycji leżącej.
- Ciężki OHSS: charakteryzuje się szybkim przyrostem masy ciała (15-20 kg w ciągu 5-10 dni), znacznym wodobrzuszem, ograniczonym oddawaniem moczu i dusznością1.
Zmiany w jajnikach
We wszystkich przypadkach OHSS dochodzi do powiększenia jajników, co jest markerem stopnia nasilenia zespołu1. W badaniach obrazowych można zaobserwować1:
- Powiększenie jajników powyżej normalnych rozmiarów
- Duże torbiele wypełnione płynem w miejscach rozwoju pęcherzyków
- W łagodnej postaci OHSS jajniki mogą osiągać wymiary do 8 cm1
- W umiarkowanej formie do 12 cm1
- W ciężkiej postaci nawet do 25 cm1
Powikłania OHSS
Ciężki i krytyczny OHSS może prowadzić do poważnych powikłań, które są potencjalnie zagrażające życiu12:
- Zakrzepica żylna – zwiększone ryzyko zakrzepów krwi w nogach lub płucach z powodu zagęszczenia krwi i zwiększonej krzepliwości12
- Niewydolność nerek – spowodowana zmniejszonym przepływem krwi przez nerki i zmniejszonym oddawaniem moczu1
- Pęknięcie torbieli jajnika – z nadmiernym krwawieniem1
- Niewydolność oddechowa – wywołana wysiękiem opłucnowym i uciskiem przepony1
- Zaburzenia elektrolitowe – hiponatremia (poziom sodu 5 mmol/L)1
- Skręt jajnika – rzadkie, ale poważne powikłanie1
W przypadku ciąży po przebytym OHSS istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia stanu przedrzucawkowego lub przedwczesnego porodu1. Jednak nie stwierdzono ryzyka dla rozwoju dziecka związanego z OHSS2.
| Stopień OHSS | Objawy kliniczne | Zmiany w badaniach laboratoryjnych | Zmiany w badaniach obrazowych |
|---|---|---|---|
| Łagodny |
– Wzdęcia brzucha – Dyskomfort w jamie brzusznej – Nudności – Niewielki przyrost masy ciała |
Brak istotnych zmian | Powiększenie jajników do 8 cm |
| Umiarkowany |
– Nasilenie objawów łagodnego OHSS – Wymioty – Ból brzucha – Przyrost masy ciała >3 kg |
– Hematokryt >41% – Leukocytoza >15 000/mm³ – Hipoproteinemia |
– Powiększenie jajników do 12 cm – Obecność płynu w jamie brzusznej (wodobrzusze) |
| Ciężki |
– Znaczne wodobrzusze – Silny ból brzucha – Uporczywe nudności/wymioty – Szybki przyrost masy ciała >1 kg/dobę – Zmniejszone oddawanie moczu – Duszność |
– Hematokryt >55% – Leukocytoza >25 000/mm³ – Hiponatremia (Na<135 mmol/L) – Hiperkaliemia (K>5 mmol/L) – Kreatynina 1,1-1,5 mg/dl |
– Powiększenie jajników >12 cm – Masywne wodobrzusze – Wysięk opłucnowy |
| Krytyczny |
– Objawy ciężkiego OHSS – Napięte wodobrzusze – Znaczna duszność – Oliguria/anuria – Objawy zespołu ostrej niewydolności oddechowej |
– Hematokryt >60% – Zaburzenia krzepnięcia – Kreatynina >1,6 mg/dl – Klirens kreatyniny <50 ml/min |
– Masywne wodobrzusze – Znaczny wysięk opłucnowy – Płyn w worku osierdziowym |
Monitorowanie i reakcja na objawy
Ze względu na potencjalnie poważny przebieg OHSS, szczególnie istotne jest odpowiednie monitorowanie objawów i wczesna reakcja na ich wystąpienie1.
Kiedy należy skontaktować się z lekarzem
Pacjentki powinny niezwłocznie skontaktować się z lekarzem w przypadku wystąpienia następujących objawów12:
- Utrzymujący się lub nasilający ból brzucha
- Wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów
- Trudności z oddychaniem
- Zmniejszone oddawanie moczu lub ciemny mocz
- Szybki przyrost masy ciała (więcej niż 1 kg dziennie)
- Bolesność lub obrzęk nogi (możliwy objaw zakrzepu)
- Ból w klatce piersiowej
W przypadku ciężkiego OHSS konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna i hospitalizacja1.
