Zapalenie niedokrwienne jelita grubego
Epidemiologia
Zapalenie niedokrwienne jelita grubego (ZNJG) stanowi około 75% przypadków niedokrwienia jelitowego, z zachorowalnością w populacji ogólnej wahającą się od 4,5 do 44 na 100 000 osobolat, z tendencją wzrostową w ostatnich dekadach. Choroba dotyczy głównie osób powyżej 60. roku życia, z przewagą kobiet (72% przypadków). Najczęściej zajmuje lewą stronę okrężnicy, natomiast izolowane zajęcie prawej strony (10-25% przypadków) wiąże się z gorszym rokowaniem, wyższą śmiertelnością i częstszą koniecznością leczenia operacyjnego. Do istotnych czynników ryzyka należą nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, cukrzyca typu II, POChP (zwiększające ryzyko 2-4-krotnie), przewlekła choroba nerek, niewydolność serca (OR 3,42; 95% CI 1,49-7,82), a także stosowanie leków takich jak NLPZ, antybiotyki, leki cytotoksyczne, neuroleptyki (np. klozapina), ergotamina, aspiryna i naparstnica. Diagnostyka opiera się na kolonoskopii z biopsją oraz TK, a w przypadku trudności diagnostycznych uwzględnia się objawy kliniczne i czynniki ryzyka. Wczesne rozpoznanie jest kluczowe, jednak około 80% przypadków jest pomijanych przy pierwszym kontakcie, a prawidłowa diagnoza na oddziałach ratunkowych stawiana jest jedynie w 9% przypadków.
- Epidemiologia zapalenia niedokrwiennego jelita grubego
- Trendy zachorowalności i częstotliwość występowania
- Czynniki demograficzne i grupy ryzyka
- Choroby współistniejące i czynniki ryzyka
- Lokalizacja anatomiczna i jej znaczenie epidemiologiczne
- Wpływ leków na epidemiologię zapalenia niedokrwiennego jelita grubego
- Nadzór nad zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego
Epidemiologia zapalenia niedokrwiennego jelita grubego
Zapalenie niedokrwienne jelita grubego stanowi najczęstszą postać niedokrwienia jelitowego, odpowiadając za około 75% wszystkich przypadków niedokrwienia jelit12. Jest to stosunkowo powszechna patologia przewodu pokarmowego, powstająca w wyniku niedostatecznego ukrwienia okrężnicy prowadzącego do stanu zapalnego i uszkodzenia tkanek3.
Trendy zachorowalności i częstotliwość występowania
Zachorowalność na zapalenie niedokrwienne jelita grubego w populacji ogólnej kształtuje się w szerokim zakresie, od 4,5 do 44 przypadków na 100 000 osobolat4. Dane z badań populacyjnych wskazują na stopniowy wzrost częstości występowania tego schorzenia w ciągu ostatnich dekad. W badaniu przeprowadzonym w hrabstwie Olmsted w Minnesocie zaobserwowano niemal czterokrotny wzrost częstości występowania zapalenia niedokrwiennego okrężnicy – z 6,1 przypadków na 100 000 osobolat w latach 1976-1980 do 22,9 na 100 000 w latach 2005-200956. Średnia roczna zachorowalność w tym badaniu wyniosła 16 przypadków na 100 000 osobolat7.
Inne źródła podają, że roczna zachorowalność wynosi około 15,6-17,7 przypadków na 100 000 osób89. Rzeczywista częstość występowania tego schorzenia może być jednak zaniżona, ponieważ wiele przypadków o łagodnym przebiegu może nie zostać zdiagnozowanych lub zgłoszonych1011.
W analizie przekrojowej odnotowano roczną chorobowość populacyjną zapalenia niedokrwiennego okrężnicy na poziomie 42,1, 39,4, 41,6 i 49,7 na 100 000 osób odpowiednio w latach 1999-200212. Badanie przesiewowe z wykorzystaniem kolonoskopii wykazało częstość występowania na poziomie 49,6 przypadków na 100 000 osób, nawet wśród pacjentów niezgłaszających objawów związanych z przewodem pokarmowym13.
