Zapalenie pochwy
Diagnostyka i diagnoza
Zapalenie pochwy (vaginitis) to powszechna patologia ginekologiczna charakteryzująca się objawami takimi jak upławy, świąd, pieczenie i nieprzyjemny zapach. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie, badaniu ginekologicznym oraz badaniach laboratoryjnych, w tym pomiarze pH pochwy (prawidłowe 3,8-4,5), teście aminowym (whiff test) oraz mikroskopii bezpośredniej i z 10% KOH. Bakteryjna waginoza (BV) diagnozowana jest na podstawie kryteriów Amsela (pH >4,5, jednorodna wydzielina, pozytywny test aminowy, obecność clue cells) lub złotego standardu, jakim jest barwienie metodą Grama z oceną wg skali Nugenta (0-10). Metody molekularne, takie jak NAAT i PCR, wykazują wysoką czułość (do 97,3%) i swoistość (do 89,6%) w wykrywaniu G. vaginalis i innych patogenów BV. Kandydoza pochwy (VVC) diagnozowana jest mikroskopowo (wykrycie strzępków grzybni lub pączków drożdży) oraz posiewem, szczególnie w przypadkach nawracających lub zakażeń Candida non-albicans. Rzęsistkowica, wywoływana przez Trichomonas vaginalis, wymaga testów NAAT o czułości 95-99%, które przewyższają tradycyjną mikroskopię (60-70% czułości) i posiew.
- Diagnostyka Zapalenia Pochwy
- Diagnostyka Bakteryjnej Waginozy
- Diagnostyka Kandydozy Pochwy
- Diagnostyka Rzęsistkowicy
- Kombinowane testy panelowe
- Zalecenia diagnostyczne
- CDC (Centers for Disease Control and Prevention)
- ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists)
- AAFP (American Academy of Family Physicians)
- Podsumowanie znaczenia dokładnej diagnostyki
Diagnostyka Zapalenia Pochwy
Zapalenie pochwy (vaginitis) to zapalenie błony śluzowej pochwy, charakteryzujące się objawami takimi jak upławy, świąd, dyskomfort, pieczenie, obrzęk oraz nieprzyjemny zapach. Jest to jeden z najczęstszych problemów ginekologicznych, który dotyka większość kobiet przynajmniej raz w życiu. Dokładna diagnostyka zapalenia pochwy jest kluczowa dla skutecznego leczenia, ponieważ różne typy zapalenia wymagają odmiennych metod terapeutycznych12.
Wywiad i badanie kliniczne
Diagnostyka zapalenia pochwy zaczyna się od dokładnego wywiadu medycznego. Lekarz powinien zebrać informacje dotyczące przebytych infekcji pochwy i zakażeń przenoszonych drogą płciową. Należy szczegółowo omówić wszystkie objawy, w tym zmiany w wydzielinie pochwowej, nieprzyjemny zapach, świąd, podrażnienie czy pieczenie34.
Następnie przeprowadzane jest badanie ginekologiczne, podczas którego lekarz używa wziernika (speculum), aby ocenić stan pochwy i szyjki macicy. Ocenia się wygląd błony śluzowej pochwy, obecność stanu zapalnego oraz charakter wydzieliny pochwowej. Cechy wydzieliny mogą sugerować rodzaj infekcji – np. w rzęsistkowicy typowa jest zielonkawo-żółta wydzielina, w drożdżycy biała, serowata, a w bakteryjnej waginozie szara, jednorodna wydzielina o „rybim” zapachu56.
Podstawowe badania diagnostyczne
Po badaniu klinicznym lekarz pobiera próbkę wydzieliny pochwowej do dalszych badań. Podstawowe testy diagnostyczne obejmują78:
- Pomiar pH pochwy – pH prawidłowej wydzieliny pochwowej u kobiet w wieku rozrodczym wynosi 3,8-4,5. Podwyższone pH (>4,5) sugeruje bakteryjną waginozę lub rzęsistkowicę (pH 5-6), natomiast normalne pH (4-4,5) występuje często w przypadku drożdżycy910.
- Test aminowy (tzw. „test sniff” lub „whiff test”) – polega na dodaniu 10% roztworu wodorotlenku potasu (KOH) do próbki wydzieliny pochwowej. Uwolnienie charakterystycznego „rybiego” zapachu świadczy o obecności amin, co jest typowe dla bakteryjnej waginozy11.