Samokontrola w warunkach domowych
Pacjentki z łagodnym OHSS mogą być leczone w warunkach domowych, ale powinny prowadzić dokładną samokontrolę12:
- Codzienne mierzenie masy ciała
- Monitorowanie obwodu talii
- Obserwacja ilości oddawanego moczu
- Obserwacja nasilenia objawów – bólu, nudności, duszności
- Unikanie wysiłku fizycznego
- Odpowiednie nawodnienie
Przy umiarkowanym OHSS zalecane jest regularne monitorowanie stanu pacjentki poprzez wizyty lekarskie dwa razy w tygodniu oraz codzienne kontakty telefoniczne1.
Przebieg samoograniczający
Należy pamiętać, że OHSS jest stanem samoograniczającym się12. Nie istnieje leczenie przyczynowe, które mogłoby odwrócić OHSS, jednak objawy z czasem ustępują samoistnie1. Leczenie ma na celu łagodzenie objawów i zapobieganie powikłaniom1.
W przypadku braku ciąży objawy zwykle ustępują w ciągu 1-2 tygodni. Jeśli doszło do ciąży, objawy mogą utrzymywać się dłużej, ale ostatecznie również ustąpią bez wpływu na dalszy przebieg ciąży12.
Monitorowanie laboratoryjne i diagnostyczne
W przypadku wystąpienia OHSS konieczne jest odpowiednie monitorowanie parametrów laboratoryjnych i diagnostycznych, szczególnie przy umiarkowanym i ciężkim przebiegu zespołu1.
Badania laboratoryjne
W celu oceny stopnia nasilenia OHSS i monitorowania stanu pacjentki wykonuje się12:
- Morfologia krwi – ocena hematokrytu (najważniejszy parametr decydujący o konieczności hospitalizacji – wartość >60% wraz z wodobrzuszem jest wskazaniem do natychmiastowej hospitalizacji)
- Elektrolity – ocena poziomu sodu (hiponatremia) i potasu (hiperkaliemia)
- Parametry funkcji nerek – kreatynina, mocznik, klirens kreatyniny
- Parametry funkcji wątroby – enzymy wątrobowe
- Parametry koagulologiczne – ocena ryzyka zakrzepicy
- Poziom białka całkowitego i albumin – hipoproteinemia i hipoalbuminemia wskazują na przemieszczanie się płynów do trzeciej przestrzeni
Badania obrazowe
W diagnostyce i monitorowaniu OHSS kluczowe znaczenie mają12:
- Ultrasonografia przezpochwowa lub brzuszna – ocena wielkości jajników oraz ilości płynu w jamie brzusznej
- Badanie RTG klatki piersiowej – ocena obecności płynu w opłucnej
- Badanie USG jamy brzusznej – ocena stopnia wodobrzusza
Wielkość jajników jest markerem stopnia nasilenia OHSS, dlatego regularne badanie ultrasonograficzne pozwala monitorować progresję lub regresję zespołu1.
Wskazania do hospitalizacji
Pacjentki z ciężkim OHSS powinny być hospitalizowane w przypadku wystąpienia12:
- Silnego bólu brzucha
- Nudności i wymiotów uniemożliwiających przyjmowanie płynów
- Zagęszczenia krwi (wysokie wartości hematokrytu)
- Znacznego wodobrzusza
- Znacznej oligurii lub anurii
- Spadku ciśnienia tętniczego
- Tachypnoe lub duszności
- Zawrotów głowy lub omdleń
- Zaburzeń elektrolitowych
- Nieprawidłowych wyników testów funkcji wątroby
W przypadku ciężkiego OHSS, szczególnie gdy pojawia się płyn w opłucnej, duszność, oliguria lub nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych, konieczna jest hospitalizacja w celu intensywnego monitorowania i leczenia1.
Należy pamiętać, że wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie OHSS ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania poważnym powikłaniom1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.