Czynniki demograficzne i grupy ryzyka
Zapalenie niedokrwienne jelita grubego występuje najczęściej u osób starszych. Ponad 90% przypadków dotyczy pacjentów powyżej 60. roku życia1415. Wzrost częstości występowania tej choroby w starszej populacji wiąże się głównie z większą częstością występowania zmian miażdżycowych i innych chorób naczyniowych w tej grupie wiekowej1617. U osób młodszych zapalenie niedokrwienne jelita grubego występuje rzadko i jest częściej związane z zapaleniem naczyń lub stanami nadkrzepliwości18.
Pod względem rozkładu płci, kobiety są bardziej narażone na rozwój zapalenia niedokrwiennego jelita grubego niż mężczyźni1920. Dane wskazują, że około 72% przypadków dotyczy kobiet21, a płeć żeńska jest uznawana za niezależny czynnik ryzyka.
Choroby współistniejące i czynniki ryzyka
Zapalenie niedokrwienne jelita grubego często współistnieje z innymi schorzeniami, które mogą stanowić czynniki ryzyka jego wystąpienia. Do najczęściej raportowanych należą:
- Nadciśnienie tętnicze2223
- Choroba wieńcowa24
- Cukrzyca typu II2526
- Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POCHP) – zwiększa ryzyko 2-4 krotnie2728
- Przewlekła choroba nerek2930
- Niewydolność serca – badania wskazują na istotnie zwiększone ryzyko (OR 3,42; 95% CI 1,49-7,82)31
- Dna moczanowa – potencjalny czynnik ryzyka, chociaż jej obecność może być paradoksalnie związana z lepszymi wynikami leczenia32
- Zespół jelita drażliwego – zwiększa ryzyko 2-4 krotnie według niektórych badań33, choć inne nie potwierdzają tego związku34
Warto zauważyć, że sarkopenia (utrata masy mięśniowej) również została zidentyfikowana jako niezależny czynnik predykcyjny śmiertelności lub konieczności interwencji chirurgicznej u pacjentów z zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego35.
Lokalizacja anatomiczna i jej znaczenie epidemiologiczne
Zapalenie niedokrwienne jelita grubego może wystąpić w dowolnej części okrężnicy, jednak najczęściej zajmuje lewą stronę jelita grubego36. Izolowane zapalenie niedokrwienne prawej połowy okrężnicy (IRCI) stanowi około 10-25% przypadków37 i wiąże się z gorszym rokowaniem. U pacjentów z zajęciem prawej strony okrężnicy obserwuje się wyższy odsetek konieczności leczenia operacyjnego oraz wyższą śmiertelność w porównaniu do pacjentów z lokalizacją lewostronną38.
Badania wykazały statystycznie istotną wyższą częstość występowania prawostronnego zapalenia niedokrwiennego jelita grubego u pacjentów z niewydolnością nerek, szczególnie tych poddawanych hemodializie39.
Wpływ leków na epidemiologię zapalenia niedokrwiennego jelita grubego
Szereg leków jest wiązanych z występowaniem zapalenia niedokrwiennego jelita grubego, co ma istotne znaczenie dla nadzoru epidemiologicznego. Do najczęściej wymienianych należą:
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ)4041
- Antybiotyki42
- Leki cytotoksyczne4344
- Leki neuroleptyczne – występujące rzadko, w około 0,3% przypadków pacjentów przyjmujących klozapinę45
- Ergotamina46
- Leki naczyniowo czynne47
Aspiryna i naparstnica zostały zidentyfikowane jako niezależne czynniki ryzyka rozwoju zapalenia niedokrwiennego jelita grubego48.
Nadzór nad zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego
Metody diagnostyczne i ich znaczenie w nadzorze epidemiologicznym
Wczesna i dokładna diagnoza zapalenia niedokrwiennego jelita grubego ma kluczowe znaczenie dla efektywnego nadzoru epidemiologicznego. Kolonoskopia w połączeniu z biopsją histopatologiczną stanowi złoty standard diagnostyczny4950. Umożliwia bezpośrednią ocenę błony śluzowej okrężnicy i pobranie próbek do badania, co pomaga przezwyciężyć trudności w rozpoznawaniu tej choroby.
Tomografia komputerowa (TK) jest również wartościowym narzędziem diagnostycznym5152. Amerykańskie Kolegium Gastroenterologii (ACG) uważa TK za główną technikę w nieinwazyjnej diagnostyce zapalenia niedokrwiennego jelita grubego53.