- Badanie mikroskopowe w preparacie bezpośrednim (tzw. „wet mount”) – świeża próbka wydzieliny pochwowej jest badana pod mikroskopem w roztworze soli fizjologicznej. Pozwala to na wykrycie komórek wskaźnikowych („clue cells”), ruchomych rzęsistków, leukocytów oraz ocenę flory bakteryjnej12.
- Badanie mikroskopowe z 10% KOH – ułatwia wykrycie strzępków grzybni i pączków drożdży w przypadku kandydozy pochwy13.
Diagnostyka Bakteryjnej Waginozy
Bakteryjna waginoza (BV) jest najczęstszą przyczyną zapalenia pochwy, charakteryzującą się zaburzeniem równowagi flory bakteryjnej pochwy – zmniejszeniem liczby pałeczek kwasu mlekowego (Lactobacillus) na rzecz bakterii beztlenowych, takich jak Gardnerella vaginalis14.
Kryteria Amsela
Tradycyjnie bakteryjną waginozę diagnozuje się przy użyciu kryteriów Amsela. Rozpoznanie BV wymaga spełnienia trzech z czterech następujących kryteriów1516:
- Jednorodna, cienka, biało-szara wydzielina pochwowa
- pH wydzieliny pochwowej >4,5
- Pozytywny test aminowy („whiff test”)
- Obecność „clue cells” (komórek wskaźnikowych) w badaniu mikroskopowym
Czułość kryteriów Amsela w porównaniu z barwieniem metodą Grama wynosi ponad 90%, a swoistość 77%17. pH >4,5 okazało się najbardziej czułym (89%) kryterium, a pozytywny test aminowy najbardziej swoistym (93%) kryterium wykrywania bakteryjnej waginozy18.
Barwienie metodą Grama (skala Nugenta)
Barwienie metodą Grama z oceną wg skali Nugenta jest uważane za złoty standard diagnostyczny dla bakteryjnej waginozy, choć używane jest głównie w badaniach naukowych1920. Metoda ta polega na ocenie proporcji różnych morfotypów bakterii w rozmazie pochwowym. Skala punktowa Nugenta od 0 do 10 określa nasilenie zaburzeń flory pochwowej21.
Testy molekularne w diagnostyce BV
Nowsze metody diagnostyczne oparte o techniki molekularne wykazują podobną czułość i swoistość jak barwienie metodą Grama. Należą do nich2223:
- Testy wykrywające DNA Gardnerella vaginalis (np. BD Affirm VPIII) – to test hybrydyzacji kwasów nukleinowych wykrywający wysokie stężenia G. vaginalis24.
- Testy aktywności sjalidazy w wydzielinie pochwowej (np. OSOM BVBlue) – sjalidaza jest enzymem produkowanym przez patogeny bakteryjne związane z BV2526.
- Testy amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT) i PCR – te metody pozwalają na ilościową ocenę bakterii związanych z BV, takich jak G. vaginalis, Atopobium vaginae, BVAB2 i Megasphaera typu 1, a także na ocenę obecności gatunków Lactobacillus27.
FDA zatwierdziła kilka testów molekularnych do diagnostyki BV, w tym Aptima BV (Hologic) oraz BD MAX Vaginal Panel (Becton Dickinson). Czułość i swoistość testu Aptima BV wynosi odpowiednio 95,0-97,3% i 85,8-89,6%2829.
Diagnostyka Kandydozy Pochwy
Kandydoza pochwy (vulvovaginal candidiasis, VVC) jest drugą co do częstości przyczyną zapalenia pochwy, odpowiadającą za około jedną trzecią przypadków. Najczęściej wywołuje ją Candida albicans, ale mogą być też odpowiedzialne inne gatunki Candida30.
Badanie mikroskopowe i kultura
Diagnostyka kandydozy pochwy obejmuje3132:
- Mikroskopowe badanie wydzieliny pochwowej z 10% KOH – pozwala na wykrycie strzępków grzybni lub pączków drożdży. Jednak badanie to ma ograniczoną czułość i może dać wynik ujemny nawet u 50% pacjentek z potwierdzoną kulturowo kandydozą33.
- Posiew w kierunku grzybów – jest metodą referencyjną. Posiew jest szczególnie ważny w przypadku nawracających infekcji oraz przy podejrzeniu zakażenia gatunkami Candida non-albicans, które mogą być oporne na standardowe leczenie3435.
U pacjentek z objawami klinicznymi sugerującymi kandydozę, ale z ujemnym wynikiem badania mikroskopowego i prawidłowym pH pochwy, zalecane jest wykonanie posiewu w kierunku Candida36.