W przypadkach, gdy wykonanie kolonoskopii jest utrudnione, analiza czynników ryzyka może pomóc w diagnozie klinicznej54. Wytyczne ACG zalecają diagnozę na podstawie objawów zgodnych z zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego (np. nagły, skurczowy, łagodny ból brzucha, nagła potrzeba defekacji oraz oddawanie jasnoczerwonej lub bordowej krwi lub krwawej biegunki w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów) w kontekście czynników ryzyka55.
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym
Nadzór nad zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego napotyka na szereg wyzwań. Dokładna ocena częstości występowania jest trudna, ponieważ wielu pacjentów z łagodnym niedokrwieniem może nie szukać pomocy medycznej5657. Ponadto, z powodu niespecyficznych objawów klinicznych, około 80% przypadków jest pomijanych podczas pierwszego kontaktu z pacjentem, a na oddziałach ratunkowych zapalenie niedokrwienne jelita grubego jest prawidłowo diagnozowane tylko w 9% przypadków (w porównaniu z ostatecznymi diagnozami szpitalnymi)58.
Zapalenie niedokrwienne jelita grubego może być niedoszacowane w obszarach tropikalnych, gdzie dominuje zapalenie jelita grubego o etiologii infekcyjnej59. Brakuje również wystarczających danych epidemiologicznych opartych na przeglądzie rzeczywistych dokumentacji medycznych pacjentów, szczególnie dotyczących zapadalności i czynników ryzyka w populacji ogólnej60.
Kolejnym wyzwaniem jest zróżnicowanie zapalenia niedokrwiennego jelita grubego od innych form zapalenia okrężnicy, zwłaszcza w nietypowych przypadkach, takich jak zapalenie niedokrwienne jelita grubego przypominające rzekomobłoniaste zapalenie okrężnicy61.
Markery prognostyczne i czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu
Identyfikacja czynników prognostycznych ma kluczowe znaczenie dla skutecznego nadzoru nad zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego. Wytyczne ACG zalecają przeprowadzenie szeregu badań laboratoryjnych w celu określenia rokowania i ciężkości choroby, w tym:
- Albumina (poziom poniżej 2,8 g/l wskazuje na cięższy przebieg)62
- Amylaza63
- Pełna morfologia krwi (hemoglobina poniżej 12 g/dl wskazuje na cięższy przebieg)64
- Pełny panel elektrolitów (sód <136 mEq/l wskazuje na gorsze rokowanie, OR 4,98)65
- Kinaza kreatynowa66
- Mleczany67
- Dehydrogenaza mleczanowa (LDH) (wartości przekraczające 350 U/I wskazują na cięższy przebieg)68
- BUN >20 mg/dl69
- WBC >15 komórek/cmm (wartość ta wiąże się z wyższym ryzykiem operacji i/lub śmiertelności)70
- D-dimery – wyższe poziomy wiążą się z dłuższym pobytem w szpitalu71
Do innych czynników wskazujących na ciężki przebieg choroby należą:
- Płeć męska (iloraz szans 3,94)72
- Hipotensja (ciśnienie skurczowe <90 mmHg, iloraz szans 4,45)73
- Tachykardia (częstość akcji serca >100 uderzeń/min, iloraz szans 4,40)74
- Ból brzucha bez krwawienia z odbytnicy (częstszy w izolowanym niedokrwieniu prawej okrężnicy, iloraz szans 3,90)75
- Niestabilność hemodynamiczna we wczesnym stadium zapalenia niedokrwiennego jelita grubego76
- Utrzymująca się paraliza okrężnicy77
- Zajęcie prawej strony okrężnicy78
- Historia nadciśnienia i nowotworów złośliwych79
- Schyłkowa niewydolność nerek wymagająca hemodializy80
- Podeszły wiek81
- Wysoki wynik w skali sprawności ECOG82
- Choroba naczyń obwodowych83
Rokowanie i śmiertelność
Rokowanie w zapaleniu niedokrwiennym jelita grubego jest zróżnicowane i zależy od wielu czynników. Około 80% przypadków ma łagodny, niezjadliwy przebieg, który może być leczony zachowawczo84. Ogólna śmiertelność wynosi około 4-12%85, ale może wzrastać w przypadku ciężkich postaci choroby.