Testy molekularne w diagnostyce kandydozy
Metody PCR mają wysoką czułość i swoistość oraz krótszy czas oczekiwania na wynik niż posiew37. Testy te są jednak kosztowne i nie oferują udowodnionych korzyści w porównaniu z posiewem u kobiet objawowych. Mogą być natomiast przydatne w diagnostyce powikłanej kandydozy pochwy i identyfikacji gatunków Candida non-albicans38.
Dostępne są również panele diagnostyczne, takie jak Aptima CV (Hologic), które pozwalają na wykrywanie różnych gatunków Candida, w tym C. albicans, C. tropicalis, C. parapsilosis, C. dubliniensis oraz C. glabrata3940.
Diagnostyka Rzęsistkowicy
Rzęsistkowica jest wywoływana przez wiciowca Trichomonas vaginalis i jest częstą infekcją przenoszoną drogą płciową. Zakażenie to może występować u 15-20% kobiet z objawami zapalenia pochwy4142.
Metody diagnostyczne w rzęsistkowicy
CDC zaleca stosowanie testów amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT) jako preferowanej metody do wykrywania rzęsistkowicy u kobiet objawowych lub z grupy wysokiego ryzyka4344. Dostępne metody diagnostyczne obejmują:
- Badanie mikroskopowe w preparacie bezpośrednim („wet mount”) – pozwala na obserwację ruchomych rzęsistków, ale wykrywa jedynie 60-70% przypadków potwierdzonych kulturowo45.
- Posiew na podłożu Diamonda – tradycyjnie uważany za złoty standard, obecnie zastąpiony przez metody NAAT46.
- Testy amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT) – obecnie uważane za złoty standard diagnostyczny, o czułości sięgającej 95-99%47. Testy te mogą wykrywać 3-5 razy więcej infekcji niż badanie mikroskopowe48.
- Szybkie testy antygenowe (np. OSOM Trichomonas Rapid Test) – są testami immunochromatograficznymi wykrywającymi antygeny T. vaginalis, z czułością 82-95% i swoistością 97-100% w porównaniu z metodami NAAT49.
Warto zauważyć, że współistnienie T. vaginalis i patogenów BV jest częste, z odsetkiem współzakażeń sięgającym 60-80%50.
Kombinowane testy panelowe
W ostatnich latach opracowano kombinowane testy panelowe, które umożliwiają jednoczesne wykrywanie różnych przyczyn zapalenia pochwy z jednej próbki. Testy te mają szczególną wartość w diagnostyce zakażeń mieszanych, które mogą stanowić do 25% przypadków zapalenia pochwy51.
Dostępne testy panelowe
Do zatwierdzonych przez FDA testów panelowych należą5253:
- BD MAX Vaginal Panel – pierwszy zatwierdzony przez FDA test PCR oparty na analizie mikrobiomu, wykrywający BV, VVC i rzęsistkowicę z jednej próbki. Czułość testu wynosi 90,5-96,7%, a swoistość 85,8-99,3% w zależności od patogenu5455.
- Aptima BV i Aptima CV/TV – testy NAAT firmy Hologic, które identyfikują bakteryjną waginozę, kandydozę pochwy i rzęsistkowicę. Testy te wykazują 3 razy większą czułość w wykrywaniu zakażeń mieszanych niż tradycyjne metody diagnostyczne56.
- NuSwab VG (LabCorp) – panel PCR wykrywający różne patogeny związane z zapaleniem pochwy57.
- SureSwab Advanced – test NAAT firmy Quest Diagnostics, pozwalający na określenie przyczyny zapalenia pochwy z jednej próbki pochwowej5859.
| Test panelowy | Metoda | Wykrywane patogeny | Czułość | Swoistość |
|---|---|---|---|---|
| BD MAX Vaginal Panel | PCR | BV, Candida spp., T. vaginalis | 90,5-96,7% | 85,8-99,3% |
| Aptima BV | NAAT (TMA) | BV (G. vaginalis, A. vaginae, Lactobacillus spp.) | 95,0-97,3% | 85,8-89,6% |
| Aptima CV/TV | NAAT | Candida spp., C. glabrata, T. vaginalis | 91,7-96,5% | 94,1-99,1% |
| SureSwab Advanced | NAAT | BV, Candida spp., T. vaginalis | Wyższa niż metody tradycyjne | Wyższa niż metody tradycyjne |
Zalecenia diagnostyczne
Aktualne wytyczne diagnostyczne opracowane przez różne organizacje zawierają następujące zalecenia:
CDC (Centers for Disease Control and Prevention)
Według wytycznych CDC z 2021 roku6061:
- Sam wywiad lekarski jest niewystarczający do postawienia dokładnej diagnozy zapalenia pochwy.