Badania pokazują, że pięcioletnia przeżywalność wśród pacjentów z zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego wynosi około 58% w porównaniu do 90% w grupie kontrolnej86. Niezależnymi czynnikami predykcyjnymi śmiertelności są: wiek powyżej 50 lat, zajęcie prawej części okrężnicy, zajęcie jelita cienkiego, POCHP i płeć męska87.
W badaniu, w którym analizowano dane pacjentów hospitalizowanych z powodu zapalenia niedokrwiennego jelita grubego, ogólny wskaźnik śmiertelności wyniósł 29%, przy czym zmarło 50% pacjentów, którzy przeszli operację88. Śmiertelność pooperacyjna u pacjentów poddawanych nagłej kolektomii z powodu zapalenia niedokrwiennego jelita grubego wynosi około 25,3%89.
Niezamykające niedokrwienie ma znacznie niższy wskaźnik śmiertelności (~10%) w porównaniu do zamykającego zawału krezkowego (zatorowość lub zakrzepica), którego śmiertelność wynosi około 90%90.
Nawroty i obserwacja długoterminowa
Wskaźnik nawrotów zapalenia niedokrwiennego jelita grubego wynosi około 10% w ciągu 5 lat9192. W badaniu oceniającym rokowanie i obserwację długoterminową 135 pacjentów z zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego przez okres pięciu lat, szacowane skumulowane wskaźniki nawrotów w latach 1, 2, 3 i 4/5 wynosiły odpowiednio 2,9%, 5,1%, 8,1% i 9,7%93.
Śmiertelność z powodu zapalenia niedokrwiennego jelita grubego przy pierwszym przyjęciu wyniosła 5,9%, a 7,4% pięć lat później. Ogólne wskaźniki śmiertelności, uwzględniające choroby współistniejące, wyniosły odpowiednio 8,8% i 31,1%94.
Zmienne rokowanie w zapaleniu niedokrwiennym jelita grubego można podsumować następująco:
- Ustąpienie bez powikłań: ~50%95
- Utrzymujące się zapalenie okrężnicy: ~20%96
- Zwężenie niedokrwienne: ~10%97
- Zgorzel lub perforacja: ~20%98
Nowe trendy i kierunki w nadzorze epidemiologicznym
W ostatnich latach obserwuje się pewne nowe trendy związane z epidemiologią zapalenia niedokrwiennego jelita grubego. Jednym z nich jest rosnąca liczba przypadków wśród sportowców wytrzymałościowych. Chociaż tradycyjnie zapalenie niedokrwienne jelita grubego występuje u osób starszych, ostatnio odnotowano przypadki u zdrowych sportowców podczas lub po intensywnych, długotrwałych wysiłkach fizycznych99. Wraz ze wzrostem popularności sportów wytrzymałościowych, może wzrosnąć częstość występowania tej choroby w tej nietypowej grupie100.
Innym ważnym trendem jest rozpoznanie związku między zakażeniem SARS-CoV-2 a zapaleniem niedokrwiennym jelita grubego. Ciężki przebieg COVID-19 może prowadzić do niezamykającego niedokrwienia okrężnicy, ponieważ wstrząs i zaburzenia hemodynamiczne są powszechne w zapaleniu płuc wywołanym przez COVID-19101. SARS-CoV-2 jest również powiązany z rozwojem koagulopatii i powikłań zakrzepowo-zatorowych, które mogą przyczyniać się do rozwoju zapalenia niedokrwiennego jelita grubego102.
Obiecującym kierunkiem w leczeniu zapalenia niedokrwiennego jelita grubego jest wykorzystanie terapii przeciwzapalnej. Niedawne doniesienia sugerują, że leki przeciwzapalne, takie jak glikokortykosteroidy i 5-aminosalicylany, mogą być skuteczne w leczeniu zastoinowego zapalenia niedokrwiennego jelita grubego103.
Identyfikacja nowych czynników ryzyka i markerów prognostycznych, takich jak sarkopenia, może pomóc w lepszym określeniu pacjentów wymagających ściślejszego nadzoru i wcześniejszej interwencji104.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.