- Zaleca się dokładny wywiad, badanie fizykalne i badania laboratoryjne.
- W gabinecie lekarskim przyczynę objawów pochwy można często określić za pomocą pomiaru pH, testu KOH i badania mikroskopowego świeżych próbek wydzieliny pochwowej.
- W przypadku braku możliwości wykonania badań podstawowych, można wykorzystać testy molekularne.
- BV można diagnozować za pomocą kryteriów klinicznych (kryteria Amsela) lub oznaczania skali Nugenta w barwieniu metodą Grama.
- Testy NAAT powinny być stosowane tylko u kobiet objawowych, ponieważ ich dokładność nie jest dobrze określona u kobiet bezobjawowych.
- NAAT jest zalecaną metodą diagnostyczną w przypadku rzęsistkowicy.
ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists)
Wytyczne ACOG z 2020 roku dotyczące zapalenia pochwy u pacjentek niebędących w ciąży zawierają następujące zalecenia626364:
- Do diagnostyki bakteryjnej waginozy zaleca się stosowanie kryteriów klinicznych Amsela lub barwienia metodą Grama z oceną wg skali Nugenta (Poziom B).
- Do diagnostyki rzęsistkowicy zalecane są testy amplifikacji kwasów nukleinowych (Poziom B).
- U pacjentki objawowej, diagnoza kandydozy pochwy wymaga jednego z dwóch stwierdzeń: 1) wizualizacji zarodników, pseudostrzępków lub strzępków w badaniu mikroskopowym lub 2) pozytywnego wyniku posiewu grzybiczego lub komercyjnego testu diagnostycznego na obecność Candida spp. (Poziom B).
- Badania cytologiczne (wymaz Pap) nie są wiarygodne w diagnostyce zapalenia pochwy. W przypadku znalezienia kandydozy, bakteryjnej waginozy lub rzęsistkowicy w badaniu Pap zalecane jest potwierdzenie diagnostyczne (Poziom B).
- Do początkowej oceny pacjentek z objawami zapalenia pochwy zaleca się pełny wywiad medyczny, badanie fizykalne sromu i pochwy oraz badania kliniczne wydzieliny pochwowej (tj. pomiar pH, test KOH i mikroskopia) (Poziom C).
AAFP (American Academy of Family Physicians)
Wytyczne AAFP z 2018 roku zawierają następujące zalecenia65:
- Same objawy nie mogą różnicować między przyczynami zapalenia pochwy. Badania laboratoryjne lub podstawowe testy gabinetowe powinny być stosowane wraz z wywiadem i badaniem przedmiotowym w celu postawienia diagnozy (Poziom C).
- Nie należy wykonywać posiewu w celu diagnozy bakteryjnej waginozy, ponieważ reprezentuje ona infekcję polimikrobową (Poziom C).
- W diagnostyce rzęsistkowicy u kobiet objawowych lub z grupy wysokiego ryzyka zaleca się testy amplifikacji kwasów nukleinowych (Poziom C).
Podsumowanie znaczenia dokładnej diagnostyki
Dokładna diagnoza zapalenia pochwy jest kluczowa dla skutecznego leczenia. Biorąc pod uwagę nakładające się objawy różnych typów zapalenia pochwy, samo badanie kliniczne jest niewystarczające. Badania laboratoryjne, w tym podstawowe testy gabinetowe (pH, test KOH, mikroskopia) oraz zaawansowane metody molekularne, są niezbędne do prawidłowego rozpoznania i ukierunkowanego leczenia6667.
Testy molekularne, takie jak NAAT i PCR, oferują wyższą czułość i swoistość w porównaniu z tradycyjnymi metodami diagnostycznymi. Szczególnie przydatne są w wykrywaniu zakażeń mieszanych, które mogą stanowić do 25% przypadków zapalenia pochwy6869.
Nowoczesne panele diagnostyczne umożliwiają jednoczesne wykrywanie różnych patogenów z jednej próbki, co upraszcza proces diagnostyczny i pozwala na szybsze wdrożenie odpowiedniego leczenia. W miarę postępu technologicznego, metody te stają się coraz bardziej dostępne i mogą w przyszłości zastąpić tradycyjne metody diagnostyczne w rutynowej praktyce klinicznej7071.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.